THỰC HÀNH TIẾNG VIỆT:

NGHĨA CỦA TỪ, DẤU CÂU, BIỆN PHÁP TU TỪ

I. NGHĨA CỦA TỪ NGỮ TRONG NGỮ CẢNH
Trong ngữ cảnh khác nhau, từ ngữ sẽ mang những nét nghĩa khác nhau.
Ví dụ:
Thị thơm thì giấu người thơm
Chăm làm thì được áo cơm cửa nhà.
(Lâm Thị Mỹ Dạ, “Chuyện cổ nước mình”)

+ “thơm” trong ngữ cảnh “thị thơm”: có mùi hương dễ chịu.
+ “thơm” trong ngữ cảnh “người thơm”: phẩm chất tốt đẹp, được mọi người
yêu mến, ca ngợi.

LUYỆN TẬP
Giải thích nghĩa của từ “thở” được dùng trong dòng thơ “Mái lá khoan thai thở làn
khói nhẹ”. Chỉ ra sự khác biệt về nghĩa của từ “thở” trong ngữ cảnh này với từ
“thở” trong câu: “Em bé thở đều đều khi ngủ say.”.
- “thở” trong ngữ cảnh “Mái lá khoan thai thở làn khói nhẹ”:
phả ra, toả ra.
- “thở” trong ngữ cảnh ““Em bé thở đều đều khi ngủ say.”:
hoạt động của con người - hít không khí vào lồng ngực, vào cơ thể rồi đưa trở ra
qua mũi, miệng.
=> Ngôn ngữ trong văn học, nhất là thơ ca mang tính hình tượng, nghệ thuật.
Nhà thơ thường sử dụng các biện pháp tu từ như nhân hoá, ẩn dụ, so sánh... để làm
tăng thêm giá trị gợi hình, gợi cảm cho câu thơ. Chính vì thế, để hiểu nghĩa của từ
trong văn bản thơ, ta không chỉ xem xét nghĩa trong từ điển mà phải dựa vào ngữ
cảnh văn bản, từ đó khám phá được cái hay, cái đẹp của ngôn ngữ thơ và tài năng
của tác giả.

2. Từ láy
Từ láy là từ có hai tiếng trở lên, giữa các tiếng có quan hệ với nhau về âm.
-Từ láy toàn bộ: giữa các tiếng lặp lại giống nhau. Ví dụ: ào ào, xinh xinh...
-Từ láy bộ phận: giữa các tiếng lặp lại một bộ phận nào đó.
+Lặp phụ âm đầu: lung linh, thánh thót...
+Lặp vần: lao xao, liêu xiêu, chênh vênh...
Tác dụng: Sử dụng từ láy hợp lí làm tăng sức gợi hình, gợi cảm cho sự diễn
đạt; miêu tả hình ảnh, âm thanh, tâm trạng cụ thể, sống động.

LUYỆN TẬP
Tìm các từ láy trong bài thơ “Gò Me” của Hoàng Tố Nguyên. Chọn một từ để
giải thích nghĩa và nêu tác dụng của việc dùng từ láy đó.
-Từ láy:
leng keng, lao xao, véo von, khúc khích, lửng lơ, xao xuyến, thẹn thò, ngọt
ngào...
Chẳng hạn, từ láy “xao xuyến”:
+ Giải thích nghĩa từ láy “xao xuyến”:
tình cảm xúc động mạnh và kéo dài, khó dứt trong lòng.
+Tác dụng: từ láy “xao xuyến” trong câu thơ “Gió dìu vương xao xuyến bờ tre”:
giúp cho câu thơ thêm sinh động, gợi hình, gợi cảm. Nhà thơ đã gợi nên trạng
thái bâng khuâng của sự vật, giúp cho sự vật thêm gần gũi với con người, cũng
có những nỗi niềm cảm xúc như con người.

3. Dấu câu
3.1. Dấu ngoặc đơn
Dùng để đánh dấu phần chú thích (giải thích, thuyết minh, bổ sung thêm).
Ví dụ:
-Huy (đứa bạn cùng lớp) đến nhà, rủ nó đi chơi.
- Vả lại, người Huế (Huế xưa, không phải bây giờ) rất kiên định trong “lập
trường ăn uống” của mình.
(Hoàng Phủ Ngọc Tường, “Chuyện cơm hến”)

3.2. Dấu ngoặc kép
-Đánh dấu lời dẫn trực tiếp (từ ngữ, câu, đoạn dẫn trực tiếp).
Ví dụ:
+ Bác Hồ đã từng khuyên: “Luyện tập thể dục, bồi bổ sức khỏe là bổn phận
của mỗi người dân yêu nước”.
+ Thầy hơi nhếch mép mỉm cười, như tự nhủ: “Mình đoàn đúng mà!”.
(Ai-tơ-ma-tốp, “Người thầy đầu tiên”)

-Đánh dấu từ ngữ được hiểu theo nghĩa đặc biệt.
Ví dụ:
Nhìn từ xa, cầu Long Biên như một dải lụa uốn lượn vắt ngang sông Hồng,
nhưng thực ra “dải lụa” ấy nặng tới 17 nghìn tấn !
-> “Dải lụa”: Chiếc cầu.

(Thúy Lan, “Cầu Long Biên - chứng nhân lịch sử”)

-Đánh dấu tên tác phẩm.
Ví dụ:
Kiều Phương trong truyện ngắn “Bức tranh của em gái tôi” là một cô bé
hồn nhiên, trong sáng và nhân hậu.
LUYỆN TẬP
Cho biết công dụng của dấu ngoặc đơn và dấu ngoặc kép trong bài thơ “Gò
Me” của Hoàng Tố Nguyên?
Véo von điệu hát cổ truyền
(Tre thôi khúc khích, mây chìm lắng nghe):
“- Hò ơ... Trai Biên Hòa lụy gái Gò Me
Không vì sắc lịch, mà chỉ vì mê giọng hò...”.
-Dấu ngoặc đơn: đánh dấu phần bổ sung thêm thông tin cho phần trước đó.
-Dấu ngoặc kép: đánh dấu từ ngữ, câu, đoạn dẫn trực tiếp.

4. Biện pháp tu từ
Tu từ là những cách nói dùng từ ngữ gọt giũa, hình ảnh, bóng bẩy.
Tác dụng của cách nói tu từ: gợi lên ở người đọc, người nghe
những cảm xúc, những rung động thẩm mĩ (cái đẹp); làm cho sự
diễn đạt hàm súc (lời ít ý nhiều), sâu sắc, tinh tế (gợi hình, gợi
cảm).

a. So sánh
So sánh là đối chiếu sự vật, sự việc này với sự vật, sự việc khác có tương
đồng (giống nhau) để làm tăng thêm sức gợi hình, gợi cảm cho sự diễn đạt.
So sánh thường có các từ so sánh: như, như là, là, y như, tựa như, bằng, hơn,
bao nhiêu… bấy nhiêu,…
Ví dụ:
Cây cao bằng gang tay
Lá cỏ bằng sợi tóc
Cái hoa bằng cái cúc
(Xuân Quỳnh, “Chuyện cổ tích về loài người”)

+Cây, lá cỏ, cái hoa (hình ảnh thiên nhiên) được so sánh với gang tay, sợi tóc,
cái cúc (hình ảnh con người) vì giữa chúng có nét tương đồng (giống nhau):
hình ảnh nhỏ, xinh.
+Tác dụng: Làm tăng sức gợi hình, gợi cảm cho lời thơ; thiên nhiên như nhỏ
lại, gần gũi và thật dễ thương trong đôi mắt trẻ thơ.

b. Nhân hoá
Nhân hoá ( nhân: người; hóa: biến thành / trở thành) là biến sự vật không phải là
người trở nên có đặc điểm, tính chất, hoạt động... như con người. Tác dụng : sự
vật được miêu tả trở nên sống động, gần gũi với con người; biểu thị được những
suy nghĩ, tình cảm của con người (làm cái cớ để con giãi bày nỗi lòng, tâm tư).
Ví dụ:
“Những làn gió thơ ngây”.
(Xuân Quỳnh, “Chuyện cổ tích về loài người”)

->Nhân hóa: “thơ ngây”.
- Tính từ “thơ ngây” vốn dùng để nói về đặc điểm của con người nhưng ở đây
tác giả gán cho sự vật “gió”.
->Tác dụng: Làm tăng thêm tính biểu cảm cho câu thơ; khiến làn gió mang về
đáng yêu, hồn nhiên như trẻ thơ.

LUYỆN TẬP
Chỉ ra các biện pháp tu từ được dùng trong những dòng thơ sau (trích từ bài
thơ “Gò Me” của Hoàng Tố Nguyên) và nêu tác dụng của chúng:
a.
Ao làng trăng tắm, mây bơi
Nước trong như nước mắt người tôi yêu.
b.
Nằm dưới hàng me, nghe tre thổi sáo.
c.
Me non cong vắt lưỡi liềm
Lá xanh như dải lụa mềm lửng lơ.
d.
Tre thôi khúc khích, mây chìm lắng nghe.
-Nhân hoá “tắm”, “bơi”, “thổi sáo”, “khúc khích”, “lắng nghe” .
-> Tác dụng: làm cho trăng, mây, tre hiện lên sống động như con người (cũng
có hành động, tâm trạng như con người); thể hiện tình yêu, sự gắn bó của tác
giả với cảnh sắc thiên nhiên của quê hương.

a.
b.
c.

Ao làng trăng tắm, mây bơi
Nước trong như nước mắt người tôi yêu.
Nằm dưới hàng me, nghe tre thổi sáo.
Me non cong vắt lưỡi liềm
Lá xanh như dải lụa mềm lửng lơ.
Tre thôi khúc khích, mây chìm lắng nghe.

d.
- So sánh:
+ “Nước trong” (vế A) - “như” (từ so sánh) - “nước mắt người tôi yêu” (vế B).
-> Tác dụng: làm tăng thêm sức gợi hình, gợi cảm cho sự diễn đạt; miêu tả vẻ
đẹp trong trẻo, sáng ngời của thiên nhiên và con người.
+ “Me non cong vắt” (vế A) - “như” (từ so sánh được rút gọn) - “lưỡi liềm” (vế
B); “Lá xanh” (vế A) - “như” (từ so sánh) - “dải lụa mềm lửng lơ” (vế B).
-> Tác dụng: làm tăng thêm sức gợi hình, gợi cảm cho sự diễn đạt; khắc hoạ vẻ
đẹp nên thơ, mềm mại của cảnh sắc thiên nhiên cũng như tình yêu của nhà thơ
gửi gắm trong đó.

Chúc các em chăm ngoan, học giỏi!