HAI ĐỨA TRẺ
THẠCH LAM
Bài giảng có sử dụng một số hình ảnh của KTS Trần Duy Tự - Đồ án “ĐỢI” 2014
Nguồn Zingnews.vn
CUỘC ĐỜI
Thạch Lam (1910 – 1942)
tên thật là Nguyễn Tường Vinh/ Nguyễn Tường Lân.
Ông sinh và mất ở Hà Nội, trong một gia đình công chức gốc quan lại. Khi còn ấu thơ, có một thời gian ông sống ở phố huyện Cẩm Giàng, Hải Dương.
Thạch Lam học ở Hà Nội, làm báo, viết văn. Sau khi kết hôn, ông sống trong căn nhà nhỏ (nhà cây liễu) gần Hồ Tây cho đến khi mất.
Ông là em ruột hai nhà văn Nhất Linh và Hoàng Đạo, và là một trong những cây bút chủ chốt của “Tự lực Văn Đoàn”.
Thạch Lam là con người đôn hậu và rất đỗi tinh tế.
PHONG CÁCH NGHỆ THUẬT
Đặc điểm truyện ngắn Thạch Lam:
- Thường không có cốt truyện đặc biệt, mỗi truyện như một bài thơ trữ tình.
- Đi sâu khai thác đời sống nội tâm nhân vật với những cảm xúc, cảm giác mơ hồ, mong manh, tinh tế. 
- Văn phong trong sáng, giản dị mà thâm trầm, sâu sắc.
“Hiện thực và lãng mạn, tự sự và trữ tình thi vị”
«Văn chương không phải là một cách đem đến cho người đọc sự thoát ly hay sự quên...,văn chương là một thứ khí giới thanh tao và đắc lực mà chúng ta có, để vừa tố cáo và thay đổi một các thế giới giả dối và tàn ác, vừa làm cho lòng người thêm trong sạch và phong phú hơn.»  Quan niệm văn chương lành mạnh và tiến bộ
Thế giới nhân vật của Thạch Lam phần lớn là những con người ở địa vị thấp bé, có cuộc sống nhèo khổ, vất vả, thường ở trong nhịp sống đơn điệu, nhàm tẻ.
CÁC SÁNG TÁC CHÍNH
Các tập truyện ngắn: “Gió đầu mùa” (1937), “Nắng trong vườn” (1938),
Truyền vừa: “Sợi tóc” (1942)
Tập tiểu luận: “Theo dòng” (1941).
Tiểu thuyết: “Ngày mới” (1939)
Tùy bút: “Hà Nội băm sáu phố phường” (1943).
Xuất xứ
- In trong tập «Nắng trong vườn» (1938), Hai đứa trẻ là truyện ngắn xuất sắc tiểu biểu cho đời văn và phong cách nghệ thuật Thạch Lam.
TÓM TẮT
Tác phẩm như một “bài thơ trữ tình”, kể về hai đứa trẻ Liên và An trong một buổi chiều dần sang tối ở phố huyện nghèo, chờ một chuyến tàu đêm đi qua. Trong khung cảnh phố huyện chìm dần vào bóng tối, lướt qua trước gian hàng nhỏ của chị em Liên là những con người, những kiếp sống nhỏ nhoi, mòn mỏi mong đợi một cái gì tuơi sáng hơn cho sự sống nghèo khổ hàng ngày của họ. Khi chuyến tàu đêm đi qua phố huyện, khép lại ngày tàn, phố huyện chìm vào bóng tối mênh mang của đồng ruộng.
CHIỀU MUỘN
TỐI
ĐÊM
CẢNH THIÊN NHIÊN
CẢNH SINH HOẠT
NHỮNG CON NGƯỜI
CHUYẾN TÀU ĐÊM
CẢM XÚC
PHỐ HUYỆN NGHÈO
Cảnh thiên nhiên
Cảnh sinh hoạt
Chiều
Tối
Đêm
1. Khung cảnh phố huyện
1. 1 Cảnh thiên nhiên
“Tiếng trống thu không trên cái chòi của huyện nhỏ; từng tiếng một vang ra để gọi buổi chiều. Phương tây đỏ rực như lửa cháy và những đám mây ánh hồng như hòn than sắp tàn. Dãy tre làng trước mặt đen lại và cắt hình rõ rệt trên nền trời.
Chiều, chiều rồi. Một chiều êm ả như ru, văng vẳng tiếng ếch nhái kêu ran ngoài đồng ruộng theo gió nhẹ đưa vào. Trong cửa hàng hơi tối, muỗi đã bắt đầu vo ve.
Cảnh hoàng hôn
Âm thanh
Hình ảnh
Nhịp điệu câu văn
1. Khung cảnh phố huyện
1. 1 Cảnh thiên nhiên
Cảnh hoàng hôn
- Âm thanh: Tiếng trống thu không  Âm thanh báo hiệu ngày đã hết.
Tiếng ếch nhái kêu ran ngoài đồng ruộng,
Tiếng muỗi vo ve trong gian hàng của Liên
 Không gian yên tĩnh, không gian của cuộc sống thôn quê, buồn tẻ.
- Hình ảnh: Phương tây đỏ rực như lửa cháy và những áng mấy ánh hồng như hòn than sắp tàn. Dãy tre làng trước mặt đen lại và cắt hình rõ rệt trên nền trời.
 Câu văn giàu hình ảnh, có màu sắc, đường nét, mảng khối.
- Nhịp điệu:
1. Khung cảnh phố huyện
1. 1 Cảnh thiên nhiên
“Tiếng trống thu không trên cái chòi của huyện nhỏ; từng tiếng một vang ra để gọi buổi chiều. Phương tây đỏ rực như lửa cháy và những đám mây ánh hồng như hòn than sắp tàn. Dãy tre làng trước mặt đen lại và cắt hình rõ rệt trên nền trời.
Chiều, chiều rồi. Một chiều êm ả như ru, văng vẳng tiếng ếch nhái kêu ran ngoài đồng ruộng theo gió nhẹ đưa vào. Trong cửa hàng hơi tối, muỗi đã bắt đầu vo ve. Liên ngồi yên lặng bên mấy quả thuốc sơn đen; đôi mắt chị bóng tối ngập đầy dần và cái buồn của buổi chiều quê thấm thía vào tâm hồn ngây thơ của chị; Liên không hiểu sao, nhưng chị thấy lòng buồn man mác trước cái giờ khắc của ngày tàn.
Cảnh hoàng hôn
- Nhịp điệu: ngắt nhịp đều + có câu văn như một tiếng reo + phép so sánh + nhiều câu đảo ngữ + dùng từ láy .
1. Khung cảnh phố huyện
1. 1 Cảnh thiên nhiên
Cảnh hoàng hôn
Âm thanh: Tiếng trống thu không  Âm thanh báo hiệu ngày đã hết.
Tiếng ếch nhái kêu ran ngoài đồng ruộng,
Tiếng muỗi vo ve trong gian hàng của Liên
 Không gian yên tĩnh, không gian của cuộc sống thôn quê, buồn tẻ.
Hình ảnh: Phương tây đỏ rực như lửa cháy và những áng mấy ánh hồng như hòn than sắp tàn. Dãy tre làng trước mặt đen lại và cắt hình rõ rệt trên nền trời.
 Câu văn giàu hình ảnh, có màu sắc, đường nét, mảng khối.
- Nhịp điệu: ngắt nhịp đều, câu văn như một tiếng reo, phép so sánh, nhiều câu đảo ngữ, dùng từ láy.
 nhịp điệu câu văn chậm rãi, nhịp nhàng, giàu tính nhạc, gợi nhạc điệu một buổi chiều lắng đọng.
1. Khung cảnh phố huyện
1. 1 Cảnh thiên nhiên
Cảnh đêm tối
“Trời bắt đầu đêm, một đêm mùa hạ êm như nhung và thoảng qua gió mát. Đường phố và các ngõ con dần dần chứa đầy bóng tối…
Vòm trời hàng ngàn ngôi sao sáng lấp lánh, lẫn với vệt sáng của những con đom đóm bay là là trên mặt đất hay len vào những cành cây…
Qua kẽ lá của cành bàng, ngàn sao vẫn lấp lánh; một con đom đóm bám vào dưới mặt lá, vùng sang nhỏ xanh nhấp nháy rồi hoa bàng rụng xuống vai Liên khe khẽ, thỉnh thoảng, từng loạt một.”
 Đan xen sáng – tối, khung cảnh đẹp thơ mộng.
 Lặp từ, dùng từ láy tạo nhạc điệu câu văn nhịp nhàng, du dương, dịu nhẹ.
Bằng những câu văn giàu nhạc điệu, giàu chất tạo hình, Thạch lam đã vẽ nên một khung cảnh thiên nhiên thơ mộng, lãng mạn, chuyển dần từ chiều sang tối.
1. Khung cảnh phố huyện
1. 2 Cảnh sinh hoạt
Cảnh chợ tàn
Không còn
Còn lại
“Chợ họp giữa phố đã vãn từ lâu. Người về hết và tiếng ồn ào cũng mất.”
Vài người bán hàng về muộn, mấy đứa trẻ con nhà nghèo nhặt rác.
Rác rưởi: Vỏ bưởi, vỏ thị, lá nhãn...
 Sự hiện hữu của một cuộc sống nghèo khổ.
 Khung cảnh vắng vẻ, tàn lụi.
1. Khung cảnh phố huyện
1. 2 Cảnh sinh hoạt
Cảnh chợ tàn
Cách viết của Thạch Lam
Chi tiết của cuộc sồng nghèo khổ:
HIỆN THỰC
Mùi âm ẩm, hơi nóng lẫn với mùi cát bụi.
Những đứa trẻ lom khom nhặt rác.
Mùi riêng của đât, của quê hương.
Động lòng thương.
LÃNG MẠN
 Chân thực, chi tiết.
Cảnh chợ tàn với những chi tiết giàu chất hiện thực phản ánh bóng dáng của một cuộc sống nghèo khổ nơi phố huyện, gợi nên niềm cảm thương man mác trong tâm hồn người đọc.
Cảm nhận của chị em Liên:
 Thi vị hóa, giàu cảm xúc.
1. Khung cảnh phố huyện
1. 2 Cảnh sinh hoạt
Cảnh phố huyện vào đêm
Gian hàng chị em Liên
Gánh phở bác Siêu
Hàng nước chị Tý
- Hàng quán thưa thớt hiện hữu bằng những ánh đèn:
ngọn đèn con của chị Tý, bếp lửa bác Siêu,
Từng hột sáng thưa thớt từ ngọn đèn của Liên,
khe sáng hắt ra từ vài cửa hàng còn thức.
1. Khung cảnh phố huyện
1. 2 Cảnh sinh hoạt
Cảnh phố huyện vào đêm
Hàng nước chị Tý
+ Gian hàng là chiếc chõng tre được vác ra mỗi tối
+ Hàng hóa là mấy thứ quà xoàng xĩnh:
bát nước chè, điếu thuốc lào…
+ Hình ảnh ngọn đèn hàng nước chị Tý: xuất hiện nhiều lần trong tác phẩm.
là quầng sáng nhỏ nhoi lay động chiếu sáng một vũng đất nhỏ,
là tất cả sự sống nơi phố huyện nghèo lúc đêm tối.
 Biểu tượng của cuộc sống tinh thần nghèo nàn, nhỏ hẹp trong nhận thức của Liên.
+ Khách hàng: Mấy chú lính lệ, người nhà thầy thừa đi gọi chân tổ tôm.
Với ngòi bút tinh tế,
Thạch Lam tái hiện khung cảnh đời sống ở phố huyện: nghèo nàn cả về vật chất lẫn tinh thần.
1. Khung cảnh phố huyện
1. 3. Ánh sáng & bóng tối
đôi mắt chị bóng tối ngập dần đầy
Đường phố và các ngõ con chứa
đầy bóng tối.
Tối hết cả, con đường thăm thẳm…
các ngõ càng sẫm đen…
Đêm trong phố, tĩnh mịch và đầy bóng tối
đèn dây sáng xanh, đèn hoa kì leo lét
bếp lửa bác Siêu chiếu sáng một vùng
đất cát…
thưa thớt từng hột sáng lọt qua phên nứa.
quầng sáng thân mật chung quanh ngọn đèn lay động trên chõng hàng của chị Tí.
 Thủ pháp nghệ thuật tương phản.
 Những đốm sáng đơn lẻ, yếu ớt của phố huyện bị lấn át dần bởi bóng tối. Cuối cùng, tất cả phố huyện chìm trong bóng tối mênh mang.
Những đốm sáng gợi liên tưởng đến những kiếp người lẻ loi, đến cuộc sống như đang lụi dần, chìm dần trong tăm tối nơi phố huyện nghèo
2. Những con người nơi phố huyện
Chị em Liên
Gia cảnh sa sút, chuyển về quê sinh sống,
cửa hàng tạp hóa nhỏ, thu nhập chẳng đáng là bao.
Hàng phở gánh là món quà xa xỉ ở phố huyện.
Hát xẩm kiếm sống,
tài sản là manh chiếu
và chiếc thau.
Ngày mò cua bắt ốc,
tối mở hàng nước.
Người đàn bà điên, nghiện rượu,
tiếng cười điên dại, ám ảnh.
GIA CẢNH
Sa sút
Không hy vọng
Quẩn quanh
Nhếch nhác
Bế tắc
2. Những con người nơi phố huyện
Họ nói về cuộc sống của họ:
Tác giả nói về họ:
Chị Tí: Ôi chao, sớm với muộn mà có ăn thua gì!
Chừng ấy người trong bóng tối trông đợi một cái gì tươi sáng...
 Những con người sống trong cảnh nghèo nàn, không niềm vui, không hy vọng. Những kiếp sống nhỏ nhoi, mòn mỏi, lay lắt như ngọn đèn hàng nước chị Tí́.
 Gợi cho người đọc niềm thương cảm với những kiếp “sống mòn”.
2. Chuyến tàu đêm đi qua phố huyện
- Âm thanh:
“vụt qua”, “để lại những đốm than đỏ bay tung”
“ các toa đèn sáng trưng”, “lố nhố những người” “ đồng và kền sáng lấp lánh”
Từ xa đã nghe“hành khách ồn ào”, “Tiếng còi rít lên. Và tàu rầm rộ đi tới”
- Ánh sáng:
- Tốc độ:
Chuyến tàu đêm là hình ảnh một cuộc sống khác, có giá trị hơn, có ý nghĩa hơn, tốt đẹp hơn so với cuộc sống hiện tại của người dân phố huyện.
 biểu tượng cho mong ước về một cuộc sống tươi sáng hơn.
 Sự cảm thông, trân trọng của Thạch Lam trước khát vọng đổi đời của những kiếp sống nghèo, quẩn quanh bế tắc.
Ý nghĩa
Ánh sáng và bóng tối
Cảnh thiên nhiên
Bức tranh phố huyện nghèo
Cảnh sinh hoạt
Giàu nhạc điệu, hình ảnh
Hiện thực và lãng mạn
Thủ pháp tương phản
Những đời nghèo
Chuyến tàu đêm
Bức tranh phố huyện nghèo lúc chiều tối với những kiếp người mòn mỏi gợi niềm xót thương cảm trong lòng người đọc.
NỘI DUNG
Truyện ngắn muốn đánh thức ở mỗi con người khát vọng được sống một cuộc sống có ý nghĩa, có niềm vui, có tương lai.
Chủ đề của truyện bắt đầu từ quan niệm đề cao cái tôi cá nhân của thế hệ nhà văn trước CMT8 chịu ảnh hưởng tư tưởng văn hóa phương Tây.
Truyện ngắn trữ tình có cốt truyện đơn giản.
NGHỆ THUẬT
Tiêu biểu cho phong cách nghệ thuật của Thạch Lam: đi sâu khai thác đời sống nội tâm nhân vật với những cảm xúc, cảm giác mơ hồ, mong manh, tinh tế. Giọng văn nhẹ nhàng, tinh tế mà sâu sắc.