KIỂM TRA BÀI
1. Nêu cách thực hiện hành động nói.






2. Xác định mục đích nói của câu sau:
“Tinh thần yêu nước cũng như các thứ của quý. Có khi được trưng
bày trong tủ kính, trong bình pha lê, rõ ràng dễ thấy”.
- Mỗi hành động nói có thể được thực hiện bằng kiểu câu có chức năng chính phù hợp với hành động đó (cách dùng trực tiếp) hoặc bằng kiểu câu khác (cách dùng gián tiếp)
- Mục đích nói của câu là trình bày (câu trần thuật)
Chuyện kể, một danh tướng có lần đi ngang qua trường học cũ của mình, liền ghé vào thăm. Ông gặp lại người thầy từng dạy mình hồi nhỏ và kính cẩn thưa:
- Thưa thầy, thầy còn nhớ con không? Con là…
Người thầy giáo già hoảng hốt:
- Thưa ngài, ngài là…
- Thưa thầy, với thầy, con vẫn là đứa học trò cũ. Con có được những thành công hôm nay là nhờ sự giáo dục của thầy ngày nào…
? Chuyện có mấy nhân vật? Hãy xác định vai xã hội (vị trí giao tiếp) của hai nhân vật đó ? Và cho biết:
- ?Thế nào là vai xã hội? Vai xã hội được xác định như thế nào? Được thể hiện trong trường hợp nào?
HOẠT ĐỘNG KHỞI ĐỘNG VÀ HÌNH THÀNH KIẾN THỨC
ĐỌC CÂU CHUYỆN
GỢI Ý
TRUYỆN CÓ 2 NHÂN VẬT; VỊ TƯỚNG VÀ NGƯỜI THẦY GIÁO

* Xét về tuổi tác và quan hệ thầy trò:
- người thầy: vai trên
- ông tướng: vai dưới
* Xét về địa vị xã hội:
- người thầy: vai dưới
- ông tướng: vai trên
CÂU CHUYỆN LÀ MỘT CUỘC HỘI THOẠI – CÓ NGƯỜI NÓI, NGƯỜI NGHE.
-MỖI NHÂN VẬT GIAO TIẾP Ở MỘT VỊ TRÍ XÃ HỘI KHÁC NHAU
Hội thoại
Vai xã hội
QH trên dưới hay ngang hàng
QH thân- sơ
Theo tuổi tác, thứ bậc trong gia đình và XH
Tùy theo mức độ quen biết, thân tình
Vị trí của người tham gia hội thoại với người khác trong cuộc thoại
Tiết 116,117 – Tiếng Việt HỘI THOẠI
I.Vai xã hội trong hội thoại
1. Khái niệm
VÍ dụ
- Hồng! Mày có muốn vào Thanh Hóa chơi với mẹ mày không?
- Không! Cháu không muốn vào. Cuối năm thế nào mợ cháu cũng về.
Vai trên
Vai dưới
?Trong ví dụ, có mấy nhân vật tham gia hội thoại? Quan hệ của các nhân vật là quan hệ gì? Ai là vai trên, ai vai dưới?
Quan hệ gia tộc
Người cô của Hồng: vai trên Chú bé Hồng : vai dưới
?Từ phân tích ví dụ hãy cho biết vai xã hội là gì? Làm thế nào để xác định được vai xã hội?
* Vai xã hội là vị trí của người tham gia hội thoại đối với người khác trong cuộc thoại
* Các xác đinh: Bằng qua hệ xã hội:
- Quan hệ trên - dưới hay ngang hàng (theo tuổi tác, thứ bậc trong gia đình và xã hội)
- - Quan hệ thân – sơ (mức độ quen biết)
Quan sát sơ đồ thể hiện các mối quan hệ xã hội
I. Vai xã hội trong hội thoại:
Tiết 116,117 – Tiếng Việt HỘI THOẠI
Vì quan hệ xã hội vốn đa dạng nên vai xã hội của mỗi người cũng đa dạng, nhiều chiều. Khi ta tham gia hội thoại, mỗi người cần xác định vai của mình để chọn cách nói cho phù hợp.
Tiết 116,117 – Tiếng Việt HỘI THOẠI
I.Vai xã hội trong hội thoại
1. Khái niệm
Bài tập1: Hãy tìm những chi tiết trong bài “Hịch tướng sĩ” thể hiện thái độ vừa nghiêm khắc vừa khoan dung của Trần Quốc Tuấn đối với binh sĩ dưới quyền?
* Vai xã hội là vị trí của người tham gia hội thoại đối với người khác trong cuộc thoại
* Các xác đinh: Bằng qua hệ xã hội:
- Quan hệ trên - dưới hay ngang hàng (theo tuổi tác, thứ bậc trong gia đình và xã hội)
- - Quan hệ thân – sơ (mức độ quen biết)
2. Bài tập – Trang 94,95 - SGK
Bài 1- Tr 94
* Các chi tiết thể hiện sự nghiêm khắc:
Nay các ngươi nhìn chủ nhục mà không biết lo, thấy nước nhục mà không biết thẹn…
* Các chi tiết thể hiện sự khoan dung:
Nếu các ngươi biết chuyên tập sách này ,theo lời dạy bảo của ta, thì mới phải đạo thần chủ…Ta viết ra bài hịch này để các ngươi biết bụng ta.
+ Giặc với ta là kẻ thù không đội trời chung … há còn mặt mũi nào đứng trong trời đất nữa.


Trần Quốc Tuấn ở vị trí vai trên – Là chủ tướng: Quân sĩ ở vị trí vai dưới – Quân sĩ dưới quyền
Tiết 116,117 – Tiếng Việt HỘI THOẠI
I.Vai xã hội trong hội thoại
1. Khái niệm
* Vai xã hội là vị trí của người tham gia hội thoại đối với người khác trong cuộc thoại
* Các xác đinh: Bằng qua hệ xã hội:
- Quan hệ trên - dưới hay ngang hàng (theo tuổi tác, thứ bậc trong gia đình và xã hội)
- - Quan hệ thân – sơ (mức độ quen biết)
2. Bài tập – Trang 94,95 - SGK
Bài 2- Tr 94: Đọc các phần a,b,c và thực hiện các yêu cầu
a. Vai xã hội: - Lão Hạc: địa vị thấp nhưng tuổi tác cao hơn ông giáo
- Ông giáo: địa vị xã hội cao nhưng tuổi ít hơn lão Hạc.
b. - Ông giáo nói với lão Hạc bằng những lời an ủi rất thân tình (nắm lấy vai lão, mời lão uống nước, ăn khoai, hút thuốc).
- Ông giáo xưng hô với lão Hạc là cụ, gọi gộp mình với lão là ông con mình (thể hiện sự kính trọng người già).
- Ông giáo còn xưng hô với lão Hạc là tôi (không coi mình là người có địa vị xã hội cao hơn).
c. - Lão Hạc gọi người xưng hô với mình là ông giáo, thể hiện sự quý trọng với người có học:
    + Ông giáo dạy phải!
    + Nói đùa thế, chứ ông giáo cho để khi khác.
- Lão Hạc cũng dùng các từ như: chúng mình, nói đùa thế,… những từ này thể hiện sự giản dị và thân tình trong mối quan hệ giữa lão Hạc và ông giáo.
- Đoạn trích này cũng đồng thời cho thấy tâm trạng buồn và sự giữ ý của lão lúc này. Các chi tiết chứng tỏ điều đó như: lão chỉ cười đưa đà, cười gượng; lão thoái thác việc ăn khoai, không tiếp tục ở lại uống nước và nói chuyện tiếp với ông giáo. Những chi tiết này rất phù hợp với tâm trạng day dứt của lão Hạc sau khi lão bán chó.
BÀI 3 – Trang 95: Phân tích một đoạn thoại, làm rõ vai xã hội và cử chỉ thái độ kèm theo lời nói của từng nhân vật
Gợi ý
Ví dụ: Đoạn hội thoai
Long: Em chào cô ạ!
Cô giáo: Cô chào Long. Long gặp cô có việc gì thế?
Long: Cô ơi, em thấy cuốn sổ này của cô để quên trên bàn giáo viên. Em gửi lại cô ạ.
Nói rồi Long dùng hai tay đưa cuốn sổ cho cô giáo. Cô mìm cười nhận lấy sổ rồi xoa đầu Long:
- Cảm ơn Long nhé! Em ngoan lắm.
Phân tích: vai xã hội: Trên dưới (giáo viên - học sinh)
+ Học sinh: lễ phép, đưa hai tay, trong lời nói luôn có “ạ” -> Lễ phép, kính trọng giáo viên
+ Giáo viên: mỉm cười, xoa đầu, khen ngợi -> thân tình.
Xếp các hình minh họa vào sơ đồ (1,2,3,4,5) và phân tích mối quan hệ của sơ đồ đó.
Con
Con bác
Chú
B?, m?
Bác (chị của bố)
1
5
2
3
4
TRÒ CHƠI
Con bác
Chú
B?, m?
Đáp án
1
2
3
=> Quan hệ trên dưới, thứ bậc
Con
bác (chị của bố)
4
5
Tiết 116,117 – Tiếng Việt HỘI THOẠI
I.Vai xã hội trong hội thoại
1. Khái niệm
2. Bài tập – Trang 94.95
II. Lượt lời trong hội thoại
1. Thế nào là lượt lời trong hôi thoại
Đoạn trích: Một hôm cô tôi gọi tôi đến bên cười hỏi:
Hồng! Mày có muốn vào Thanh Hoá chơi với mẹ mày không?
(…) Nhận ra những ý nghĩ cay độc trong giọng nói và nét mặt rất kịch của cô tôi kia, tôi cúi đầu không đáp … (…)
Tôi cũng đáp lại cô tôi:
Không! Cháu không muốn vào. Cuối năm thế nào mợ cháu cũng về.
Cô tôi hỏi luôn, giọng vẫn ngọt:
Sao lại không vào? Mợ mày phát tài lắm, có như dạo trước đâu!
… Cô tôi liền vỗ vai tôi cười mà nói rằng:
Mày dại quá, cứ vào đi, tao chạy cho tiền tàu. Vào mà bắt mợ mày may vá sắm sửa chovà thăm em bé chứ.
(…) Tôi cười dài trong tiếng khóc, hỏi cô tôi:
Sao cô biết mợ con có con?
( …) Cô tôi bỗng đổi giọng, lại vỗ vai, nhìn vào mặt tôi, nghiêm nghị:
Vậy mày hỏi cô Thông – tên người đàn bà họ nội xa kia – chỗ ở của mợ mày,. Trước sau cũng một lần xấu,
Tỏ sự ngậm ngùi thương xót thầy tôi, cô tôi lại chập chừng tiếp:
- Mấy lại rằm tháng tám này là giỗ đầu cậu mày, mợ mày về dù sao cũng đỡ tủi cho cậu mày,
Trong đoạn: Hồng được nói mấy lần? Bà cô nói mấy lần?
- Có mấy lần, Hồng đến lượt nói, nhưng không nói?Vì sao Hông không cắt lời bà cô?
Người cô: nói 5 lượt
Bé hồng: nói 2 lượt
 Lượt lời hội thoại
Có 2 lần bé Hồng im lặng khi đến lượt lời của mình
 Thể hiện thái độ
Bé Hồng không cắt lời của người cô khi người cô đang nói
 Tôn trọng vai xã hội, giữ thái độ lễ phép
Vậy lượt lời trong hội thoại là gì? Khi tham gia cần lưu ý những gì?
* Ghi nhớ: SGK-Tr 102.
2. Bài tập
Bài 1 – Tr102
* Trong hội thoại, ai cũng được nói. Mỗi lần có người tham gia hội thoại nói được gọi là một lượt lời.
* Để giữ lịch sự, cần tôn trọng lượt lời của người khác, tránh nói tranh, cắt lời hoặc chêm vào lời người khác.
* Nhiều khi, im lặng khi đến lượt lời của mình cũng là một cách biểu thị thái độ.
Tiết 116,117 – Tiếng Việt HỘI THOẠI
I.Vai xã hội trong hội thoại
1. Khái niệm
2. Bài tập – Trang 94.95
II. Lượt lời trong hội thoại
1. Thế nào là lượt lời trong hôi thoại
Người cô: nói 5 lượt
Bé hồng: nói 2 lượt
 Lượt lời hội thoại
Có 2 lần bé Hồng im lặng khi đến lượt lời của mình
 Thể hiện thái độ
Bé Hồng không cắt lời của người cô khi người cô đang nói
 Tôn trọng vai xã hội, giữ thái độ lễ phép
* Ghi nhớ: SGK-Tr 102.
2. Bài tập
Bài 1 – Tr102
Chị Dậu
Cai lệ
Người nhà lí trưởng
Anh Dậu
Thông minh, tháo vát, sắc sảo, biết mình biết người …
Hống hách, tàn bạo, lỗ mãng ...
A dua, ăn theo, khúm núm với tên cai lệ; nhưng lại lên mặt với chị Dậu.
Yếu đuối, nhút nhát …
Bài 1: Đoạn thoại: Trang 28 “Tức nước vỡ bờ. Phân tích làm rõ tính cách các nhân vật qua lượt lời tham gia hội thoại của các nhân vật?)
Gợi ý bài 1: Đếm số lượt lời của từng nhân vật. Căn cứ cử chỉ, điệu bộ, lời nói để nhận xét tính cách
Tiết 116,117 – Tiếng Việt HỘI THOẠI
I.Vai xã hội trong hội thoại
1. Khái niệm
2. Bài tập – Trang 94.95
II. Lượt lời trong hội thoại
1. Thế nào là lượt lời trong hôi thoại
Người cô: nói 5 lượt
Bé hồng: nói 2 lượt
 Lượt lời hội thoại
Có 2 lần bé Hồng im lặng khi đến lượt lời của mình
 Thể hiện thái độ
Bé Hồng không cắt lời của người cô khi người cô đang nói
 Tôn trọng vai xã hội, giữ thái độ lễ phép
* Ghi nhớ: SGK-Tr 102.
2. Bài tập
Bài 1 – Tr102
Bài 2. Phân tích lượt lời hội thoại của nhân vật: Chi Dậu và cái Tí qua trích đoạn “Tắt đèn” của Ngô Tất Tố.-Tr 103.104.105.1060
Cố làm cho mẹ vui, khoe sự tháovát...
nên nói nhiều, giọng hồn nhiên
Sợ hói, đau đớn, nên nói ít, nói ngắn
Đau đớn vì sắp mất con nên hầu như không nói, nói rất ít
Nói nhiều, nói dài để thuyết phục con
Tô đậm nỗi bất hạnh của một đứa trẻ hồn nhiên, ngây thơ sắp phải rời tổ ấm gia đình
Sự hồn nhiên, ngây thơ, hiếu thảo của đứa con càng làm cho người mẹ đau lòng hơn khi sắp phải bán nó
11
3
3
7
Tiết 116,117 – Tiếng Việt HỘI THOẠI
I.Vai xã hội trong hội thoại
1. Khái niệm
2. Bài tập – Trang 94.95
II. Lượt lời trong hội thoại
1. Thế nào là lượt lời trong hôi thoại
Người cô: nói 5 lượt
Bé hồng: nói 2 lượt
 Lượt lời hội thoại
Có 2 lần bé Hồng im lặng khi đến lượt lời của mình
 Thể hiện thái độ
Bé Hồng không cắt lời của người cô khi người cô đang nói
 Tôn trọng vai xã hội, giữ thái độ lễ phép
* Ghi nhớ: SGK-Tr 102.
2. Bài tập
Bài 1 – Tr102
Bài 3- Tr. 1072. Phân tích đoạn truyện “Bức trang của em gái tôi, và cho biết: Sự im lặng của nhân vật “tôi” biểu thị điều gì?
tâm trạng xúc động, nghẹn ngào trước tấm
lòng của em mình.
ngỡ ngàng, hãnh diện sau đó là xấu hổ
Bài 4. Tục ngữ phương Tây có câu: Im lặng là vàng. Nhưng nhà thơ Tố Hữu lại viết:
Khóc là nhục. Rên, hèn. Van yếu đuối
Và dại khờ là những lũ người câm
Trên đường đi như những bóng âm thầm
Nhận đau khổ mà gởi vào im lặng. (Liên hiệp lại)
* Theo em, mỗi nhận xét trên đúng trong những trường hợp nào?
Cả hai nhận xét trên đều đúng nhưng mỗi nhận xét đúng trong một hoàn cảnh khác nhau.
- Câu: Im lặng là vàng đúng trong trường hợp cần giữ bí mật, im lặng để tôn trọng người khác khi họ nói,…
- Còn sự im lặng trước những sai trái, bất công (theo lời thơ của Tố Hữu) thì đó là sự im lặng dại khờ, hèn nhát.
Học thuộc ghi nhớ SGK và hoàn thành bài tập. Tập viết đoạn hội thoại và xác định vai xã hội của các nhân vật, số lượt lời của các nhân vật
Soạn bài: Đi bộ ngao du
HƯỚNG DẪN VỀ NHÀ
* Lưu ý:
- Tuyệt đối không nói chuyện riêng hay ngắt lời người nói vì ngắt lời người đối thoại thường là yếu tố nhanh nhất phá hỏng cuộc nói chuyện. Một người nghe tốt phải biết dành thời gian cho người khác bày tỏ ý kiến cá nhân. Khi muốn nói điều gì, hãy đợi người nói nói dứt câu và dừng trong giây lát.
- Nếu có gì không rõ hoặc không chắc chắn đừng ngần ngại nhờ họ nhắc lại hoặc diễn đạt rõ hơn.
- Nhiều người mắc tật nói dai, nói dài, nói huyên thuyên, nếu bạn không thích tất nhiên có thể tìm cách ngắt lời khéo léo. Tuy nhiên, cách hữu hiệu nhất để phá vỡ thói quen ngắt lời là xin lỗi. Mỗi khi ngắt lời ai bạn hãy xin lỗi ngay, và sau vài lần như thế bạn sẽ cẩn thận hơn khi định ngắt lời người khác.
CHÚC CÁC EM HỌC SINH HỌC GIỎI, CHĂM NGOAN