Bên Kia Sông Đuống

GV: Lưu Thuý Nga- Tổ Văn
Hoàng Cầm
I. Vài nét về tác giả, tác phẩm

1-Tác giả:
Hoàng Cầm, tên thật là
Bùi Tằng Việt
Sinh ngày 22/2/1922
Quê quán: thôn Lạc Thổ
xã Song Hồ
huyện Thuận Thành
tỉnh Bắc Ninh.
2- Tác phẩm:
a- Hoàn cảnh sáng tác:

Vào một đêm tháng 4/1948 Hoàng Cầm đang công tác tại Việt Bắc thì nghe tin quê hương mình bị giặc chiếm phá. Trong một tâm trạng xúc động cao độ nhà thơ đã viết bài thơ này - "Bên Kia Sông Đuống".






b- Kết cấu bài thơ:

Bài thơ chia làm 3 phần:
- Phần 1: Cái nhìn bao quát toàn cảnh “Bên kia sông Đuống” từ bên này;
- Phần 2: Tội ác của giặc đối với miền quê kinh Bắc;
- Phần 3: Cuộc sống thanh bình trở lại “Bên kia sông Đuống”.
II. Tìm hiểu bài thơ.
1- Cái nhìn toàn cảnh. (10 câu thơ đầu):

Em ơi buồn làm chi
Anh đưa em về sông Đuống
Ngày xưa cát trắng phẳng lì
Sông Đuống trôi đi
Một dòng lấp lánh
Nằm nghiêng nghiêng trong kháng chiến trường kì
Xanh xanh bãi mía bờ dâu
Ngô khoai biêng biếc
Đứng bên này sông sao nhớ tiếc
Sao xót xa như rụng bàn tay
Nhân vật “em ” ở đây là ai ? Có vai trò gì trong bài thơ này?

Mượn "em" - nhân vật phiếm chỉ, là cầu nối để nhà thơ bộc lộ tâm sự của mình.
Cô gái Kinh Bắc.
Em
Phân thân của nhà thơ.

Động viên an ủi em cũng chính là an ủi lòng mình.


Dòng sông Đuống được tác giả miêu tả như thế nào ?
Dòng sông toả sáng giữa một vùng quê yên ả, thanh bình
- Cát trắng phẳng lì
- Dòng lấp lánh
Hình ảnh dòng sông trôi hiền hoà
trong ánh nắng hoặc ánh trăng tạo lên sắc màu lung linh như một chuỗi ngọc.

+ Hình ảnh dòng sông Đuống:

- Nằm nghiêng nghiêng
- Với nghệ thuật nhân hoá và từ láy tạo hình tác giả không chỉ vẽ lên dáng hình của dòng sông mà còn thổi vào dòng sông một linh hồn. Dòng sông cũng biết khắc khoải, lo âu cùng vận mệnh dân tộc, nằm nép mình trong kháng chiến.
Sông Đuống
+ Hình ảnh những bãi bờ ven sông:
Với nghệ thuật liệt kê và những từ láy tạo hình tác giả đã làm hiện lên trước mắt chúng ta những hình ảnh sinh động về quê hương kinh Bắc.

- Xanh xanh Màu xanh non mỡ màng, điệp trùng
- Biêng biếc của những bài mía, bờ dâu…

Một vùng quê trù phú, đẹp giàu

Trước cảnh quê hương bị tàn phá nhà thơ có những cảm xúc như thế nào ?


Quê hương bị tàn phá khiến nhà
thơ có cảm giác như cơ thể mình đang
bị cắt cứa- tình yêu tha thiết, sự gắn bó
máu thịt với quê hương .
Tâm trạng nhà thơ: Đứng bên này sông sao nhớ tiếc
Sao xót xa như rụng bàn tay.
Với câu hỏi tu từ "Sao nhớ tiếc, sao xót xa" diễn tả cảm xúc tăng tiến ngày càng mãnh liệt, tha thiết hơn “nhớ → tiếc → xót xa”
(Tự hỏi lòng mình- một sự trăn trở, day dứt)
Biện pháp so sánh "Xót xa như rụng bàn tay"
Cụ thể hoá nỗi đau tinh thần.

Đoạn mở đầu vừa làm hiện lên bức tranh toàn cảnh về vùng Kinh Bắc cả về không gian và thời gian- vừa bộc lộ tình yêu quê hương tha thiết của nhà thơ.
Cảm xúc của Tác giả trong bài thơ này cũng là cảm hứng chung của cả bài thơ.
Đoạn mở đầu vừa làm hiện lên bức tranh toàn cảnh
về vùng Kinh Bắc cả về không gian và thời gian- vừa bộc lộ tình yêu quê hương tha thiết của nhà thơ.

Cảm xúc của Tác giả trong bài thơ này cũng là cảm hứng chung của cả bài thơ.
2- Tội ác của thực dân Pháp.
a- Niềm tự hào về Kinh Bắc .
Miền quê Kinh Bắc hiện lên trong trí nhớ của nhà thơ như thế nào?


Qua nỗi nhớ của nhà thơ, Kinh Bắc hiện lên với bao vẻ đẹp của những giá trị vật chất và giá trị tinh thần.
Cuộc sống ấm no
Sản vật nổi tiếng “Lúa nếp thơm nồng”: Tự hào về nghề
trồng lúa ở quê hương
Lúa Nếp cái hoa vàng
Giá trị văn hoá: Tranh Đông Hồ gà lợn nét tươi trong
Màu dân tộc sáng bừng trên giấy điệp

Đông Hồ là một làng nổi tiếng với nghề vẽ tranh dân gian ngày tết. Những nét vẽ tươi tắn, những hình ảnh vui nhộn hóm hỉnh (tranh hứng dừa, đánh ghen, đám cưới chuột, lợn âm dương) thể hiện cuộc sống tươi vui, những ước mơ bình
dị của người dân kinh Bắc.

- Giấy điệp là giấy dó quét lớp bột bằng vỏ cây điệp tạo lên màu trắng tinh óng ánh.

- Màu dân tộc: Vừa chỉ màu sắc cụ thể, vừa mang giá trị tư tưởng văn hoá. Màu chủ yếu được lấy từ những cây quả thảo mộc của quê hương

Tranh Đông Hồ không chỉ là niềm tự hào của người dân Kinh Bắc mà còn là nét văn hoá của dân tộc Việt Nam.

→ Niềm tự hào của nhà thơ về một quê hương trù phú, ấm no với những giá trị văn hoá lâu bền
b- Tội ác của thực dân Pháp
Tội ác của thực dân Pháp đã được khắc hoạ bằng những hình ảnh nào?

Quê hương ta từ ngày khủng khiếp Giặc kéo lên ngùn ngụt lửa hung tàn
Ruộng ta khô
Nhà ta cháy
Chó ngộ một đàn
Lưỡi dài lê sắc máu
Kiệt cùng ngõ thẳm bờ hoang
+ Cảnh đốt phá làng quê:
Khi giặc kéo đến chúng đã đốt phá làng quê, đâu đâu cũng ngập trong khói lửa chiến tranh.

Với các từ ngữ cụ thể gây ấn tượng mạnh “khủng khiếp, ngùn ngụt, thẳm, hoang, khô, cháy, kiệt cùng...” tác giả đã tái hiện rõ nét cảnh làng quê ngập trong biển lửa hung tàn.
Chó dại
Chó ngộ - đây là hình ảnh ám ảnh gợi nhiều liên tưởng
Lũ giặc
- Kiệt cùng- cực tả tội ác của giặc, giặc đến sự sống không còn ở bất cứ nơi nào
- Cảnh đốt tranh
Mẹ con đàn lợn âm dương
Chia lìa đôi ngả
Đám cưới chuột đang tưng bừng rộn rã
Bây giờ tan tác về đâu?

Những câu thơ trên gợi cho em suy nghĩ gì?

Cái ảo hoà trong cái thực hình ảnh trong tranh cũng là cảnh ngoài đời “ chia lìa, tan tác”- cảnh ly tán thật tang thương.

Trong đoạn thơ kể tội ác của giặc nhà thơ đã sử dụng những nghệ thuật gì?


Với những câu thơ dài ngắn khác nhau, nhịp thơ thay đổi đứt quãng như những tiếng nấc nghẹn ngào đã thể hiện rõ tâm trạng của nhà thơ - một sự xáo trộn đan xen của nhiều cảm xúc, vừa tiếc nuối, vừa đau xót, vừa căm giận.

- Câu hỏi “Bây giờ tan tác về đâu?” Đã gợi nỗi nhức nhối, ai oán trong lòng người đọc.

c- Hình ảnh về cuộc sống và con người Kinh Bắc.
Trong bài thơ nhà thơ đã miêu tả những cảnh sinh hoạt nào ở Kinh Bắc?


H
Lễ hội chùa Dâu
+ Cảnh hội hè đình đám
Kinh Bắc nổi tiếng với những di tích lịch sử, những đền đài, miếu mạo. Gắn với những di tích ấy là những hội Gióng, hội Lim, hội chùa Dâu... Được tổ chức vào dịp đầu xuân. Cảnh đông vui náo nhiệt, có đủ các tầng lớp già trẻ, nam nữ đều tham gia trong những ngày hội.



Mỗi một điạ danh được nhắc tới đều là những làng nghề truyền thống của Kinh Bắc- nghề tơ tằm, nghề dệt vải... Cuộc sống yên bình ấy có tự thuở nào nhưng nay chỉ còn là dĩ vãng.
+ Cảnh những phiên chợ đông vui tấp lập

Chợ Hồ chợ Sủi người đua chen
Bãi Trầm Chỉ người giăng tơ nghẽn lối.
+ Con người Kinh Bắc
Nhớ về những con người Kinh Bắc tác giả nhớ tới những ai?

- Mặt búp sen - khuôn mặt tròn đầy, trắng hồng, toả hương thơm thanh khiết
- Cười như mùa thu toả nắng- nụ cười duyên dáng, tươi vui như ánh nắng mùa thu.
Những nàng môi cắn chỉ quết trầu
Những cụ già phơ phơ tóc trắng
Những em sột soạt quần nâu
Nhưng nhớ nhất vẫn là hình ảnh của những cô gái Kinh Bắc. Họ chính là kết tinh vẻ đẹp của những con người Kinh Bắc vừa xinh đẹp ,duyên dáng vừa chịu thương chịu khó
Ai về bên kia sông Đuống
Có nhớ từng khuôn mặt búp sen
Những cô hàng xén răng đen
Cười như mùa thu toả nắng.

Hát quan họ
Con người Kinh Bắc hiện lên thân thuộc, nhân từ, đáng yêu, đáng kính - từ những cụ già, em nhỏ đến những cô hàng xén
Con người Kinh Bắc đáng yêu như vậy nhưng giờ đây họ đều là những nạn nhân của chiến tranh “ họ không biết đi đâu về đâu”.
Những câu hỏi: Chuông chùa văng vẳng nay người ở đâu?, Bây giờ đi đâu về đâu? Tan tác về đâu?, Nay người ở đâu? như những tiếng thở dài não ruột cứ xoáy vào lòng người đọc gợi nỗi đau đớn, xót xa.
- Nạn nhân đáng thương nhất, tội nghiệp nhất vẫn là hình ảnh của những bà mẹ và những đứa trẻ thơ.
Bên kia sông Đuống
Mẹ già nua còm cõi gánh hàng rong
Dăm miếng cau khô
Mấy lọ phẩm hồng

Chưa bán được một đồng
Mẹ già lại quẩy gánh hàng rong
Bước cao bước thấp bên bờ tre hun hút
Có con cò trắng bay vùn vụt
Lướt ngang dòng sông Đuống về đâu
Mẹ ta lòng đói dạ sầu
Đường trơn mưa lạnh mái đầu bạc phơ.
Chỉ trong một đoạn thơ ngắn, hình ảnh của bà mẹ đã được nhắc đi nhắc lại đến 3 lần. Nỗi vất vả lam lũ, sự nghèo khó đã hiện rõ ở những từ ngữ giàu tính gợi hình.
“Dăm miếng cau khô, mấy lọ phẩm hồng, vài thếp giấy, còm cõi gánh hàng rong, bước cao thấp, con cò trắng bay vùn vụt”.

Thời bình, mẹ đã khổ huống chi thời chiến

- Những đứa trẻ thơ không chỉ khổ vì thiếu thốn đói khát mà còn luôn phải sống trong tâm trạng sợ sệt bởi chiến tranh
Ngày tranh nhau một bát cháo ngô
Đêm líu ríu chui gầm giường tránh đạn

Tất cả hiện về trong nỗi ám ảnh day dứt khôn nguôi
* Phần 2 của đoạn 2, nói về cảnh bộ đội trở về cùng nhân dân đứng lên chống giặc thể hiện tình quân dân ấm áp.

III Tổng kết
+ Nội dung: Bằng sự đan xen của những hình ảnh Kinh Bắc trong quá khứ và hiện tại, bài thơ đã tái hiện một vùng quê Kinh Bắc với những gì đẹp nhất. Đó cũng là những hình ảnh tiêu biểu cho mọi làng quê Việt Nam.
Bài thơ không chỉ thể hiện tình yêu quê hương tha thiết của Hoàng Cầm mà còn gợi trong lòng tất cả người đọc tình yêu quê hương đất nước mình.
Bài thơ kết lại bằng những câu thơ thật ý nghĩa
“ Em đi chảy hội non sông
Cười mê ánh sáng muôn lòng xuân xanh”

Hình ảnh “em” đã trở lại trong không khí tưng bừng của ngày hội . Đó cũng là ước mơ của Hoàng Cầm về cuộc sống thanh bình trở lại quê hương mình.

+ Nghê thuật: Chất trữ tình của bài thơ đã được hiện rõ qua nhịp điệu các câu thơ, những từ ngữ, những câu thơ bộc lộ cảm xúc tâm trạng của nhà thơ
Bài học kết thúc,
xin kính chào các thầy cô giáo
và toàn thể các em !