CHÚC MỪNG NĂM MỚI 2010
______________________________
QUAN HỆ PHÁP LUẬT VÀ ĐẠO ĐỨC TRONG
TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH

ThS. Trần Nghị
Viện Khoa học tổ chức nhà nước, Bộ Nội vụ


1. Quan hệ pháp luật và đạo đức:
Theo phong cách riêng của mình, Chủ tịch Hồ Chí Minh không đưa ra định nghĩa trực tiếp về đạo đức mà sử dụng cách đối lập giữa các sự việc, hiện tượng để nêu khái niệm đạo đức: “Đạo đức, ngày trước thì chỉ trung với vua, hiếu với cha mẹ. Ngày nay, thời đại mới, đạo đức cũng phải mới. Phải trung với nước. Phải hiếu với toàn dân, với đồng bào”(1)...
Người lấy sự đối lập giữa chủ nghĩa tập thể với chủ nghĩa cá nhân để định nghĩa đạo đức cách mạng:
Quyết tâm suốt đời đấu tranh cho Đảng, cho cách mạng. Đó là điều chủ chốt nhất.
Ra sức làm việc cho Đảng, giữ vững kỷ luật Đảng, thực lực đường lối, chính sách của Đảng.
Đặt lợi ích của Đảng, của nhân dân lao động lên trước lợi ích riêng của cá nhân mình. Hết lòng, hết sức phục vụ nhân dân...(2).
Người lấy sự thống nhất giữa quyền lợi và nghĩa vụ của công dân để định nghĩa đạo đức công dân: “Tuân theo pháp luật nhà nước, tuân theo kỷ luật lao động, giữ gìn trật tự chung, đóng góp (nộp thuế) đúng kỳ, đúng số..., hăng hái tham gia công việc chung, bảo vệ tài sản công cộng, bảo vệ Tổ quốc”(3).
Theo Chủ tịch Hồ Chí Minh, đạo đức có nguồn gốc từ đấu tranh xã hội, phục vụ yêu cầu của cuộc sống con người: vì lẽ sinh tồn, cũng như mục đích của cuộc sống, loài người mới sáng tạo và phát minh ra ngôn ngữ, chữ viết, đạo đức... Quan điểm này vừa xác định tính giai cấp của đạo đức, vừa nói lên vai trò của đạo đức như là một công cụ phục vụ đấu tranh sinh tồn của nhân loại nhằm thực hiện và bảo vệ lợi ích của họ.
Mối quan hệ pháp luật và đạo đức trong tư tưởng Hồ Chí Minh xuất phát từ những định đề sau:
Thứ nhất, hệ quy chiếu được Chủ tịch Hồ Chí Minh sử dụng là cặp phạm trù lợi - hại. Theo đó, Người quan niệm tuy pháp luật và đạo đức đều nhằm mục đích thể hiện, thực hiện và bảo vệ lợi ích con người nhưng vấn đề quan trọng là ở chỗ pháp luật và đạo đức đem lại lợi ích cho ai, cho số đông hay số ít giai cấp, tầng lớp trong xã hội. Như đã nêu, Chủ tịch Hồ Chí Minh lấy việc đặt quyền lợi của tập thể (chủ nghĩa tập thể) lên trên lợi ích cá nhân (chủ nghĩa cá nhân) để định nghĩa đạo đức cách mạng; lấy sự thống nhất giữa quyền lợi và nghĩa vụ của công dân để định nghĩa đạo đức công dân. Đối với pháp luật, Người lấy việc pháp luật bảo vệ quyền, lợi ích của đa số hay thiểu số giai cấp, tầng lớp trong xã hội để làm căn cứ phân định bản chất của pháp luật cũ và pháp luật xã hội chủ nghĩa: “Luật pháp cũ... chỉ có lợi cho thực dân, phong kiến...”, “Pháp luật của ta hiện nay bảo vệ quyền lợi của hàng triệu người lao động”(4). Trong Tuyên ngôn của Đảng cộng sản, C.Mác và Ph.Ăng-ghen cũng chỉ rõ: “Luật pháp, đạo đức, tôn giáo đều bị người vô sản coi là thành kiến tư sản che dấu những lợi ích tư sản”(5).
Thứ hai, trên cơ sở lấy lợi - hại làm hệ quy chiếu, Chủ tịch Hồ Chí Minh chỉ ra quy luật chung của các kiểu pháp luật cũ là giai cấp thống trị bao giờ cũng sử dụng đồng thời pháp luật và đạo đức (kết hợp pháp luật và đạo đức) trong quản lý xã hội nhằm đem lại quyền và lợi ích nhiều hơn cho giai cấp thống trị, đồng thời tăng nghĩa vụ và rút bớt lợi ích của giai cấp bị trị. Người chỉ ra bản chất của sự kết hợp pháp luật và đạo đức trong các nhà nước trước đây là dùng đạo đức để che giấu bản chất giai cấp của pháp luật: “Nếu để nó (pháp luật) đứng một mình thì bộ mặt áp bức của nó lộ rõ quá”(6), kết hợp pháp luật với đạo đức là nghệ thuật của quyền lực chính trị: “Luật pháp dựa vào đạo đức, mặt khác luật pháp bảo vệ đạo đức”(7). Người lấy dẫn chứng pháp luật phong kiến và pháp luật tư sản đều dựa vào và bảo vệ đạo đức phong kiến, đạo đức tư sản để nhấn mạnh pháp luật và đạo đức đều là vũ khí của sự thống trị giai cấp, biểu hiện ra thành các thủ đoạn đàn áp và xoa dịu; lừa bịp và bóc lột.
Thứ ba, từ nhận thức