Chào mừng các em
ĐẾN VỚI
Môn: LS-ĐL 8

? Di tích thành nà Mạc (Lạng Sơn), Lũy Thầy (Quảng Bình) gợi cho em nhớ đến những cuộc xung đột nào
trong các thế kỉ XVI-XVII? Những cuộc xung đột đó đã để lại hệ quả như thế nào đối với lịch sử dân tộc?

Thành nhà Mạc (Lạng Sơn)

Lũy Thầy (Quảng Bình)

Chương 3:
VIỆT NAM TỪ ĐẦU THẾ KỈ XVI
ĐẾN THẾ KỈ XVIII

Bài 5:
 CUỘC XUNG ĐỘT NAM – BẮC TRIỀU
VÀ TRỊNH - NGUYỄN

1. Sự ra đời Vương triều Mạc

? Trình bày những nét chính về sự ra đời của
vương triều Mạc?

Xem video kết hợp phần Em
có biết, tư liệu 1 (tr 23), nêu
khái quát về Mạc Đăng
Dung?

Theo “Toàn thư” và “Đại Việt thông sử”: Mạc Đăng Dung là cháu 7 đời của
Trạng nguyên Mạc Đĩnh Chi thời Trần. Ông là người xã Cao Đôi huyện Bình
Hà (nay là thôn Long Động, huyện Nam Sách, tỉnh Hải Dương). Xuất thân
ngư dân, có học văn và đặc biệt giỏi võ, ông đã thi đỗ Đô lực sĩ, được vào
đội Túc vệ…Từ đây, nghiệp đế vương bắt đầu:
- Từ năm 1508- 1511, ông làm tới Đô chỉ huy sứ, kết thông gia với Trần
Chân, người nắm uy quyền trong triều đình.
- Năm 1518, vì thế lực quá lớn, Trần Chân bị vua Lê Chiêu Tông giết bỏ. Tận
dụng thời cơ, Mạc Đăng Dung cầm quân dẹp loạn, nắm hết binh quyền.
Năm 1521, ông phế truất Lê Chiêu Tông đưa Lê Cung Hoàng lên ngôi.
- Từ năm 1523- 1526, Mạc Đăng Dung sử dụng quyền binh, bắt và giết Lê
Chiêu Tông. Tới năm 1527, ông được phong làm An Hưng Vương, tới tháng
6/1527, phế bỏ Lê Cung Hoàng, Mạc Đăng Dung lên ngôi- lập ra nhà Mạc.

Suy nghĩ của em về việc Mạc
Đăng Dung ép vua Lê nhường
ngôi, lập ra Vương triều Mạc?

Triều Mạc có những đóng góp quan trọng như thế
nào trong việc ổn định tình hình, phát triển đất nước,
nhất là ở thời điểm chiến tranh Nam – Bắc triều diễn
ra? Chúng ta hãy xem video sau.

1. Sự ra đời Vương triều Mạc
- Đến đầu thế kỉ XVI, nhà Lê lâm vào khủng hoảng, suy thoái.
+ Các phe phái phong kiến xung đột, tranh chấp quyết liệt với
nhau.
+ Các cuộc khởi nghĩa nông dân nổ ra chống lại triều đình.
- Mạc Đăng Dung là một võ quan trong triều đã dần thâu tóm
quyền hành.
- 1527, Mạc Đăng Dung ép vua Lê nhường ngôi, lập ra triều Mạc và
thực hiện một số chính sách về Kinh tế, chính trị, xã hội nhằm ổn
định, phát triển đất nước.

Về kinh tế, khác với thời hậu Lê, nhà Mạc áp dụng chính sách kinh tế cởi mở,
điều đó tạo tiền đề cho kinh tế hàng hóa phát triển. Nhà sử học Lê Văn Lan cho
biết: Ngoài một hệ thống chợ ở Bắc Bộ được hình thành thì Phố Hiến, trung tâm
buôn bán lớn nhất chỉ đứng sau kinh thành Thăng Long lúc bấy giờ cũng bắt đầu
phát triển.
Ngoài việc khuyến khích lập chợ, xây dựng hải cảng, mở xưởng đóng tàu
thuyền, nhà Mạc đã có nhiều cải cách, ưu tiên cấp ruộng đất cho nông dân, binh
lính; chú trọng khai khẩn ruộng đất, lập làng, đắp đê, làm đường giao thông, cầu
cống, có chính sách cởi mở phát triển các ngành nghề thủ công, nghề gốm.
Minh chứng rõ ràng nhất là gốm Chu Đậu thời kỳ này đã theo thuyền buồm sang
Trung Quốc, Nhật Bản và các nước phương tây. Điều này, theo nhà sử học Lê
Văn Lan, không chỉ thể hiện sự phát triển rực rỡ giao thương với nước ngoài mà
còn thể hiện tư tưởng hướng biển của nhà Mạc.
Cũng chính nhờ kinh tế phát triển vượt bậc mà đời sống văn hóa xã hội của nước
ta thời bấy giờ cũng phát triển rực rỡ. Dưới Vương triều Mạc, nhiều ngành nghệ
thuật phát triển, một trong số đó phải kể đến nghệ thuật kiến trúc lâu đài và
thành lũy. Hà Nội có sáu ngôi đình xây dựng dưới thời Mạc và tám ngôi đình
khác được ghi chép trong văn bia, trong đó có hai ngôi đình kiến trúc còn khá

Đình Lỗ Hạnh thuộc
thôn Lỗ, xã Đông Lỗ,
huyện Hiệp Hòa, tỉnh
Bắc Giang là công trình
kiến trúc độc đáo được
xây dựng vào thời Mạc,
năm Sùng Khang thứ
11 (1576). Đây là một
trong những ngôi đình
cổ nhất xứ Bắc và cũng
là ngôi đình được mệnh
danh là đệ nhất Kinh
Bắc bởi nghệ thuật
chạm khắc tinh xảo,
độc đáo. Hầu hết các
cấu kiện gỗ trong đình
đều được các nghệ nhân
xưa sử dụng để khoe trổ
tài năng chạm khắc.

Đình Tây Đằng ở
thôn Đông, thị trấn
Tây Đằng, huyện Ba
Vì, cách thành Hà
Nội khoảng 50 km
về phía Tây. Ngôi
đình này chứa
đựng những giá trị
kiến trúc chạm khắc
đặc sắc, độc đáo và
được coi như một
bảo tàng nghệ thuật
dân gian của thế kỷ
XVI. Đình Tây
Đằng được Chính
phủ Việt Nam xếp
hạng là Di tích Quốc
gia đặc biệt ngày 9
tháng 12 năm 2013.

Chương 3:
VIỆT NAM TỪ ĐẦU THẾ KỈ XVI
ĐẾN THẾ KỈ XVIII

Bài 5:
 CUỘC XUNG ĐỘT NAM – BẮC TRIỀU
VÀ TRỊNH - NGUYỄN ( Tiếp theo )

2. Xung đột Nam – Bắc Triều:
a. Nguyên nhân bùng nổ:
Đọc SGK, xem Video. Cho biết nguyên nhân dẫn đến xung đột
Nam – Bắc triều? Diễn biến chính

2. Xung đột Nam – Bắc Triều:
a. Nguyên nhân bùng nổ:

BẮC TRIỀU

THANH HÓA

NAM TRIỀU

a. Nguyên nhân bùng nổ:

- Năm 1527 Mặc Đăng Dung lập ra nhà Mạc -> Bắc triều.
- Năm 1533 Nguyễn Kim chạy vào Thanh Hóa, lấy danh nghĩa
“phù Lê diệt Mạc” ->Nam triều.

Em hãy trình bày hiểu biết của mình về nhân vật Nguyễn
Kim ?

Theo Đại Nam thực lục (bộ sử của nhà Nguyễn soạn), tổ tiên họ Nguyễn trước là
một họ có danh gia vọng tộc ở xứ Thanh Hóa Cha của Nguyễn Kim là Trừng Quốc
công Nguyễn Văn Lưu, ông nội của Nguyễn Kim là Phó Quốc công Nguyễn Như
Trác. Nguyễn Kim là con trưởng, làm quan triều Lê, chức Hữu vệ điện tiền tướng
quân, tước An Thanh hầu.[
Nguyễn Kim (1468–1545), là một nhà chính trị và quân sự giai đoạn Lê trung
hưng trong lịch sử Việt Nam. Ông được xem là người lãnh đạo trên thực tế của
chính quyền và quân đội Lê trung hưng. Ông đã tích cực đối kháng nhà Mạc sau
khi nhà Lê sơ sụp đổ. Ông đã đem các con em chạy sang Ai Lao, chiêu tập binh
mã, tôn lập vua Lê Trang Tông, đặt nền móng gây dựng lại nhà Lê và mở đầu thời
kỳ Nam–Bắc triều (1533–1592). Ông là nội tổ phụ của các chúa Nguyễn và vua
Nguyễn sau này, đồng thời cũng là ngoại tổ phụ của các chúa Trịnh. Các vua Hậu
Lê từ Lê Thần Tông (cháu ruột Trịnh Tùng) cũng là hậu duệ trực tiếp bên họ ngoại
của ông. Miếu hiệu của ông là Triệu Tổ, thụy là Tĩnh Hoàng đế dù ông không phải
là vua hoặc chúa nào ở nhà Nguyễn.

BẮC TRIỀU

NAM TRIỀU

* Diễn biến :
Nam - Bắc triều đánh nhau 60 năm (1533–1592)
* Kết quả :
Năm 1592, Nam triều chiếm được Thăng Long -> Nhà Mạc
chạy lên Cao Bằng. xung đột kết thúc.

b. Hậu quả:
CÂU HỎI THẢO LUẬN:
Xung đột Nam – Bắc triều đã gây ra tai hoạ gì cho nhân dân ta ?

Gây tổn thất lớn về người và của:
+ 1570, rất nhiều người bị bắt lính, bắt phu.
+ 1572 ở Nghệ An mùa màng bị tàn phá, hoang hóa, bệnh dịch ...

b. Hậu quả:
- Làng mạc điêu tàn xơ xác.
- Nhân dân đói khổ, phiêu bạc.
Cái cò lặn lội bờ sông
Gánh gạo đưa chồng tiếng khóc nỉ non
Em về nuôi cái cùng con
Ðể anh đi trẩy nước non Cao Bằng

Nhà Mạc  là triều đại quân chủ trong lịch sử Việt Nam bắt đầu khi Mạc Đăng
Dung sau khi dẹp được các bè phái trong cung đình, đã ép vua Lê Cung
Hoàng nhà Hậu Lê nhường ngôi tháng 6 năm 1527 và chấm dứt khi vua Mạc
Mậu Hợp lập con trai là Mạc Toàn lên ngôi, bị quân đội Lê-Trịnh do Trịnh
Tùng chỉ huy đánh bại vào cuối năm 1592. Sau đó Mạc Toàn lên ngôi nhưng
tại vị chỉ được 2 tháng, tổng cộng thời gian tồn tại chính thức của triều đại là
gần 66 năm.
Tuy nhiên, giai đoạn sau đó hậu duệ nhà Mạc như Mạc Kính Chỉ, Mạc Kính
Cung . Mạc Kính Khoan, Mạc Kính Vũ vẫn còn tiếp tục chống lại nhà Hậu
Lê thời kỳ trung hưng đến tận năm 1677 tại khu vực Cao Bằng.
Thời kỳ 1533–1592 trong lịch sử Việt Nam còn được gọi là thời kỳ Nam-Bắc
triều, do chính quyền nhà Mạc chỉ thực sự có quyền lực từ địa phận Ninh
Bình ngày nay trở ra, còn từ Thanh Hóa trở vào là thế lực lấy danh nghĩa gây
dựng lại nhà Lê từ năm 1533

3. Xung đột Trịnh – Nguyễn

Thuận Hóa

Quảng Nam

33

3. Xung đột Trịnh – Nguyễn
a. Nguyên nhân bùng nổ:
-Năm 1545, Nguyễn Kim mất, vua Lê trao toàn bộ binh quyền cho
con rể của Nguyễn Kim là Trịnh Kiểm tiếp tục cuộc chiến chống lại
nhà Mạc.
-Năm 1558, con trai của Nguyễn Kim là Nguyễn Hoàng được cử vào
trấn thủ Thuận Hóa.
-Năm 1613, Nguyễn Hoàng mất con là Nguyễn Phúc Nguyên lên
thay tỏ rõ thái độ đối lập với họ Trịnh. Từ đây mâu thuẫn giữa hai
dòng họ Trịnh- Nguyễn dần bộc lộ dẫn đến cuộc xung đột kéo dài
trong gần nửa thế kỉ (1627-1672).

Cao Bằng

Đàng Ngoài
Thăng Long

Sông Gianh

Thanh Hoá

Biển
đông

Nghệ An
Hà Tĩnh

Sông Gianh
Chú giải:

Đàng
Trong

Quảng Bình

-Ranh giới chia cắt
- Vùng diễn ra chiến
trường

Thuận Hoá

Lược đồ chiến tranh Trịnh-Nguyễn

35

Khôn ngoan qua được Thanh Hà
Dẫu rằng có cánh khó qua Lũy Thầy
(Ca dao)

36

Phủ chúa Trịnh
( tranh vẽ thế kỉ XVII )

37

b. Hệ quả

b. Hệ quả
- Về lãnh thổ: Đất nước bị chia cắt thành Đàng Trong và
Đàng Ngoài.
- Về chính trị: Tồn tại song song hai chính quyền là Vua
Lê- Chúa Trịnh ở Đàng Ngoài và Chúa Nguyễn ở Đàng
Trong
- Về kinh tế: Kém phát triển
- Về xã hội: Gây ra đau thương và tổn thất cho nhân dân.

LUYỆN TẬP

40

Tại sao đến đầu thế kỉ XVI nhà Lê bắt đầu suy thoái?

A. Vua quan ăn chơi sa đọa.

B. Nội bộ giai cấp thống
trị giành quyền lực.

C. Quan lại địa phương hà
hiếp, vơ vét của dân.

D. Tất cả đều đúng.

Năm 1533, ai là người chạy vào Thanh Hóa, lập một người dòng
dõi nhà Lê lên làm vua, lấy danh nghĩa “phù Lê diệt Mạc”?
A. Lê Chiêu Thống.
C. Nguyễn Kim.

B. Nguyễn Hoàng.
D. Trịnh Kiểm.

Chiến tranh Nam – Bắc triều diễn ra giữa các thế lực
phong kiến nào?

A. Nhà Mạc với nhà Nguyễn.    

C. Nhà Lê với nhà Nguyễn.

B. Nhà Mạc với nhà Lê.
D. Nhà Trịnh với nhà Mạc..

Cuộc xung đột Nam – Bắc triều kết thúc, quyền lực của vua
Lê như thế nào?
A. Mất hết quyền lực.

B. Vẫn nắm truyền thống trị.

C. Quyền lực bị suy yếu.

D. Vẫn nắm quyền nhưng phải
dựa vào chúa Trịnh.

Chiến tranh Trịnh – Nguyễn kết thúc với kết quả như thế nào?
A. Chiến thắng thuộc về họ
Trịnh, họ Nguyễn bị lật đổ.
C. Hai bên không phân thắng
bại, lấy sông Gianh làm ranh
giới phân chia đất nước làm
hai đàng.

B. Chiến thắng thuộc về họ
Nguyễn, họ Trịnh bị lật đổ.
   D. Hai thế lực phong kiến
Trịnh và Nguyễn lần lượt bị
nhà Tây Sơn đánh bại.

? Hãy lập và hoàn thành bảng hệ thống (theo gợi ý dưới đây)
về các cuộc xung đột Nam – Bắc triều và Trịnh – Nguyễn.
Nội dung

Xung đột Nam - Bắc Triều

Xung đột Trịnh - Nguyễn

Người đứng đầu

 

 

Nguyên nhân

 

 

Thời gian

 

 

Hệ quả

 

 

Nội dung

Xung đột Nam - Bắc Triều

Xung đột Trịnh - Nguyễn

Người
đứng đầu
Nguyên
nhân

 

Thời gian

 

Hệ quả

 

 

VẬN DỤNG
Giả sử là một người dân sống ở thế kỉ XVI – XVII,
em hãy đưa ra ít nhất một lí do phản đối các cuộc xung
đột Nam – Bắc triều và Trịnh – Nguyễn.
 - Xung đột kéo dài giữa các tập đoàn phong kiến sẽ làm
suy kiệt sức người, sức của.
 - Tàn phá đồng ruộng, xóm làng; giết hại nhiều người
dân vô tội.
 - Chia cắt đất nước và làm ảnh hưởng đến sự
phát triển chung của quốc gia - dân tộc.

* Hướng dẫn học bài
- Học bài, trả lời câu hỏi ở phần vận dụng.
- Soạn bài 6: Công cuộc khai thác vùng đất phía Nam từ thế kỉ
XVI đến thế kỉ XVIII.
+ Khái quát công cuộc khai phá vùng đất phía Nam trong các thế
kỉ XVI đến thế kỉ XVIII.
+ Quá trình thực thi chủ quyền đối với hai quần đảo Trường Sa
và Hoàng Sa của các chúa Nguyễn.