NỘI DUNG 8. HỆ THẦN KINH VÀ CÁC GIÁC QUAN Ở NGƯỜI
YÊU CẦU CẦN ĐẠT

- Nêu được chức năng của hệ thần kinh và các giác quan.
- Trình bày được một số bệnh về hệ thần kinh và cách phòng
các bệnh đó.
- Nêu được tác hại của các chất gây nghiện đối với hệ thần
kinh. Không sử dụng các chất gây nghiện và tuyên truyền hiểu
biết cho người khác.

- Nêu được chức năng của các giác quan thị giác và thính giác.
- Trình bày được một số bệnh về thị giác và thính giác và cách
phòng và chống các bệnh đó (ví dụ: bệnh về mắt: bệnh đau mắt
đỏ, ...; tật về mắt: cận thị, viễn thị, ...).
- Vận dụng được hiểu biết về các giác quan để bảo vệ bản thân và
người thân trong gia đình;
- Tìm hiểu được các bệnh và tật về mắt trong trường học (cận thị,
viễn thị,...), tuyên truyền chăm sóc và bảo vệ đôi mắt.

CÁC GIÁC QUAN

1. Nêu được chức năng của các giác quan thị giác và thính giác.
 Chúng

ta có thể nhìn
được hình dạng, màu
sắc của các sự vật, hiện
tượng xung quanh là
nhờ cơ quan thị giác:
Ánh sáng từ sự vật, hiện
tượng khúc xạ qua giác
mạc và thể thủy tinh tới
màng lưới, tác động lên
tế bào thụ cảm thị giác,
gây hưng phấn các tế
bào này và truyền theo
dây thần kinh thị giác

CƠ QUAN PHÂN TÍCH THỊ GIÁC

 Chúng

ta có thể
nghe được âm thanh
là nhờ cơ quan thính
giác: Âm thanh được
vành tai hứng, truyền
qua ống tai làm rung
màng nhĩ, gây tác
động vào chuỗi
xương tai làm rung
các màng và dịch
trong ốc tai. Những
rung động này gây
hưng phấn cơ quan
thụ cảm, làm xuất
hiện xung thần kinh

Cơ quan phân tích thính giác

THỊ GIÁC
Quan sát Hình 41.3, hãy kể tên các bộ phận cấu tạo trong của cầu mắt.

Các bộ phận cấu tạo
trong của cầu mắt gồm:
màng giác, thủy dịch, lỗ
đồng tử, thủy tinh thể,
dịch thủy tinh, võng mạc,
điểm vàng, điểm mù, dây
thần kinh thị giác.

Quan sát Hình 41.4, trình bày quá trình thu nhận ánh sáng diễn ra ở mắt.
Quá trình thu nhận ánh
sáng diễn ra ở mắt: Ánh
sáng đi từ vật qua màng
giác, thủy dịch, đồng tử,
thủy tinh thể và hội tụ ở
võng mạc (màng lưới), tác
động lên tế bào thụ cảm
ánh sáng, gây hưng phấn
cho các tế bào này. Xung
thần kinh từ tế bào thụ cảm
ánh sáng theo dây thần
kinh thị giác lên trung khu
thị giác tới não và cho ta

Quan sát Hình 41.5
và Bảng 41.1, hãy:
- Kể tên một số tật
khúc xạ ở mắt. Cho
biết sự khác nhau
giữa các tật đó.
- Nêu một số thói
quen
không
tốt
trong trường học có
thể gây ra tật cận
thị.

- Một số tật khúc xạ ở mắt gồm: tật cận thị, viễn thị và loạn thị. Sự khác
nhau giữa các tật đó:
Tiêu chí
Nguyên nhân

Biểu hiện

Cận thị
Cầu mắt dài hoặc thủy
tinh thể quá phồng (do
không
giữ
đúng
khoáng cách khi đọc,
viết,…).

Viễn thị

Loạn thị

Cầu mắt ngắn hoặc ở người
già thủy tinh thể bị lão hóa, Do giác mạc bị biến
mất tính đàn hồi không phồng dạng không đều.
được.

Ảnh của vật không thể
Ảnh của vật thường ở
Ảnh của vật thường nằm ở hội tụ ở màng lưới, hội
phía trước màng lưới
phía sau màng lưới → Mắt chỉ tụ ở nhiều điểm → Mắt
→ Mắt chỉ nhìn rõ các
nhìn rõ các vật ở xa.
nhìn vật bị mờ, nhòe
vật ở gần.
hoặc bị bóp méo.

Đeo kính cận (kính
Cách khắc phục phân kì, kính lõm 2 Đeo kính lão (kính hội tụ).
mặt).

Đeo kính thuốc.

- Một số thói quen không tốt trong trường học
có thể gây ra tật cận thị:
+ Không giữ đúng khoảng cách khi đọc, viết,…
+ Học tập trong môi trường ánh sáng yếu.
+ Thường xuyên sử dụng các thiết bị điện tử
(ti vi, máy tính) trong thời gian dài, xem với
khoảng cách quá gần.

Trình bày một số cách phòng, chống các bệnh về mắt bằng cách hoàn thành
bảng theo mẫu sau:

Khi bị đau mắt đỏ, em nên làm gì để tránh lây nhiễm cho
người khác?
Biện pháp phòng tránh lây nhiễm khi bị đau mắt đỏ:
- Không dùng chung vật dụng cá nhân như: lọ thuốc nhỏ mắt,
khăn mặt, chậu rửa mặt, kính mắt, khẩu trang,…
- Sử dụng xà phòng hoặc các chất sát khuẩn thông thường sát
trùng các đồ dùng, vật dụng của người bệnh.
- Hạn chế tiếp xúc với người khác: cần được nghỉ học/nghỉ làm
việc để tránh lây nhiễm cho người xung quanh và lây lan ra
cộng đồng.

Vì sao không nên xem ti vi với khoảng cách quá gần
(khoảng cách từ mắt đến ti vi dưới 2 m)?

Không nên xem ti vi với khoảng cách quá gần (khoảng
cách từ mắt đến ti vi dưới 2 m) vì khi xem ti vi với
khoảng cách quá gần, mắt phải liên tục điều tiết để nhìn
rõ hình ảnh, gây áp lực cho mắt, tần số chớp mắt giảm
đi, có thể dẫn đến khô mắt, mỏi mắt; hoa mắt, đau đầu;
tăng nguy cơ mắc các tật về mắt như cận thị và các vấn
đề sức khỏe khác.

CÂU HỎI VỀ THỊ GIÁC

Cơ quan
thụ cảm

Dây thần kinh
(Dẫn truyền hướng
tâm)

Bộ phận phân tích
ở trung ương

Cơ quan phân tích thị giác gồm những thành phần nào?
Cơ quan phân tích thị giác
Các tế bào thụ
cảm (trong
màng lưới của
cầu mắt)

Dây thần kinh
(Dây số 2)

Vùng thị giác ở
thùy chẩm

Xác định tên các bộ phận được đánh số:
Màng Màng
cứng mạch
1
Màng
2
lưới
Lòng
3
đen5
Lỗ 6
đồng
tử
4
Màng
giác

1. Nêu cấu tạo của cầu mắt?

-

Cầu mắt nằm trong hốc mắt của xương sọ, phía ngoài được bảo vệ bởi các
mi mắt, lông mày, lông mi nhờ tuyến lệ luôn luôn tiết nước mắt làm mắt
không bị khô
Cầu mắt vận động được là nhờ các cơ vận động mắt
Cầu mắt gồm 3 lớp: lớp ngoài cùng là màng cứng có nhiệm vụ bảo vệ phần
trong của cầu mắt
Phía trước của màng cứng là màng giác trong suốt để ánh sáng đi qua vào
trong cầu mắt
Tiếp đến là lớp màng mạch có nhiều mạch máu và các tế bào sắc tố đen tạo
thành 1 phòng tối trong cầu mắt
Lớp trong cùng là màng lưới, trong đó chứa tế bào thụ cảm thị giác, bao
gồm 2 loại: tế bào nón và tế bào que.

2. Nêu cấu tạo của màng lưới?

-

Màng lưới có chứa tế bào thụ cảm thị giác, bao gồm 2 loại: tế bào nón và
tế bào que
- Các tế bào nón tiếp nhận các kích thích ánh sáng mạnh và màu sắc
- Các tế bào que có khả năng tiếp nhận kích thích ánh sáng yếu giúp ta nhìn
rõ về ban đêm
- Các tế bào nón tập trung chủ yếu ở điểm vàng. Càng xa điểm vàng, số
lượng tế bào nón càng ít và chủ yếu là tế bào que. Mặt khác, ở điểm vàng,
mỗi tế bào nón liên hệ với 1 tế bào thần kinh thị giác qua 1 tế bào 2 cực.
Tuy nhiên, nhiều tế bào que mới liên hệ được với 1 tế bào thần kinh thị
giác.
 Do đó, khi muốn quan sát một vật cho rõ phải hướng trục mắt về phía vật
quan sát để ảnh của vật hiện trên điểm vàng.
- Điểm mù là nơi đi ra của các sợi trục các tế bào thần kinh thị giác, không
có tế bào thụ cảm thị giác nên nếu ảnh của vật rơi vào đó sẽ không nhìn
thấy.
- Như vậy, sự phân tich` ảnh cũng xảy ra ngay ở cơ quan thụ cảm

3. Vì sao ảnh của vật hiện trên điểm vàng lại nhìn rõ nhất?
-

Ở điểm vàng, mỗi chi tiết của ảnh được 1 tế bào nón tiếp nhận
và được truyền về não qua từng tế bào thần kinh riêng rẽ.
Trong khi ở vùng ngoại vi nhiều tế bào nón và que hoặc nhiều
tế bào que mới được gửi về não các thông tinh nhận được qua 1
vài tế bào thần kinh thị giác.

4. Nêu sự tạo ảnh ở màng lưới:
-

Ta nhìn được vật là do các tia sáng phản chiếu từ vật tới mắt đi
qua thể thủy tinh tới màng lưới sẽ kích thích các tế bào thụ cảm ở
đây và truyền về trung ương, cho ta nhận biết về hình dạng, độ
lớn, màu sắc của vật.

5. Nêu vai trò của thể thủy tinh trong cầu mắt?
-Thủy tinh thể ở người có khả năng phồng dẹp, điều chỉnh ảnh của vật rơi
đúng trên màng lưới.
-Khi vật tiến lại gần, mắt phải điều tiết để thể thủy tinh phồng lên kéo ảnh về
phía trước cho ảnh rơi đúng trên màng lưới => người ta gọi là căng mắt ra mà
nhìn.
6. Đồng tử sẽ ntn khi đèn phin vào mắt?
- Đồng tử ở người có khả năng mở rộng hoặc co hẹp để điều chỉnh lượng ánh
sáng vào phòng tối trong cầu mắt.
- Khi dọi đèn pin vào mắt, đồng tử co hẹp lại, nhỏ hơn đồng tử trước khi dọi
đèn. Vì khi ánh sáng quá mạnh, lượng ánh sáng qua 1 nhiều sẽ làm lóa mắt.

7. Phòng các bệnh về mắt ta phải làm gì?
-

Giữ vệ sinh mắt
Không được dụi tay bẩn vào mắt
Không dùng khăn chung, chậu với người khác
Không tắm chung trong ao tù bẩn
Đi đường phải đeo kính
Đọc sách nơi có đủ ánh ánh sáng, không đọc sách trên tàu
xe, không nằm đọc sách , giữ khoảng cách giữa mắt và
sách là 25- 30 cm
Trị : dùng thuốc theo chỉ dẫn của bác sĩ, rửa mặt bằng nước
muối pha loãng

8. Bệnh đau mắt hột

Hiện tượng mặt trong mi mắt có nhiều hột nổi cộm lên, khi hột vỡ ra làm
thành sẹo, co kéo lớp trong mi mắt làm cho lông mi quặp vào trong, cọ xát
làm đục màng giác dẫn đến mù lòa
Nguyên nhân do virus gây nên
Cách lây lan dùng chung khăn, chậu với người bệnh, hoặc tắm rửa trong ao
hồ tù đọng
Cách phòng chống không được dụi tay bằng tay bẩn, phải rửa bằng nước ấm
pha muối loãng và nhỏ thuốc mắt
- Ngoài đau mắt hột còn có thể bị đau mắt đỏ, đau mắt do bị viêm kết mạc
làm thành màng, mộng, phải khám và điều trị kịp thời

9. Tại sao người già thường phải đeo kính lão?
- Vì ảnh của vật hiện phía sau màng lưới, muốn nhìn rõ phải đẩy vật ra xa
do thùy tinh thể bị lão hóa (già) mất khả năng điều tiết

THÍNH GIÁC
Dựa vào thông tin Hình 18.2 ở trang 90, hãy liệt kê các bộ phận cấu tạo
của tai và xác định các bộ phận thuộc tai ngoài, tai giữa, tai trong.
- Các bộ phận cấu tạo
của tai gồm: vành tai,
ống tai, màng nhĩ,
chuỗi xương tai, vòi
nhĩ, ốc tai chứa cơ
quan thụ cảm âm
thanh.
- Các bộ phận thuộc
tai ngoài gồm vành tai
và ống tai; tai giữa có
màng nhĩ, chuỗi xương
tai và vòi nhĩ; tai trong

Mô tả sự di chuyển của sóng âm qua các bộ phận của
tai.
Sự di chuyển của sóng âm qua các bộ phận của tai:
Sóng âm thanh từ nguồn âm phát ra được vành tai hứng
lấy, truyền qua ống tai và làm rung màng nhĩ. Khi sóng
âm đến màng nhĩ, làm cho màng nhĩ rung động. Các
rung động truyền qua chuỗi xương tai đến ốc tai. Các tế
bào thần kinh cảm giác trong ốc tai chuyển đổi các rung
động ngày thành các xung thần kinh, sau đó, truyền về
não bộ và cho ta nhận biết âm thanh.

Trình bày một số cách phòng, chống các bệnh về tai bằng cách
hoàn thành bảng sau:

 Vì

sao ta có thể xác định được âm thanh phát ra từ
hướng nào?
Chúng ta có thể xác định được âm thanh phát ra từ
hướng nào vì: Âm thanh sẽ làm cho không khí dao động
cơ học, dẫn đến các luồng sóng được tạo thành. Những
luồng sóng này sẽ lan truyền tiếp tục ở trong không khí
và tác động đến cả hai màng nhĩ. Hai màng nhĩ sẽ đón
nhận sóng âm thanh từ nguồn âm thanh phát ra theo
đúng nhịp điệu. Theo đó, màng nhĩ ở bên nào thì sẽ đón
nhận được tác động và âm thanh phát ra từ bên đó
trước. Tác động này sẽ truyền về não bộ thông qua các
dây thần kinh thính giác để não bộ thực hiện phân tích,
chỉ huy cơ thể phản xạ lại. Vì thế, chúng ta sẽ nhận biết
được âm thanh phát từ từ bên trái hay bên phải, trước
hoặc sau.

Em đã sử dụng biện pháp nào để vệ sinh tai của mình?

- Giữ vệ sinh tai, mũi họng để phòng
bệnh cho tai.
- Bảo vệ tai: Không dùng vật nhọn rái tai,
không quát to vào tai, có biện pháp giảm
tiếng ồn.

CÂU HỎI VỀ THÍNH GIÁC

1. Nêu cấu tạo của cơ quan phân tích thính giác?
-

Tế bào thụ cảm thính giác ( nằm trong 1 bộ phận
của tai: cơ quan Coocti)
Dây thần kinh thính giác ( dây số VIII)
Vùng thính giác ở thùy thái dương

2. Nêu cấu tạo của tai?

- Chia làm 3 phần: tai ngoài, tai giữa và tai trong
-Tai ngoài gồm vành tai có nhiệm vụ hứng sóng âm, ông tai hướng sóng âm. Tai ngoài được giới hạn với
tai giữa bởi màng nhĩ
-Tai giữa là 1 khoang xương, trong đó có chuỗi xương tai gồm: xương búa, xương đe, xương bàn đạp.
Xương búa được gắn vào màng nhĩ, xương bàn đạp áp vào 1 màng giới hạn tai giữa và tai trong gọi là
màng cửa bầu.(R= 1/18 R màng nhĩ)
- Khoang tai giữa thông với hầu nhờ có vòi nhĩ nên bảo đảm áp suất 2 bên màng nhĩ được cân bằng
-Tai trong gồm 2 bộ phận:
+ Bộ phần tiền đình và các ống bán khuyên thu nhận các thông tin về vị trí và sự chuyển động của cơ
thể trong không gian
+ ốc tai thu nhận các kích thích của sóng âm. ốc tai bao gồm ốc tai xương, trong có ốc tai màng.
-Ốc tai màng là 1 ống màng chạy suốt dọc ốc tai xương và cuốn quanh trụ ốc 2 vòng rưỡi, gồm màng tiền
đình ở phía trên, màng cơ sở ở phía dưới và màng vên áp suất vào vách xương của ốc tai xương. Màng cơ
sở có khoảng 24 000 sợi liên kết dài ngắn khác nhau: dài ở đỉnh ốc và ngắn dần khi xuống miệng ốc.
Chúng chăng ngang từ trụ ốc sang
thành ốc
-Trên màng cơ sở có cơ quan Coocti, trong đó có các tế bào thụ cảm thính giác.

3. Nêu cách thu nhận sóng âm của tai?

- Sóng âm vào tai làm rung màng nhĩ, truyền qua chuỗi
xương tai vào tai trong gây sự chuyển động ngoại dịch rồi
nội dịch trong ốc tai màng và tác động lên các tế bào thụ
cảm thính giác của cơ quan coocti nằm trên màng cơ sở ở
vùng tương ứng với tần số và cường độ của sóng mâ làm
các tế bào này hưng phấn chuyển thành xung thần kinh
truyền về vùng thính giác ở thùy thái dương cho ta nhận
biết vể âm thanh đã phát ra.

4. Vì sao ta có thể xác định được âm phát ra từ bên phải hay trái?

-

thể xác định được âm phát ra bên nào là nhờ nghe bằng
2 tai: Nếu ở bên phải thì sóng âm truyền đến tai phải
trước tai trái và ngược lại.