CHÀO MỪNG CẢ LỚP
ĐẾN VỚI BÀI HỌC MỚI

KHỞI ĐỘNG
Khi số đường sức từ xuyên qua tiết diện của cuộn dây dẫn kín
biến thiên thì trong cuộn dây dẫn đó xuất hiện dòng điện cảm
ứng. Hãy cho biết có những cách nào làm cho số đường sức từ
qua tiết diện của cuộn dây dẫn kín biến thiên?
Trả lời
Di chuyển cuộn dây dẫn biến thiên: di
chuyển cuộn dây dẫn, quay cuộn dây dẫn,...

BÀI 16
TỪ THÔNG. HIỆN TƯỢNG
CẢM ỨNG ĐIỆN TỪ.

NỘI DUNG BÀI HỌC
I.

Từ thông

II.

Hiện tượng cảm ứng điện từ

III.

Chiều dòng điện cảm ứng. Định luật lenz

IV.

Suất điện động cảm ứng. Định luật faraday

kenhgiaovien
•

Bài giảng và giáo án này chỉ có duy nhất trên
kenhgiaovien.com

•

Bất cứ nơi nào đăng bán lại đều là đánh cắp bản quyền
và hưởng lợi bất chính trên công sức của giáo viên.

•

Vui lòng không tiếp tay cho hành vi xấu.

I. TỪ THÔNG
Đại lượng nào đặc trưng cho số đường sức từ biến thiên qua
tiết diện của cuộn dây dẫn kín?
Nêu đơn vị của từ thông, ý nghĩa
của từ thông.

I. TỪ THÔNG
Câu hỏi (SGK – tr66)
 = BScos
Từ biểu thức trên, hãy cho biết trong trường hợp nào thì từ thông qua vòng
dây diện tích S giới hạn bởi vòng dây dẫn kín (C) có trị số dương, trị số âm.
Trả lời

Ta thấy khi B và S cố định thì nếu:
+ Góc α = 900 thì Ф = 0.
+ Góc α < 900 thì Ф > 0.
+ Góc α > 900 thì Ф < 0.

I. TỪ THÔNG
Câu hỏi (SGK – tr67)
Để làm từ thông biến thiên, có thể biến đổi từng đại lượng B, S, α trong biểu thức
(16.1). Hãy đề xuất các cách có thể làm biến thiên từ thông qua tiết diện khung dây
dẫn mềm nối với điện kế thành mạch kín trong các trường hợp sau:
Trường hợp 1: Khung dây dẫn đặt cạnh
nam châm vĩnh cửu (Hình 16.4).
Trường hợp 2: Khung dây dẫn đặt cạnh
nam châm điện (Hình 16.5).

I. TỪ THÔNG
Trả lời
Sử dụng khung dây dẫn kín nối với điện
kế. Thay đổi cảm ứng từ qua khung dây
bằng cách sử dụng nam châm vĩnh cửu,
nam châm điện; thay đổi tiết diện bằng
cách sử dụng cuộn dây dẫn mềm; thay
đổi góc α bằng cách quay khung dây
hoặc nam châm.

KẾT LUẬN
Định nghĩa từ thông: từ thông dùng để
diễn tả số đường sức từ xuyên qua một
diện tích giới hạn đặt trong từ trường.
Công thức tính từ thông  từ thông qua
diện tích S đặt trong từ trường đều B:
 = BScos
Đơn vị đo từ thông: weber (kí hiệu: Wb).

II. HIỆN TƯỢNG CẢM ỨNG ĐIỆN TỪ
Từ các cách làm biến thiên từ thông qua cuộn dây dẫn kín, hãy
đề xuất một số phương án thí nghiệm minh họa hiện tượng cảm
ứng điện từ.
Trả lời
- Làm thay đổi cảm ứng từ: Dùng nam châm thẳng đưa lại gần hoặc ra xa cuộn
dây. Dùng nam châm điện và đóng, mở dòng điện qua nam châm.
- Làm thay đổi góc α: Cho nam châm quay trước cuộn dây hoặc cho cuộn dây
quay trước nam châm.
- Làm thay đổi tiết diện: Bóp mạnh để cuộn dây dẹp xuống trước nam châm.

II. HIỆN TƯỢNG CẢM ỨNG ĐIỆN TỪ
Hoạt động (SGK – tr67)
1. Khi nào kim điện kế dịch chuyển? Kim điện
kế lệch khỏi vạch 0 chứng tỏ điều gì?
2. Giải thích sự biến thiên từ thông qua cuộn
dây trong các trường hợp trên.
3. Nhận xét về mối liên hệ giữa sự biến thiên
của từ thông qua cuộn dây với sự xuất hiện của
dòng điện cảm ứng trong cuộn dây đó.

II. HIỆN TƯỢNG CẢM ỨNG ĐIỆN TỪ
Trả lời
1. Khi cực Bắc của nam châm đang lại gần hoặc đang ra xa cuộn dây. Kim điện kế
lệch chứng tỏ có dòng điện chạy qua cuộn dây.
2. Khi cực Bắc của nam châm lại gần thì cảm ứng từ ở cuộn dây tăng và khi cực
Bắc ra xa, cảm ứng từ ở cuộn dây giảm, làm từ thông biến thiên tăng và biến thiên
giảm.
3. Khi từ thông qua cuộn dây biến thiên (tăng hoặc giảm) thì trong cuộn dây xuất
hiện dòng điện cảm ứng. Dòng điện cảm ứng chỉ xuất hiện trong quá trình từ thông
biến thiên.

KẾT LUẬN
- Khi từ thông qua cuộn dây dẫn kín biến thiên
thì trong cuộn dây dẫn đó xuất hiện một dòng
điện gọi là dòng điện cảm ứng. Hiện tượng
xuất hiện dòng điện cảm ứng trong cuộn dây
dẫn gọi là hiện tượng cảm ứng điện từ.
- Hiện tượng này chỉ tồn tại trong khoảng thời
gian từ thông qua cuộn dây dẫn kín biến thiên.

III. CHIỀU DÒNG ĐIỆN CẢM ỨNG.
ĐỊNH LUẬT LENZ

+ Khi nào chiều kim điện kế lệch sang trái, lệch sang phải?
+ Khi lệch như vậy chứng tỏ kim điện kế đổi chiều, làm thế nào để
xác định chiều dòng điện cảm ứng khi có sự biến thiên từ thông?
Hoạt động (SGK – tr68)
Hãy xác định chiều quấn của cuộn
dây (2) trong thí nghiệm 2 và vận
dụng định luật Lenz để kiểm chứng
chiều dòng điện cảm ứng trong cuộn
dây này khi đóng hoặc ngắt khóa K.

KẾT LUẬN
- Khi từ thông qua cuộn dây giảm, từ trường
cảm ứng và từ trường ban đầu cùng hướng.
- Khi từ thông qua cuộn dây tăng, từ trường
cảm ứng và từ trường ban đầu ngược hướng.
- Nội dung định luật Lenz: Dòng điện cảm ứng
xuất hiện trong mạch kín có chiều sao cho từ
trường do nó sinh ra có tác dụng chống lại sự
biến thiên của từ thông qua mạch kín đó.

IV. SUẤT ĐIỆN ĐỘNG CẢM ỨNG.
ĐỊNH LUẬT FARADAY
Hoạt động nhóm đôi trả lời câu hỏi hoạt động SGK - tr70
Thí nghiệm với thanh kim loại MN trượt trên 2
đoạn dây dẫn điện MQ và NP được nối với
ampe kế thành mạch điện kín như Hình 16.9.
Mạch điện được đặt trong từ trường đều có cảm
ứng từ B vuông góc với mặt phẳng MNPQ. Xác
định chiều dòng điện cảm ứng và biểu thức suất
điện động cảm ứng trong mạch khi thanh kim
loại trượt đều với tốc độ v trên hai đoạn dây

Trả lời

- Ta có diện tích của khung dây MNQP đang giảm nên từ thông
qua khung đang giảm. Do đó, theo định luật Lenz, dòng điện cảm
ứng xuất hiện trong khung sẽ sinh ra cảm ứng từ cùng chiều với
cảm ứng từ . Áp dụng quy tắc bàn tay phải, tìm được chiều dòng
điện cảm ứng từ đầu M đến đầu N.
- Ta có, tại thời điểm t0 nào đó S0 = QM.MN, đến thời điểm t = t0 +
∆t thì St = (QM – v.∆t)MN, do đó, trong khoảng thời gian ∆t, diện
tích thay đổi một lượng là:
∆S = St – S0 = – v.∆t.MN nên Ф0 = BS0cos0 và Фt = BStcos0
- Áp dụng định luật Faraday ta có:

KẾT LUẬN
- Dịch chuyển nam châm nhanh, kim điện kế lệch nhiều.
- Dịch chuyển kim nam châm chậm, kim điện kế lệch ít.
- Nội dung định luật Faraday: độ lớn của suất điện động
cảm ứng xuất hiện trong cuộn dây vào tốc độ biến thiên
của từ thông.
- Công thức tính suất điện động cảm ứng xuất hiện trong
mạch kín .

LUYỆN TẬP
Câu 1: Xét một vòng dây dẫn kín có diện tích S và vecto
pháp tuyến được đặt trong một từ trường đều như hình
vẽ. Góc α là góc hợp bởi và . Từ thông qua diện tích S
được tính theo công thức

A.

B.

C.

D.

Câu 2: Đâu là nội dung định luật Lenz về chiều dòng điện cảm ứng?

A. Dòng điện cảm ứng xuất hiện trong

B. Dòng điện cảm ứng xuất hiện trong

mạch kín có chiều sao cho từ trường do

mạch kín có chiều sao cho từ trường do

nó sinh ra có tác dụng chống lại sự biến

nó sinh ra cùng chiều với sự biến thiên

thiên của từ thông qua mạch kín đó.

của từ thông qua mạch kín đó.

C. Dòng điện cảm ứng xuất hiện trong

D. Dòng điện cảm ứng xuất hiện trong

mạch kín có chiều sao cho từ trường do

mạch kín có chiều sao cho từ trường do

nó sinh ra có tác dụng chống lại suất

nó sinh ra cùng chiều với suất điện động

điện động qua mạch kín đó.

qua mạch kín đó.

Câu 3: Giá trị tuyệt đối của từ thông qua diện tích S đặt vuông góc với
cảm ứng từ B

A. tỉ lệ với số đường sức qua

B. tỉ lệ với độ lớn chu vi của diện

một đơn vị diện tích S

tích S

C. là giá trị của cảm ứng từ B tại

D. tỉ lệ với số đường sức qua

nơi đặt điện tích S

diện tích S

Câu 4: Một cuộn dây có 500 vòng dây và tiết diện mặt cắt ngang là 0,1
m2 được đặt trong một từ trường đều có độ lớn 10-3 T vuông góc với
mặt phẳng vòng dây. Độ lớn của từ thông qua cuộn dây là

A. 5 Wb

B. 0,05 Wb

C. 0,5 T

D. 0,5 Wb

Câu 5: Một hình vuông cạnh 5 cm đặt trong từ trường đều có cảm ứng
từ B = 4.10-4T, từ thông qua hình vuông đó bằng 10-6 Wb. Góc hợp bởi
vectơ cảm ứng từ và vectơ pháp tuyến của hình vuông đó là

A. 00

B. 300

C. 600

D. 1200

VẬN DỤNG
Cho một khung dây dẫn kín đồng chất, cứng, hình
chữ nhật ABCD. Biết AB = a = 20 cm, BC = b = 10
cm. Khung dây dẫn được đặt trong từ trường đều
sao cho cảm ứng từ vuông góc với mặt phẳng
khung dây (hình vẽ). Biết rằng trong khoảng thời
gian Δt = 0,02 s, độ lớn cảm ứng từ B giảm đều
từ B0 = 0,92 T đến B = 0,32 T. Tính độ lớn của
suất điện động cảm ứng và xác định chiều của
dòng điện cảm ứng xuất hiện trong khung dây.

Trả lời
- Diện tích khung dây:
S = a.b = 0,02 (m2)
Vì cảm ứng từ vuông góc với mặt phẳng khung dây nên ( và ) = 00.
- Độ lớn suất điện động cảm ứng:

- Độ lớn cảm ứng từ giảm, từ thông qua mạch giảm nên từ trường cảm ứng
và từ trường ban đầu cùng hướng.
- Áp dụng quy tắc nắm bàn tay phải suy ra chiều của dòng điện cảm ứng
xuất hiện trong khung cùng chiều kim đồng hồ.

HƯỚNG DẪN VỀ NHÀ

Xem trước nội
Ôn lại kiến thức

Làm bài tập trong

dung Bài 17: Máy

đã học

SBT

phát điện xoay
chiều.

HẸN GẶP CẢ LỚP Ở
TIẾT HỌC TIẾP THEO