BÀI 15
NĂNG LƯỢNG ÁNH SÁNG,
TIA SÁNG, VÙNG TỐI

Hình 2

Hình 1

Hình 4

Hình 3

Hình 5

Các em hãy quan sát các hình ảnh và cho biết vai trò
quan trọng của năng lượng ánh sáng trên Trái Đất.

Bài 15. NĂNG LƯỢNG ÁNH SÁNG. TIA SÁNG, VÙNG TỐI
I. Ánh sáng là một dạng của Năng lượng
Hoạt động nhóm:

Bố trí thí nghiệm như
hình 15.1 SGK. Xác định
vị trí của kim điện kế:
+ Khi chưa bật đèn chiếu
+ Khi bật đèn chiếu

Bài 15. NĂNG LƯỢNG ÁNH SÁNG. TIA SÁNG, VÙNG TỐI
I. Ánh sáng là một dạng của Năng lượng
Kết quả:

- Khi chưa bật đèn, kim điện kế
chỉ số 0.
→ Pin quang điện không phát
điện.
- Khi bật đèn, kim điện kế bị
lệch đi.
→ Pin quang điện đã nhận được
năng lượng ánh sáng của đèn để
chuyển hoá thành điện năng.
Kết luận: Ánh sáng là một dạng của năng lượng.

Bài 15. NĂNG LƯỢNG ÁNH SÁNG. TIA SÁNG, VÙNG TỐI
I. Ánh sáng là một dạng của Năng lượng

Câu 1. Nếu thay điện kế trong Hình
15.1 bằng một quạt máy nhỏ và bật
đèn thì có hiện tượng gì xảy ra? Tại
sao?

Trả lời:
Cánh quạt sẽ quay vì khi bật đèn,
pin quang điện đã nhận được
năng lượng ánh sáng của đèn để
chuyển hóa thành điện năng làm
quạt quay.

Bài 15. NĂNG LƯỢNG ÁNH SÁNG. TIA SÁNG, VÙNG TỐI
I. Ánh sáng là một dạng của Năng lượng

Câu 2. Giải thích vì sao chai nước để
ngoài nắng, sau một khoảng thời
gian thì nóng lên. Năng lượng ánh
sáng đã chuyển hoá thành dạng
năng lượng nào?
Trả lời:
Chai nước dể ngoài nắng, sau một
khoảng thời gian thì nóng lên. Năng
lượng ánh sáng đã chuyển hoá thành
nhiệt năng làm nước nóng lên.

Bài 15. NĂNG LƯỢNG ÁNH SÁNG. TIA SÁNG, VÙNG TỐI
I. Ánh sáng là một dạng của Năng lượng

Câu 3: Nêu thêm ví dụ về sử dụng năng lượng ánh sáng
Mặt Trời ở gia đình hoặc địa phương em. Cho biết năng
lượng ánh sáng Mặt trời đã chuyển hóa thành những
dạng năng lượng nào trong mỗi ví dụ.Tại sao cần ưu tiên
sử dụng năng lượng ánh sáng Mặt Trời?

Bài 15. NĂNG LƯỢNG ÁNH SÁNG. TIA SÁNG, VÙNG TỐI
I. Ánh sáng là một dạng của Năng lượng
- Thu nhiệt năng từ ánh sáng:

Phơi quần áo

Phơi rơm rạ

Phơi thóc
Bình nước nóng
năng lượng mặt
trời

Sưởi nắng (mùa đông)

Làm muối

Bếp năng lượng mặt trời

Bài 15. NĂNG LƯỢNG ÁNH SÁNG. TIA SÁNG, VÙNG TỐI
I. Ánh sáng là một dạng của Năng lượng
- Thu điện năng từ ánh sáng:

+ Hệ thống điện mặt trời hòa
lưới: năng lượng Mặt trời
chuyển thành điện năng.

+ Máy tính cầm tay
sử dụng năng lượng
ánh sáng.

+ Đèn năng lượng mặt trời

Bài 15. NĂNG LƯỢNG ÁNH SÁNG. TIA SÁNG, VÙNG TỐI
I. Ánh sáng là một dạng của Năng lượng
- Thu hóa năng từ ánh sáng: Thực vật (hoa màu, lúa ngô…)

Bài 15. NĂNG LƯỢNG ÁNH SÁNG. TIA SÁNG, VÙNG TỐI
I. Ánh sáng là một dạng của Năng lượng
- Sử dụng trực tiếp năng lượng ánh sáng (không chuyển hóa)
+ Chiếu sáng trong đời sống, trong sản xuất, học tập, chiếu sáng trong nghệ
thuật…

Bài 15. NĂNG LƯỢNG ÁNH SÁNG. TIA SÁNG, VÙNG TỐI
I. Ánh sáng là một dạng của Năng lượng
- Thu điện năng từ ánh sáng:
+ Hệ thống điện mặt trời hòa lưới: năng lượng Mặt trời chuyển thành điện
năng.

Cần ưu tiên sử dụng năng lượng ánh sáng mặt trời vì năng lượng mặt trời là năng lượng tái tạo,
năng lượng sạch, và không bao giờ cạn kiệt, bảo vệ môi trường, tiết kiệm năng lượng

Bài 15. NĂNG LƯỢNG ÁNH SÁNG. TIA SÁNG, VÙNG TỐI
II. Chùm sáng và tia sáng
1. Chùm sáng

Bài 15. NĂNG LƯỢNG ÁNH SÁNG. TIA SÁNG, VÙNG TỐI
I. Ánh sáng là một dạng của Năng lượng
II. Chùm sáng và tia sáng
1. Chùm sáng
HOẠT ĐỘNG NHÓM

- Có mấy loại chùm
sáng? Nêu tên gọi mỗi
loại, vẽ hình biểu diễn
mỗi loại? Nếu ví dụ
chùm sáng song song,
chùm sáng hội tụ, chùm
sáng phân kì trong thực
tế

Bài 15. NĂNG LƯỢNG ÁNH SÁNG. TIA SÁNG, VÙNG TỐI
I. Ánh sáng là một dạng của Năng lượng
II. Chùm sáng và tia sáng
1. Chùm sáng

Ánh sáng truyền đi trong
không gian thành những
chùm sáng có hình dạng
và kích thước khác nhau

Bài 15. NĂNG LƯỢNG ÁNH SÁNG. TIA SÁNG, VÙNG TỐI
II. Chùm sáng và tia sáng
1. Chùm sáng

- Có 3 loại chùm sáng :
+ Chùm sáng song song: Là chùm sáng giới hạn bởi hai
đường thẳng song song
Ví dụ : Chùm đèn pha chiếu xa, chùm mặt trời qua kẽ lá..
+ Chùm sáng hội tụ: là chùm sáng được giới hạn bởi hai
đường thẳng cắt nhau.
VD: Ánh sáng đi qua kính lúp
+ Chùm sáng phân kì: Là chùm sáng giới hạn bằng hai
đường thẳng loe ra.
Ví dụ : Chùm sáng phát ra từ mặt trời, bóng đèn, ngọn nến

Bài 15. NĂNG LƯỢNG ÁNH SÁNG. TIA SÁNG, VÙNG TỐI
2. Tia sáng

Tia sáng là đoạn
thẳng có mũi tên chỉ
hướng truyền của
ánh sáng.

M
S
Hình 15.5

Biểu diễn tia
sáng

Đoạn thẳng có hướng SM biểu diễn một tia sáng

Bài 15. NĂNG LƯỢNG ÁNH SÁNG. TIA SÁNG, VÙNG TỐI

2. Tia sáng
Thí nghiệm tạo tia sáng
bằng chùm sáng hẹp
song song
- Chùm sáng song song
rất hẹp được coi là mô
hình một tia sáng

Vệt sáng trong thí nghiệm trên được coi là một
tia sáng.

TIẾT 2: TÌM HIỂU VÙNG TỐI
KHỞI ĐỘNG
Trò chơi tạo bóng tay trên tường

Nhiệm vụ: Đặt tay thế để tạo được
bóng các con vật trên tường. Quan
sát bóng con vật trong hai trường
hợp: Khi dùng bóng đèn dây tóc và
khi dùng bóng đèn ống. Rút ra
nhận xét?

TIẾT 2: TÌM HIỂU VÙNG TỐI
NHIỆM VỤ:
+ Các nhóm bố trí thí và tiến hành thí nghiệm như hình
15.8 và 15.9 SGK
+ Từ kết quả thí nghiệm hoàn thành phiếu học tập số 2
PHIẾU HỌC TẬP SỐ 2
Câu 1: Hãy mô tả bóng của vật cản sáng trên màn chắn ở Hình
15.8a và giải thích tại sao có bóng đó?
Câu 2: Hãy mô tả bóng của vật cản sáng thu được trên màn chắn
trong thí nghiệm ở Hình 15.9a
Câu 3: Hãy tìm thêm ví dụ về vùng tối do nguồn sáng hẹp và vùng
tối do nguồn sáng rộng?

Hình 15.8. Vùng tối do nguồn sáng hẹp

Câu hỏi 1
Bóng của vật cản sáng trên màn chắn ở hình 15.8a lớn hơn vật cản và rất rõ
nét. Có bóng đó là do vùng phía sau vật cản không nhận được ánh sáng từ
nguồn sáng truyền tới.

Kết luận:
- Vùng tối là vùng phía sau vật cản sáng không
nhận được ánh sáng từ nguồn sáng truyền tới.
- Vùng tối do nguồn sáng hẹp có ranh giới rõ
rệt với vùng sáng.

2. Vùng tối do nguồn sáng rộng
Câu 2: Bóng của vật cản sáng thu
được trên màn chắn trong thí
nghiệm hình 15.9a bao gồm vùng
đen rõ nét và vùng đen không rõ
nét phía ngoài
Kết luận:
- Vùng tối do nguồn sáng rộng
có ranh giới không rõ rệt với
vùng sáng.

2. Vùng tối do nguồn sáng rộng

Câu 3:
Vùng tối do nguồn sáng hẹp: bóng
của tay hay bóng của quả bóng dưới
bóng đèn nguồn sáng hẹp (sợi đốt)
Vùng tối do nguồn sáng rộng:
Bóng của người dưới ánh sáng mặt
trời hay bóng của quả bóng dưới
nguồn sáng rộng

Vẽ hình và giải thích vùng tối do nguồn sáng hẹp và nguồn sáng rộng:
MN vùng tối (hoàn toàn)
Giải thích:
Chùm sáng phân kì xuất phát từ nguồn
sáng hẹp rọi vào vật cản sáng bị chặn lại,
trên màn quan sát phần hoàn toàn không
nhận được ánh sáng từ nguồn là vùng tối
hoàn toàn (bóng đen). Phần còn lại trên
màn được rọi sáng là vùng sáng. Biên
giới giữa hai vùng tối và sáng rất rõ rệt,
sắc nét.

Vẽ hình và giải thích vùng tối do nguồn sáng hẹp và nguồn sáng rộng:

Đối với nguồn sáng rộng thì
phía sau vật cản, màn chắn vẫn
nhận được một phần ánh sáng
của nguồn sáng, nên trên màn
chắn ngoài vùng tối hoàn toàn
(bóng đen) vẫn có vùng tối
không hoàn toàn (bóng mờ),
tạo ra biên giới không rõ rệt
giữa vung tối và vùng sáng.

TIẾT 3: LUYỆN TẬP VÀ VẬN DỤNG
Hoàn thành phiếu học tập và vẽ sơ đồ tư
duy tổng hợp kiến thức bài học?

PHIẾU HỌC TẬP
Câu 1: Năng lượng ánh sáng có thể chuyển hóa thành các dạng năng
lượng nào?
A. Điện năng
B. Nhiệt năng
C. Quang năng
D. Tất cả đều đúng
Câu 2: Điền từ còn thiếu vào chỗ trống trong câu sau đây:
Ánh sáng phát ra từ nguồn sáng và truyền trong không gian thành
những…
A. Chùm sáng
B. Ánh sáng
C. Tia sáng
D. Năng lượng

PHIẾU HỌC TẬP
Câu 3: Có mấy loại chùm sáng thường gặp. Đó là các chùm
sáng nào?
A. Có hai loại chùm sáng: chùm sáng song song và chùm sáng
giao nhau
B. Có 3 loại chùm sáng: chùm sáng song song, chùm sáng hội tụ,
chùm sáng phân kỳ.
C. Có 2 loại chùm sáng: chùm sáng song song và chùm sáng
phân kỳ
D. Có 3 loại chùm sáng: chùm sáng song song, chùm sáng giao
nhau, chùm sáng phân kỳ.

PHIẾU HỌC TẬP
Câu 4: Người ta quy ước vẽ chùm sáng như thế nào?
A. Quy ước vẽ chùm sáng bằng hai đoạn thẳng giới hạn chùm
sáng.
B. Quy ước vẽ chùm sáng bằng hai mũi tên chỉ đường truyền
của ánh sáng.
C. Quy ước vẽ chùm sáng bằng hai đoạn thẳng giới hạn chùm
sáng, có mũi tên chỉ đường truyền của ánh sáng.
D. Quy ước vẽ chùm sáng bằng các đoạn thẳng có sự giới hạn.

PHIẾU HỌC TẬP
Câu 5: Chọn đáp án sai:
A. Quy ước biểu diễn đường truyền của ánh sáng bằng một
đoạn thẳng gọi là tia sáng.
B.Có 3 loại chùm sáng: chùm sáng song song, chùm sáng hội
tụ, chùm sáng phân kỳ.
C.Quy ước vẽ chùm sáng bằng hai đoạn thẳng giới hạn chùm
sáng, có mũi tên chỉ đường truyền của ánh sáng.
D.Ánh sáng phát ra từ nguồn sáng và truyền trong không
gian thành những chùm sáng.

PHIẾU HỌC TẬP
Câu 6: Các phát biểu sau là đúng hay sai?
A.Vùng tối nằm ở phía sau vật cản, không nhận được ánh sáng từ nguồn
Đúng
sáng truyền tới.
B.Ánh sáng không mang năng lượng. Sai
C.Tia sáng là đoạn thẳng có mũi tên chỉ hướng truyền của ánh sáng. Đúng
D.Trong không khí, đôi khi ánh sáng truyền đi theo đường cong. Đúng
E. Khi xảy ra hiện tượng nhật thực, tất cả mọi nơi trên Trái Đất đều quan
sát được. Sai

PHIẾU HỌC TẬP
Câu 7: Chùm sáng nào sau đây được coi là mô hình tia sáng?
A. Chùm sáng phát ra từ mặt trời
B.Chùm sáng phát ra từ một bút laser
C.Chùm sáng phát ra từ đèn pin
D.Chùm sáng phát ra từ đèn ống

PHIẾU HỌC TẬP
Câu 9: Chùm ánh sáng phát ra từ đèn pha xe máy khi chiếu xa là chùm
ánh sáng
A. hội tụ.
B. phân kì.
C. song song.
D. Cả A, B, c đểu sai.
Câu 10: Máy tính cầm tay sử dụng năng lượng mặt trời đã chuyển hoá
năng lượng
ánh sáng thành
A. điện năng.
B. nhiệt năng.
C. hoá năng.
D. cơ năng.

PHIẾU HỌC TẬP
Câu 11: Hình 15.1 biểu diễn một tia sáng truyền trong không khí, mũi tên cho ta biết:
A. Màu sắc của ánh sáng
B.Hướng truyền của ánh sáng
C. Tốc độ truyền ánh sáng
D. Độ mạnh yếu của ánh sáng
Câu 12: Một vật cản được đặt trong khoảng giữa một bóng điện dây tóc đang sáng và một màn
chắn. Kích thước của bóng nửa tối thay đổi như thế nào khi đưa vật cản lại gần màn chắn hơn?
A.tăng lên
B. Giảm đi
C. không thay đổi
D. lúc đầu tăng lên, sau giảm đi
Câu 13: Yếu tố quyết định tạo bóng nửa tối là:
    A. Ánh sáng không mạnh lắm        
B. Nguồn sáng to
    C. Màn chắn ở xa nguồn        
D. Màn chắn ở gần nguồn.
Câu 14: Thế nào là bóng tối?
    A. Là vùng không nhận được ánh sáng từ nguồn sáng truyền tới.
    B. Là vùng chỉ nhận được một phần ánh sáng từ nguồn sáng truyền tới.
C. Là vùng nhận được ánh sáng từ nguồn sáng truyền tới
D. Là vùng nằm phía trước vật cản.

SƠ ĐỒ TƯ DUY

VẬN DỤNG

Em hãy vận dụng kiến thức đã học giải thích hiện tượng
nhật thực toàn phần, nhật thực một phần?

Khi Mặt Trời, Mặt Trăng, Trái Đất
thẳng hàng thì phía sau Mặt Trăng
xuất hiện vùng tối và vùng tối không
hoàn toàn. Đứng tên Trái Đất, ở chỗ
vùng tối, không nhìn thấy Mặt Trời,
đó là vùng có nhật thực toàn phần; ở
chỗ vùng tối không hoàn toàn, nhìn
thấy một phần Mặt Trời, đó là vùng
có nhật thực một phần

VỀ NHÀ
Mỗi nhóm HS hãy chế tạo 1
chiếc kính lúp từ vật liệu tái chế
là vỏ chai nhựa trong suốt.

VỀ NHÀ
Mỗi nhóm HS hãy chế tạo 1
chiếc kính lúp từ vật liệu tái chế
là vỏ chai nhựa trong suốt.

`