CHƯƠNG 3

Bài 10:

CHỦ ĐỀ 1

TRAO ĐỔI CHẤT QUA MÀNG
VÀ TRUYỀN TIN TẾ BÀO

Trao đổi chất qua
màng tế bào
FeistyForwarders_0968120672

- Tế bào là đơn vị cấu tạo nên mọi cơ thể sinh vật
- Tế bào cũng là 1 tổ chức sống

 Vì vậy: Để tồn tại và phát triển tế bào phải thường xuyên có sự
trao đổi các chất với môi trường


Quá trình trao đổi chất của tế bào với môi trường phải được thực
hiện thông qua lớp màng sinh chất bao xung quanh tế bào.

FeistyForwarders_0968120672

FeistyForwarders_0968120672

VIDEO 1

FeistyForwarders_0968120672

Bài 10:

Trao đổi chất qua màng tế bào

NỘI DUNG BÀI HỌC
III. Câu hỏi ôn tập

03

II. Các cơ chế trao đổi chất qua màng tế bào

02

01

I. Khái niệm trao đổi chất qua màng

FeistyForwarders_0968120672

VIDEO 2

FeistyForwarders_0968120672

I. Khái niệm trao đổi chất qua màng
Trao đổi chất qua màng tế bào thực chất là quá trình
vận chuyển các chất ra, vào tế bào qua màng tế bào.

FeistyForwarders_0968120672

I. Khái niệm trao đổi chất qua màng
- Các phân tử nhỏ ra, vào tế bào chủ yếu dựa trên sự khuếch tán của
các phân tử.
- Tốc độ khuếch tán phụ thuộc vào kích thước, bản chất phân tử và sự
chênh lệch nồng độ của chất khuếch tán cũng như phụ thuộc vào
nhiệt độ, áp suất của môi trường.
- Đối với những phân tử, vật thể lớn không thể khuếch tán qua màng
tế bào, tế bào có các cơ chế đặc biệt để có thể vận chuyển chúng
qua màng.

FeistyForwarders_0968120672

VIDEO 3

FeistyForwarders_0968120672

II. Các cơ chế trao đổi chất qua màng tế bào

Vận chuyển thụ động

Vận chuyển chủ động
Vận chuyển nhờ biến
dạng màng tế bào

FeistyForwarders_0968120672

Vận chuyển thụ động
- Các chất được vận chuyển từ nơi có nồng độ
cao đến nơi có nồng độ thấp và không tiêu tốn
năng lượng.
- Các chất có thể khuếch tán qua lớp kép
phospholipid hoặc qua các protein xuyên
màng.

FeistyForwarders_0968120672

VIDEO 4

FeistyForwarders_0968120672

Vận chuyển thụ động

FeistyForwarders_0968120672

Vận chuyển thụ động
Ngoài tế bào
Quan sát phim, kết hợp nghiên cứu
SGK. Kể tên các con đường vận
chuyển thụ động?

Trong tế bào

Prôtêin xuyên màng

Vận chuyển thụ động bằng
2 con đường: trực tiếp qua
màng phôtpholipit và qua
kênh protein xuyên màng.

Prôtêin xuyên màng

Lớp photpholipit kép

FeistyForwarders_0968120672

VIDEO 5

FeistyForwarders_0968120672

Vận chuyển thụ động
a, Khuếch tán đơn giản
- Sự khuếch tán của các chất qua
lớp kép phospholipid được gọi là
khuếch tán đơn giản

FeistyForwarders_0968120672

Vận chuyển thụ động
a, Khuếch tán đơn giản

Chất nào có thể đi qua lớp
photpholipid kép, chất nào
không? Giải thích

FeistyForwarders_0968120672

Vận chuyển thụ động
a, Khuếch tán đơn giản
- Chỉ những chất không phân cực
và các phân tử có kích thước
nhỏ mới có thể đi qua.
VD: CO2, O2, H2O.

FeistyForwarders_0968120672

Vận chuyển thụ động
a, Khuếch tán đơn giản
- Tốc độ khuếch tán qua lớp kép
phospholipid phụ thuộc vào bản
chất của chất khuếch tán, sự
chênh lệch nồng độ các chất
bên trong và ngoài màng cũng
như thành phần hoá học của lớp
kép phospholipid.

FeistyForwarders_0968120672

Vận chuyển thụ động
b, Khuếch tán tăng cường
- Là kiểu khuếch tán của các chất
qua protein xuyên màng
VD: các ion, các chất phân
cực, các amino acid,...
- Tế bào có thể điều chỉnh tốc độ
các chất ra vào tế bào thông
qua việc tăng, giảm số kênh
protein hoặc đóng mở các kênh
theo nhu cầu

FeistyForwarders_0968120672

Vận chuyển thụ động
b, Khuếch tán tăng cường
- Khác với protein kênh, protein
mang khi liên kết với chất cần vận
chuyển cấu hình của chúng được
biên đổi
- Tốc độ khuếch tán phụ thuộc vào
sự chênh lệch nồng độ chất tan, số
lượng kênh protein trên màng, sự
chênh lệch điện thế giữa hai phía
của màng.

FeistyForwarders_0968120672

So sánh giữa khuếch tán đơn giản và khuếch tán tăng cường
Thành phần màng TB
tham gia khuếch tán
Khuếch tán
đơn giản
Khuếch tán
tăng cường

Màng lipid kép

Protein xuyên màng

Đặc điểm chất khuếch
tán

Các yếu tố ảnh hưởng
đến tốc độ khuếch tán

chất không phân cực và
các phân tử có kích
thước nhỏ

Bản chất chất kt, gradien
nồng độ, thành phần của
màng

các ion, các chất phân
cực, các amino acid,...

gradien nồng độ, số lượng
kênh protein xuyên màng,
chênh lệc điện thế giữa 2
bên màng

FeistyForwarders_0968120672

Vận chuyển thụ động

FeistyForwarders_0968120672

Vận chuyển thụ động
c, Thẩm thấu
- Sự khuếch tán của các phân tử nước
qua màng tế bào được gọi là thẩm thấu.
- Tốc độ thẩm thấu của nước phụ thuộc
vào áp suất thẩm thấu của tế bào.
- Áp suất thẩm thấu cao hay thấp tuỳ
thuộc vào tổng nồng độ chất tan trong
tế bào.

FeistyForwarders_0968120672

Vận chuyển thụ động
c, Thẩm thấu
MT ưu trương

MT đẳng trương

MT nhược trương

FeistyForwarders_0968120672

Vận chuyển thụ động
MT ưu
trương

1. Nồng độ chất tan so
với trong tế bào

2. Sự di chuyển của
nước
3. Kết quả khi đặt tế bào
vào

.

MT đẳng
trương

MT nhược
trương

Cao hơn

Bằng

Từ trong TB ra
ngoài

Đi ra bằng đi
vào

Từ ngoài vào trong TB

Tế bào
bình thường

Tế bào trương có
thể bị vỡ

Tế bào
co lại

Thấp hơn

FeistyForwarders_0968120672

Vì sao tế bào rễ cây có thể hút
nước từ đất

-Trả lời: Các tế bào của rễ
cây có không bào trung tâm
lớn, chứa nhiều chất tan
nên có áp suất thảm thấu
cao hơn so với môi trường
đất, do đó tế bào có thể hút
nước và các chất tan vào
trong rễ.

FeistyForwarders_0968120672

EM CÓ BIẾT
Tại sao lại dùng nước muối sinh lí để
súc miệng?
Nước muối NaCl 0,09% được gọi là nước muối sinh
lí vì là dung dịch đẳng trương với các tế bào ở
người, giống như môi trường dịch mô. Trong khi đó,
nước muối 0,09% là môi trường ưu trương với vi
khuẩn nên các vi khuẩn có hại trong khoang miệng
sẽ bị mất nước khiến quá trình phân chia của vi
khuẩn bị hạn chế, thậm chí ngừng lại. Do vậy, dùng
nước muối sinh lí có thể ngăn chặn được vi sinh vật
gây bệnh phát triển trong miệng mà không làm tổn
hại đến các tế bào niêm mạc miệng.

FeistyForwarders_0968120672

Vận chuyển chủ động
- Vận chuyển chủ động (hay
vận chuyển tích cực) là kiểu
vận chuyển các chất qua màng
từ nơi có nồng độ chất tan thấp
tới nơi có nồng độ chất tan cao
(ngược chiều gradient nồng độ)
và cần tiêu tốn năng lượng.

FeistyForwarders_0968120672

Vận chuyển chủ động

FeistyForwarders_0968120672

So sánh giữa vận chuyển thụ động với vận chuyển chủ động

FeistyForwarders_0968120672

So sánh giữa vận chuyển thụ động với vận chuyển chủ động
* Giống nhau: Đều vận chuyển các chất qua lại màng.
* Khác nhau:
Thụ động

Chủ động

- Vận chuyển theo nguyên lý khuếch tán, - Vận chuyển các chất ngược chiều
cùng chiều gradient nồng độ.
gradient nồng độ.
- Không tiêu tốn năng lượng.

- Tiêu tốn năng lượng (ATP).

- Các chất được vận chuyển qua màng - Các chất chủ yếu được vận chuyển qua
phospholipid, kênh protein.
kênh protein, bơm đặc chủng.
- Thường các chất có kích thước nhỏ hơn - Thường các chất có kích thước lớn hơn
lỗ màng.
lỗ màng.

FeistyForwarders_0968120672

EM CÓ BIẾT
Các tế bào ung thư và nhiều tác nhân
gây bệnh kháng thuốc bằng cách nào?
Một trong số các cơ chế kháng thuốc của các tế bào
ung thư là do chúng có các protein vận chuyển thuốc
trên màng được gọi là protein đa kháng thuốc (MDR)
hay còn gọi là P-glycoprotein. Các protein này hoạt
động như những chiếc bơm, đầy nhiều loại thuốc ra
khỏi tế bào ung thư. Sử dụng thuốc chống ung thư
khiến các dòng tế bào ngày càng có nhiều protein đa
kháng thuốc được chọn lọc và giữ lại, dẫn đến làm
tăng khả năng kháng thuốc.

FeistyForwarders_0968120672

Vận chuyển nhờ biến dạng màng tế bào
- Các đại phân tử như protein, đường
đa, DNA có kích thước quá lớn nên
không thể vận chuyển qua các protein
xuyên màng.
- Tế bào vận chuyển các chất này theo
cách thức vận chuyển đặc biệt được
gọi là thực bào, ẩm bào và xuất bào
thông qua sự biến dạng màng tế bào.
Tất cả các hình thức vận chuyển này
đều tiêu tốn năng lượng.

FeistyForwarders_0968120672

Vận chuyển nhờ biến dạng màng tế bào
a, Thực bào và ẩm bào
- Thực bào là thuật ngữ chỉ hoạt động
"ăn" của tế bào. Màng tế bào bao bọc lấy
vật cần vận chuyền tạo nên một túi tiết
tách rời khỏi màng và đi vào trong tế bào
chất
- Tế bào lấy các chất tan tử môi trường
theo cách tương tự được gọi là ầm bào

FeistyForwarders_0968120672

Vận chuyển nhờ biến dạng màng tế bào
b, Xuất bào
- Xuất bào là hình thức vận chuyển các
chất có kích thước lớn ra khỏi tế bào.
- Các chất có kích thước lớn cần đưa ra
khỏi tế bào được bao bọc trong túi vận
chuyển, sau đó túi này liên kết với
màng tế bào đầy các chất thải ra bên
ngoài

Trong TB

Ngoài TB

FeistyForwarders_0968120672

Câu hỏi ôn tập

Vận chuyển thụ động là hình thức vận chuyển:

A.
B.
C.
D.

Cần tiêu tốn năng lượng
Không tiêu tốn năng lượng
Không có sự chênh lệch nồng độ
Cần các bơm đặc biệt trên màng
ĐÁP
B

ÁN:

Các chất cần thiết cho tế bào có nồng độ bên
ngoài thấp, có thể được đưa vào bên trong
bằng cách nào?

A. vận chuyển chủ động
B. vận chuyển thụ động
C. nhập bào
D. xuất bào
.
ĐÁP
A

ÁN:

Kiểu vận chuyển các chất ra, vào màng tế bào
bằng sự biến dạng màng sinh chất là:

A. vận chuyển thụ động
B. vận chuyển chủ động
C. xuất bào – nhập bào
D. khuếch tán trực tiếp
ĐÁP
C

ÁN:

Dặn dò
- Về nhà hoàn thành các câu hỏi cuối bài
SGK.
- Học bài cũ và chuẩn bị bài mới; Bài 11:
Thực hành: Thí nghiệm co và phản co
nguyên sinh

Chúc các em học tốt!