1

Đây là
địa danh nào?

Luỹ Thầy – Luỹ Đào Duy Từ (Quảng Bình)

Dưới chân luỹ Thầy sát
cửa sông Nhật Lệ
(thuộc tỉnh Quảng Bình)
còn một tấm bia khắc
dòng chữ: “Nơi đây đã
từng diễn ra các cuộc
giao tranh quyết liệt
giữa hai thế lực phong
kiến Trịnh – Nguyễn
trong gần 50 năm của
cuộc nội chiến”

Đàng
Ngoài

Sông
Gianh

Đàng
Trong

Bài 7
Khởi nghĩa nông dân ở
Đàng Ngoài thế kỉ XVIII

NỘI
DUNG
1. Bối cảnh lịch sử.
2. Một số cuộc khởi nghĩa lớn của
phong trào nông dân Đàng Ngoài.
3. Kết quả, ý nghĩa lịch sử và tác
động của phong trào nông dân ở
Đàng Ngoài thế kỉ XVIII.

6

Bài 7. Khởi nghĩa nông dân ở Đàng Ngoài thế kỉ XVIII

1. Bối cảnh
lịch sử.
7

Khai thác kênh chữ SGK tr30,31, đặc biệt tư liệu 1,2, hoạt động cặp đôi trong
vòng 2 phút để hoàn thành Phiếu học tập về bối cảnh lịch sử dẫn đến phong trào
nông dân ở Đàng Ngoài

BỐI CẢNH
LỊCH SỬ

PHIẾU HỌC TẬP
Chính trị  
Kinh tế  
Xã hội  

PHIẾU HỌC TẬP
- Chính quyền Đàng Ngoài khủng hoảng sâu sắc:
Chính + Vua Lê không có thực quyền
+ Chúa Trịnh giữ mọi quyền hành, ăn chơi phung phí
trị
+ Quan lại hoành hành, đục khoét nhân dân

BỐI
CẢNH Kinh tế
LỊCH
SỬ
Xã hội

10

Chúa Trịnh Sâm càng lúng sâu hơn vào “vũng bùn” ăn chơi
hưởng lạc. Vào dịp Tết Trung thu “chúa phát gấm làm hàng
trăm, hàng ngàn cái đèn lồng tinh xảo tuyệt vời, mỗi cái giá đến
mấy chục lạng vàng”
( Thượng kinh kí sự)
Quan lại xét xử “đục nước béo cò”, “để cho kẻ giảo hoạt lọt lưới
pháp luật, kẻ điêu toa được múa mép, kẻ lí ngay đành phải chịu
thua”
(Thông sức của Ngự sử đài năm 1719)

cảnh ăn
chơi trong
phủ chúa
Trịnh.
Trong số các đời chúa Trịnh, UyTranh
Nam vẽ
vương
Trịnh
Giang là
người
tàn
ngược, hiếu sắc, làm nhiều điều vô đạo, trong đó không thể không nhắc
đến hành vi trái luân thường đạo lý, khi quân phạm thượng.

12

Hình minh họa chúa Trịnh Giang đam mê tửu sắc

Trịnh Sâm là một vị
chúa có nhiều cung tần
vào loại nhất trong các
chúa Trịnh. Theo cuốn
Chuyện tình vua chúa
hoàng tộc Việt Nam
thống kê thì ông này có
tới 400 cung tần, mỹ nữ
chuyên lo việc hầu hạ. 13

“Tôi đi vào từ cửa sau, nhìn quanh tôi
thấy cây cối um tùm, chim hót líu lo, muôn
hoa đua thắm. Qua mấy lần cửa, các
hành lang dài quanh co tôi được đưa tới
một ngôi nhà thật lớn gọi là phòng trà.
Đồ đạc trong phòng đều được sơn son
thếp vàng. Lúc đó thánh thượng đang ngự
phòng thuốc cùng các phi tần nên tôi
không thể yết kiến. Tôi được thiết đãi bữa
sáng mĩ vị với đồ dùng toàn bằng vàng,
bạc. Ăn xong tôi được đưa đến yết kiến ở
Đông Cung và khám bệnh cho thế tử Trịnh
Cán. Thế tử vì “ăn quá no, mặc quá ấm”
mà sinh bệnh”.

Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác

PHIẾU HỌC TẬP
- Chính quyền Đàng Ngoài khủng hoảng sâu sắc:
Chính + Vua Lê không có thực quyền
+ Chúa Trịnh giữ mọi quyền hành, ăn chơi phung phí
trị
+ Quan lại hoành hành, đục khoét nhân dân
BỐI
- Nông nghiệp đình đốn
CẢNH Kinh tế - Thủ công nghiệp, thương nghiệp ngày càng sa sút,
LỊCH
các đô thị suy tàn
SỬ
Xã hội

- Năm 1710, chúa Trịnh Doanh tăng thuế ruộng tư, đánh thuế cả
vào diện tích đất không sản xuất được như “đồng chua nước
mặn”, “đất sồi, rừng khô cằn”, “bãi cát trắng”.
- Phan Huy Chú trong “Lịch triều hiến chương loại chí” đã nhận
xét: “...Một tấc đất, không bỏ sót, không chỗ nào là không đánh
thuế, cái chính sách vét hết lợi hình như quá cay nghiệt”.

PHIẾU HỌC TẬP
- Chính quyền Đàng Ngoài khủng hoảng sâu sắc:
Chính + Vua Lê không có thực quyền
+ Chúa Trịnh giữ mọi quyền hành, ăn chơi phung phí
trị
+ Quan lại hoành hành, đục khoét nhân dân
BỐI
- Nông nghiệp đình đốn
CẢNH Kinh tế - Thủ công nghiệp, thương nghiệp ngày càng sa sút,
LỊCH
các đô thị suy tàn
SỬ
- Nạn đói diễn ra khắp nơi
- Nhân dân bỏ làng đi phiêu tán
Xã hội -> Cuộc sống khó khăn thúc đẩy nông dân vùng lên
khởi nghĩa chống lại chính quyền phong kiến

Nạn đói khủng khiếp năm 1740
– 1741 ở Đàng Ngoài, “Dân lưu
vong bồng bế, dắt díu nhau di
kiếm ăn đầy đường… Dân phần
nhiều sống nhờ rau cỏ, ăn cả
chuột, rắn. Người chết đói ngổn
ngang, người sống sót không
còn một phần mười. Làng nào
có tiếng trù mật cũng chỉ còn
năm, ba hộ mà thôi”.
(Khâm định việt sử thông giám cương mục) 18

- Người dân phải ăn vỏ cây, rau cỏ, thây chết đói đầy đường, thôn
xóm tiêu điều. Những người sống sót thì phiêu tán khắp nơi.
- Theo bản điều trần Ngô Thì Sĩ gửi chúa Trịnh thì 4 trấn đồng
bằng (thuộc Bắc Bộ ngày nay) có 1076 xã, dân đi phiêu tán hết.
- Năm 1741, số làng phiêu tán gần hết lên đến 1730 làng, số làng
phiêu tán vừa là 1961 làng, nghĩa là hơn 1/4 tổng số làng xã của
Đàng Ngoài.

Chính
quyền
phong
kiến
khủng
hoảng,
suy sụp

Kinh tế:
đình
đốn, sa
sút
nghiêm
trọng.

Đời
sống
nhân
dân cơ
cực:
chết
đói,
phiêu
tán…

Nông
dân vùng
lên
chống lại
chính
quyền
phong
kiến.

Bài 7. Khởi nghĩa nông dân ở Đàng Ngoài thế kỉ XVIII

2. Một số cuộc khởi nghĩa
lớn của phong trào nông
dân Đàng Ngoài.

21

HS hoạt động cặp đôi trong vòng 3 phút, khai thác kênh chữ, kênh
hình SGK tr31.32, kết hợp quan sát Lược đồ một số cuộc k/n lớn trong
phong trào nông dân ĐN TK XVIII tr31, hoàn thành bảng thống kê
theo mẫu:
STT
1
2
3
4
5
6
7

Tên cuộc khởi nghĩa
 
 
 
 
 
 
 

Thời gian
 
 
 
 
 
 
 

 
 
 
 
 
 
 

Địa điểm

HS hoạt động cặp đôi trong vòng 3 phút, khai thác kênh chữ, kênh hình SGK
tr31.32, kết hợp quan sát Lược đồ một số cuộc k/n lớn trong phong trào nông dân
ĐN TK XVIII tr31, hoàn thành bảng thống kê theo mẫu:
STT Tên cuộc khởi nghĩa
1 Nguyễn Tuyển
– Nguyễn Cừ
2 Vũ Đình Dung
3 Nguyễn Hữu Cầu
4
5
6
7

Thời gian
Địa điểm
1740-1741 Ninh Xá (Hải Dương)

1740
Sơn Nam
1741-1751 Đồ Sơn, Vân Đồn (Hải Phòng) -> Kinh
Bắc -> Sơn Nam -> Thanh Hóa, Nghệ
An
Hoàng Công Chất
1739-1769 Sơn Nam -> Tây Bắc
Nguyễn Danh Phương 1740-1751 Tam Đảo (Vĩnh Phúc) -> Sơn Tây,
Tuyên Quang
Lê Duy Mật
1738-1770 Thanh Hóa, Nghệ An
Nguyễn Dương Hưng 1737
Sơn Tây

- Anh em Nguyễn Tuyển, Nguyễn Cừ
nổi dậy ở Ninh Xá (Chí Linh- Hải
Dương). Nghĩa quân giương cao lá
cờ "Ninh dân“ tiến quân đánh các
làng Thích Lý, My Thữ- quê hương
họ ngoại chúa Trịnh- thu hết tiền của,
thóc gạo, vải vóc đem phân phát hết
cho dân nghèo.

- Ở vùng Sơn Nam, Vũ Đình Dung tấn
công Chân Định, đánh bại quân triều
đình giết nhiều quân tướng. Nghĩa
quân chiến đấu rất anh dũng "gặp
quan quân là vác dao xông vào
chém”.

Nguyễn Danh Phương là 1 trí thức nho học, bất bình với triều đình thối nát, đã tập hợp nghĩa quân làm căn cứ ở
Tam Đảo (Vĩnh Phúc). Trong gần 10 năm, hầu hết vùng Sơn Tây, Phú Thọ, Vĩnh Phúc, Thái Nguyên... đều thuộc
phạm vi kiểm soát của nghĩa quân. Thanh thế của ông lừng lẫy 1 vùng, trở thành "địch quốc của triều đình". Năm
1751, Trịnh Doanh tập trung lực lượng tấn công căn cứ, ông bị bắt ở Lập Thạch (Vĩnh Phúc)

Nguyễn Dương Hưng là 1 nhà sư, đã tập hợp nghĩa
quân (vài ngàn người) nổi dậy ở Sơn Tây, lấy núi
Tam Đảo làm căn cứ. Hoạt động của nghĩa quân
gây cho triều đình nhiều phen hoảng hốt. Khi quân
đội triều đình tấn công, khởi nghĩa bị dập tắt

Lê Duy Mật là con vua Lê Dụ Tông. Năm 1738, ông
cùng người thân cận tổ chức đảo chính nhằm lật đổ
chúa Trịnh khôi phục lại quyền hành cho nhà Lê
nhưng bị thất bại, ông chạy vào Thanh Hoá kêu gọi
nhân dân nổi dậy. Hoạt động của nghĩa quân gây
cho triều đình nhiều thiệt hại và lo lắng. Năm 1752,
trước sự tấn công của quân triều đình, ông đã rút
quân vào Trình Quang (tây Nghệ An) để xây dựng
căn cứ. Năm 1770, triều đình tấn công Trình Quang,
Lê Duy Mật cùng vợ con tự thiêu chết

Nguyễn Hữu Cầu đem thủ hạ về giữ
núi Đồ Sơn và đất Vân Đồn. Năm
1743, quận He giết được Trịnh Bảng,
tự xưng làm Đông Đạo Thống Quốc
Bảo Dân Đại tướng Quân, thanh thế
lừng lẫy.  Sau đó bị bao vây ở núi Đồ
Sơn, Hữu Cầu phá vây ra, về đánh lấy
thành Kinh Bắc. Trấn phủ thành phải
bỏ ấn tín mà chạy; ở Thăng Long được
tin ấy triều đình rất lo lắng. Sau ông mở
rộng hoạt động xuống Sơn Nam, vào
Thanh Hoá, Nghệ An. Năm 1751, khởi
nghĩa bị dập tắt.

Hoàng Công Chất tập hợp dân khỏi
nghĩa ở Sơn Nam. Chúa Trịnh nhiều
lần đem quân đánh không nổi phải rút
về. Năm 1745, quân khởi nghĩa tập
kích bắt và giết chết trấn thủ Sơn Nam.
Sau ông xây dựng căn cứ ở Điện Biên.
Tại đây, ông đã có công bảo vệ vùng
biên giới và giúp dân ổn định cuộc
sống, được nhân dân Tây Bắc tôn là
Chúa Mường Thanh:
“Dưới xuôi có vua
Trên này có chúa…
…Chúa thật lòng yêu dân
Chúa xây dựng bản Mường
Mọi người đều yên ổn”

Bài 7. Khởi nghĩa nông dân ở Đàng Ngoài thế kỉ XVIII

3. Kết quả, ý nghĩa lịch sử
vvà tác động của phong
trào nông dân Đàng Ngoài
thế kỉ XVIII.

30

“…Cuộc chiến đấu quyết liệt của nông dân được làm vua, thua
làm giặc, cả đời khốn khổ chua cay, ước sao chỉ được một ngày
làm vua đó, tuy chưa giành được thắng lợi, nhưng đã là hồi
chuông báo động cuộc khủng hoảng của chế độ phong kiến Đàng
Ngoài, là những biểu hiện nổi bật, toàn diện của cuộc khủng
hoảng đó”.
(Trương Hữu Quýnh (Chủ biên), Đại cương lịch sử Việt Nam,
Tập 1, NXB Giáo dục, Hà Nội, 1998, tr.204)

Buộc chúa Trịnh phải thực
hiện 1 số chính sách

20

30

50

5

40

4

3

80
70

2

60

1

10

QUAY

Câu 1: Nội dung nào không phản ánh đúng
tình trạng Đàng Ngoài vào thế kỉ XVIII?
A. Vua Lê kiểm soát
mọi việc.

B. Phủ chúa quanh năm
hội hè, yến tiệc.

C. Quan lại, binh lính
đục khoét của nhân dân.

D. Ruộng đất của nông dân
bị lấn chiếm.
QUAY VỀ

2. Tình trạng công thương nghiệp ở Đàng Ngoài
thế kỉ XVIII như thế nào?
A. Vô cùng phát triển.

B. Sa sút, điêu tàn..

C. Diễn ra bình thường như
trước khi có chiến tranh.

D. Được nhà nước
đầu tư và phát triển.

QUAY VỀ

3. Nạn đói lớn nhất ở Đàng Ngoài

xảy ra vào năm nào?

A. 1740 - 1741.

B. 1742-1743.

C. 1741-1742.

D. 1743-1744.

QUAY VỀ

4. Đâu không phải là đặc điểm của phong trào khởi
nghĩa nông dân ở Đàng Ngoài (thế kỉ XVIII)?
A. Diễn ra trong khoảng
thời gian dài.

B. Diễn ra liên tiếp.

C. Các cuộc khởi nghĩa kết hợp
chặt chẽ với nhau.

D. Địa bàn hoạt động rộng.

QUAY VỀ

5. Tác động lớn nhất của các cuộc khởi nghĩa nông
dân ở Đàng Ngoài thế kỉ XVIII là gì?
A. Thể hiện tinh thần đấu tranh
bất khuất của người nông dân.

B. Góp phần làm cho cơ đồ họ Trịnh
bị lung lay.

C. Đem lại ruộng đất cho nông dân.

D. Giải quyết được nạn đói cho
dân nghèo.

QUAY VỀ

VẬN DỤNG
Tìm hiểu thông tin từ sách, báo và internet, hãy
viết đoạn văn (khoảng 5-7 dòng) giới thiệu về một
di tích hoặc lễ hội còn tồn tại đến ngày nay gắn
với tên tuổi một thủ lĩnh của cuộc khỏi nghĩa
nông dân Đàng Ngoài thế kỉ XVIII.
(Lưu ý: Nội dung giới thiệu cần đảm bảo được:
+ Đó là di tích/lễ hội nào? Ở đâu?
+ Di tích/lễ hội đó gắn với thủ lĩnh nào trong cuộc
khỏi nghĩa?
+ Điểm nổi bật, đặc sắc của di tích/lễ hội đó.
+ Giá trị của di tích/lễ hội đó trong quá khứ và đối với
ngày nay.

HƯỚNG DẪN HỌC TẬP
- Hoàn thành bài tập ở tập bản đồ - tranh ảnh bài tập lịch sử 8.
- Chuẩn bị Bài 8: Phong trào Tây Sơn.
+ Tìm hiểu về nguyên nhân bùng nổ của phong
trào Tây Sơn.
+ Tìm hiểu về một số thắng lợi tiêu biểu của
phong trào Tây Sơn.
+ Tìm hiểu về Nguyễn Huệ - Quang Trung và
vai trò của ông trong phong trào Tây Sơn.
+ Sưu tầm tranh ảnh, tài liệu, có liên quan đến
bài học.