I.VAI XÃ HỘI TRONG HỘI THOẠI
1. Ví dụ : (sgk/92)

1. Ví dụ: Đoạn trích sgk/92 .
Một hôm cô tôi gọi tôi đến bên cười hỏi:
- Hồng! Mày có muốn vào Thanh Hoá chơi với mẹ mày không?
(…) Nhận ra những ý nghĩ cay độc trong giọng nói và nét mặt rất kịch
của cô tôi kia, tôi cúi đầu không đáp … Nhưng đời nào tình thương yêu
và lòng kính mến mẹ tôi lại bị những rắp tâm tanh bẩn xâm phạm đến
(…)
Tôi cũng đáp lại cô tôi:
- Không! Cháu không muốn vào. Cuối năm thế nào mợ cháu cũng về.
Cô tôi hỏi luôn, giọng vẫn ngọt:

- Mày dại quá, cứ vào đi, tao chạy cho tiền tàu. Vào mà bắt mợ mày
may vá sắm sửa cho thăm em bé chứ.
( …)Tôi cười dài trong tiếng khóc, hỏi cô tôi:
- Sao cô biết mợ con có con?
( …)
Cô tôi bỗng đổi giọng, lại vỗ vai, nhìn vào mặt tôi, nghiêm nghị:
- Vậy mày hỏi cô Thông – tên người đàn bà họ nội xa kia – chỗ ở của
mợ mày, rồi đánh giấy cho mợ mày, bảo dù sao cũng phải về. Trước
sau cũng một lần xấu, chã nhẽ bán xới mãi được sao?

I.VAI XÃ HỘI TRONG HỘI THOẠI
1. Ví dụ : (sgk/92)
2. Nhận xét;

-Người cô : ở vị trí vai trên
- Bé Hồng : ở vị trí vai dưới.
 Quan hệ trên - dưới ( căn
cứ vào quan hệ gia đình)

Câu 1: Quan hệ giữa người cô và bé
Hồng trong đoạn trích là quan hệ
gì? Ai ở vai trên? Ai ở vai dưới?

Câu 2:
Cách ứng xử của người cô có gì đáng
chê trách?
Người cô đã xử sự không đúng với tình
cảm ruột thịt, và bà côlà người lớn có
thái độ không đúng với cháu của mình.
(xưng “tao” gọi “mày” thể hiện tình cảm
không gần gũi với cháu.

Câu 3: Tìm chi tiết cho thấy nhân vật chú bé Hồng đã cố gắng
kìm nén sự bất bình của mình để giữ thái độ lễ phép?

…tôi cúi đầu không đáp
…tôi lại im lặng cúi đầu
xuống đất…cổ họng tôi
đã nghẹn ứ khóc không ra tiếng

Vì sao Hồng phải
làm như vậy?

Vì Hồng là người thuộc vai dưới, có bổn
phận tôn trọng người trên.
(bé Hồng vẫn gọi “cô” và xưng là “cháu”.

I.VAI XÃ HỘI TRONG HỘI THOẠI
1. Ví dụ : (sgk/92)
2. Nhận xét:

Người cô: ở vị trí vai trên
Bé Hồng : ở vị trí vai dưới
Quan hệ trên - dưới ( căn cứ vào
quan hệ gia đình)
Vai xã hội là vị trí của người tham
gia hội thoại đối với người khác
trong cuộc thoại.

Vậy vai xã hội
là gì?

Quan sát sơ đồ thể hiện các mối quan hệ xã hội
1 bạn học sinh lớp 8

ở nhà( trong gia đình)
Ông
bà
)
cháu

Cha
mẹ
con

Anh
chị
Em

Vai dưới

Em

Thầy
cô

Anh,
chị

Vai trên
Thân tộc

Ở trường( ngoài xã hội)

Học
trò

Anh chị
khối 9

Em

Vai dưới

Bạn cùng
khối

Bạn bè

Anh,
chị

Vai ngang
hàng

Vai trên

Thân-Sơ

Đa dạng

Khối 6,7

Tại công ty: Cha là giám đốc, con là trưởng
phòng tài vụ, hai cha con nói chuyện với
nhau về tài khoản của công ty.
A.Quan hệ gia đình.
B.Quan hệ tuổi tác .
C.Quan hệ chức vụ xã hội.
D.Quan hệ bạn bè đồng nghiệp.

I.VAI XÃ HỘI TRONG HỘI THOẠI
1. Ví dụ : (sgk/92)
2. Nhận xét:
Người cô của Hồng: ở vị trí vai trên
Bé Hồng : ở vị trí vai dưới
Vai xã hội là vị trí của người tham
gia hội thoại đối với người khác
trong cuộc thoại.
-Vai xã hội được xác định bằng các quan hệ xã hội.
+Quan hệ trên - dưới hay ngang hàng (theo tuổi
tác, thứ bậc trong gia đình và xã hội)
+Quan hệ thân – sơ (mức độ quen biết)

-Cô giáo:Hôm nay
tổ nào trực nhật?
-Học sinh: Dạ thưa
cô! Tổ một trực
nhật ạ!
Giao tiếp với cô
(thuộc vai trên ) cả về
tuổi tác lẫn thứ bậc xã
hội không được nói
tỉnh lược, nói cộc lốc
như thế cách ứng xử
không lễ phép.

Giao tiếp với cô
(thuộc vai trên ) cả về
tuổi tác lẫn thứ bậc xã
hội nên lễ phép, thêm
tình thái từ trong câu.

- Cô giáo: Hôm nay sao
em trực nhật muộn?
- Nam: Em quên.

I.VAI XÃ HỘI TRONG HỘI THOẠI
1. Ví dụ : (sgk/92)
2. Nhận xét:
-Vai xã hội được xác định bằng các quan hệ xã hội
+ Quan hệ trên - dưới hay ngang hàng (theo tuổi
tác, thứ bậc trong gia đình và xã hội)
+ Quan hệ thân – sơ (mức độ quen biết)
-Quan hệ xã hội vốn rất đa dạng  vai xã hội của
mỗi người cũng đa dạng. Nên xác định đúng vai xã
hội để có cách nói phù hợp.

Quan sát 2 hình ảnh: cuộc hội thoại đang
diễn ra ở hình ảnh nào?

Hình ảnh 1

Hình ảnh 2

Hình ảnh 1: giữa hai thanh Hình ảnh 2: cuộc hội thoại đang
niên sẽ không có đoạn hội
diễn ra, mọi người nói chuyện,
Vànào,
nhất
ta xáctin,định
đúng
thoại
khilàcảtrong
hai cứcuộc hội
traothoại
đổi thông
khiến
cho
trí chiếc
vai xã
hộithoại.
của mình
thìhội
hoạt
động
giaocó ý
nhìnvịvào
điện
đoạn
thoại
trở nên
tiếpcuộc
của gặp
ta thành
Khiến
gỡ trở công
nên hơn.
nghĩa. Khiến con người chúng
ta xích lại gần nhau hơn.
tẻ nhạt.

Hội thoại
Vai xã hội
Vị trí của người tham gia hội thoại với người
khác trong cuộc thoại
QH trên dưới hay
ngang hàng
Theo tuổi tác, thứ bậc
trong gia đình và XH

QH thân- sơ

Tùy theo mức độ
quen biết, thân tình

II. Lượt lêi trong héi tho¹i:
1.VÝ dô: §o¹n trÝch “ Trong lßng mÑ”

Một hôm cô tôi gọi tôi đến bên cười hỏi:
- Hồng! Mày có muốn vào Thanh Hoá chơi với mẹ mày không?
(…) Nhận ra những ý nghĩ cay độc trong giọng nói và nét mặt rất kịch của cô tôi
kia, tôi cúi đầu không đáp … Nhưng đời nào tình thương yêu và lòng kính mến
mẹ tôi lại bị những rắp tâm tanh bẩn xâm phạm đến (…)
Tôi cũng đáp lại cô tôi:
- Không! Cháu không muốn vào. Cuối năm thế nào mợ cháu cũng về.
Cô tôi hỏi luôn, giọng vẫn ngọt:
- Sao lại không vào? Mợ mày phát tài lắm, có như dạo trước đâu!
…Tôi lại im lặng cúi đầu xuống đất: lòng tôi càng thắt lại, khoé mắt tôi đã cay
.
cay. Cô tôi liền vỗ vai tôi cười mà nói rằng:
- Mày dại quá, cứ vào đi, tao chạy cho tiền tàu. Vào mà bắt mợ mày may vá sắm
sửa chovà thăm em bé chứ.
(…) Tôi cười dài trong tiếng khóc, hỏi cô tôi:
- Sao cô biết mợ con có con?
( …)
Cô tôi bỗng đổi giọng, lại vỗ vai, nhìn vào mặt tôi, nghiêm nghị:
- Vậy mày hỏi cô Thông – tên người đàn bà họ nội xa kia – chỗ ở của mợ mày, rồi
đánh giấy cho mợ mày, bảo dù sao cũng phải về. Trước sau cũng một lần xấu, chã
nhẽ bán xới mãi được sao?
Tỏ sự ngậm ngùi thương xót thầy tôi, cô tôi lại chập chừng nói tiếp:
- Mấy lại rằm tháng tám này là giỗ đầu cậu mày, mợ mày về dù sao cũng đỡ tủi
cho cậu mày, và mày cũng còn phải có họ, có hàng, người ta hỏi đến chứ?

II. L­ượt lêi trong héi tho¹i:
1.VÝ dô: §o¹n trÝch “ Trong lßng mÑ”
2. NhËn xÐt.
- Bµ c« : 5 lÇn nãi
- BÐ Hång: 4 lÇn
+ 2 lÇn nãi.
+ 2 lÇn im lÆng -> Béc lé th¸i ®é bÊt b×nh
trước lêi nãi cay ®éc cña người c«.
- BÐ Hång: kh«ng c¾t lêi cña người c« khi bµ ®ang
nãi -> Hång x¸c ®Þnh được vai x· héi cña m×nh vµ
gi÷ lÔ phÐp, lÞch sù.

II. Lượt lêi trong héi tho¹i:
=> Mçi lÇn nãi cña người tham gia héi tho¹i gäi lµ
1 lượt lêi.
=> Im lÆng khi ®Õn lượt lêi cña m×nh còng là mét
c¸ch ®Ó biÓu thÞ th¸i ®é.
* GHI NHỚ (SGK/ 102)

TH 1: - D¹o nµy, bè thÊy ®iÓm m«n Ngữ v¨n cña

con h×nh nh­ư chưa được tèt l¾m. S¾p thi råi, con
cÇn cè g¾ng h¬n n÷a. Hay lµ con sang ...
¤ng Nam chưa nãi hÕt c©u, Hoµ ®· vïng v»ng
®øng dËy vµ lµu bµu:
- Th«i, bè ®õng nãi ®Õn chuyÖn häc hµnh cña
con n÷a!

=> - Bè vai trªn : Chư­a nãi hÕt c©u…
- Con vai dưới, vïng v»ng…lµu bµu, nãi
c¾t lêi cña bè…-> th¸i ®é kh«ng lÔ phÐp víi
bè, kh«ng tu©n thñ lượt lêi trong héi tho¹i.

Bài tập1:/94 Hãy
tìm những chi tiết
trong bài “Hịch
Tướng sĩ” thể
hiện thái độ vừa
nghiêm khắc vừa
khoan dung của
Trần Quốc Tuấn
đối với binh sĩ
dưới quyền?

HỊCH
TƯỚNG
SỸ

Các chi tiết thể hiện
sự nghiêm khắc:

Nay các ngươi
nhìn chủ nhục
mà không biết
lo, thấy nước
nhục mà không
biết thẹn…

Bài tập 2/Tr94: Đọc đoạn trích trong

SGK và thực hiện theo yêu cầu câu hỏi:
a/Dựa vào đoạn trích và những điều đã biết
về chuyện “Lão Hạc”, hãy xác định vai xã
hội của 2 nhân vật tham gia cuộc hội thoại
trên!

Xét về
điạ vị
xã hội

Xét về
tuổi tác

BT2/ tr94:
a) -Xét về địa vị xã hội thì ông giáo là vai trên
- Xét về tuổi tác thì lão Hạc là vai trên
b) *Trong cử chỉ: Ông giáo nói với Lão Hạc những lời lẽ ôn
tồn, thân mật nắm lấy vai lão, mời lão hút thuốc, uống nước,
ăn khoai.
*Trong lời lẽ:
- gọi “cụ” xưng hô gộp: “ ông - con mình”
thể hiện sự kính trọng người già
- xưng là “tôi”  thể hiện quan hệ bình đẳng.

c/ Những chi tiết nào trong lời thoại của Lão Hạc và
lời miêu tả của nhà văn nói lên thái độ vừa quí
trọng vừa thân tình của Lão Hạc đối với ông giáo?

Thể hiện sự kính trọng.
Lão Hạc gọi người
đối thoại với mình
là “ông
giáo” ,dùng từ
“dạy” thay cho từ
nói,

Thể hiện sự thân tình.
Xưng hô gộp 2
người là “chúng
mình”; các câu
nói cũng xuề
xoà:“nói đùa thế”

c/Những chi tiết nào thể hiện tâm trạng
không vui và sự giữ ý của Lão Hạc?

- “Cười gượng”, “cười đưa đà”.
- Khéo léo từ chối việc ở lại ăn khoai, uống
nước với ông giáo.
Lão Hạc có nỗi buồn, ý thức được rằng có một khoảng
cách giữa mình đối với người đối thoại.
Hành động cử chỉ của Lão Hạc với ông giáo phù hợp
với tâm trạng lúc ấy và tính khí khái của Lão Hạc

Bµi tËp 1/Tr102: TÝnh c¸ch nh©n vËt qua c¸ch miªu
t¶ cuéc tho¹i gi÷a c¸c nh©n vËt trong ®o¹n trÝch
Tøc n­ước vì bê

1.TÝnh c¸ch nh©n vËt qua c¸ch miªu t¶ cuéc tho¹i
gi÷a c¸c nh©n vËt trong ®o¹n trÝch Tøc nước vì bê
- ChÞ DËu: Thông minh, nhẫn nhịn, sẵn sàng
chống trả.

- Cai lÖ: Hống hách, thô bạo, kh«ng chót t×nh người.
- Người nhµ lÝ tr­ưởng: A dua, ¨n theo, phụ thuộc.
- Anh DËu: Cam chÞu, yếu đuối, nhút nhát...

Bài tập 3:
? Em có nhận xét gì về cách nói năng của Dế Mèn và Dế
Choắt?
-Dế Mèn: xưng hô trịch thượng với Dế Choắt: gọi Dế Choắt là
“chú mày”.
(Với lời lẽ dạy bảo của đàn anh: Chú mày có lớn mà chẳng
có khôn…)
-Dế Choắt xưng hô nhún nhường: “em – anh”
lẽ của kẻ yếu: Thưa anh…..

(thể hiện lời

? Xác định vai xã hội giữa Dế Mèn và Dế Choắt qua
đoạn hội thoại trên?

-Dế Mèn tự cho mình là kẻ đàn anh, có vai xã hội
cao hơn, coi thường Dế Choắt.

DẶN DÒ:
1/ Học bài cũ:
Xác định được vai xã hội trong từng tình huống cụ
thể để có cách hội thoại phù hợp.
2/ Chuẩn bị bài mới:
Soạn bài: Lựa chọn trật tự từ trong câu.