N
Ế
Đ
I
Ạ
O
H
T
N
Ầ
H
TỪ T
N
Ề
N
:
N
Ễ
I
T
C
Ự
H
T
N
Ă
V
N
Ề
N
A
Ủ
C
G
TẢN
I
Ạ
Đ
Ĩ
V
Ã
M
A
L
H
MIN
P
Ậ
L
G
N
Á
S
I
Ạ
O
TH
N
Ề
Y
U
H
,
Ý
L
ỊA
Đ
NH
Ả
C
I
Ố
B
H
Ể
C
Í
H
T
T
N
C
Á
C
PHÂ
H
N
À
TH
H
N
Ì
H
Ự
S
À
V
,
S
MU
E
R
À
V
S
U
L
I
U
A
H
M
K
O
R
Ơ
S
Ị
R
T
CHẾ CHÍNH

THỜI KỲ VƯƠNG QUỐC LA MÃ (753 TCN – 509
TCN): NỀN MÓNG CỦA THÀNH PHỐ VĨNH CỬU
• THỜI KỲ NÀY BẮT ĐẦU TỪ NĂM 753 TCN VỚI HUYỀN THOẠI SÁNG LẬP NỔI TIẾNG VỀ HAI ANH EM ROMULUS VÀ REMUS. MẶC

DÙ ĐÂY LÀ MỘT CÂU CHUYỆN THẦN THOẠI QUAN TRỌNG ĐỂ ĐỊNH HÌNH BẢN SẮC, THỰC TẾ, LA MÃ ĐƯỢC HÌNH THÀNH TỪ SỰ
HỢP NHẤT CỦA CÁC KHU ĐỊNH CƯ NHỎ CỦA CÁC BỘ LẠC LATINH TRÊN BẢY NGỌN ĐỒI DỌC THEO SÔNG TIBER . VỊ TRÍ ĐỊA LÝ
CHIẾN LƯỢC NÀY, GẦN BIỂN NHƯNG ĐỦ XA ĐỂ TRÁNH CÁC CUỘC TẤN CÔNG HẢI QUÂN VÀ NẰM TRÊN TUYẾN GIAO THƯƠNG
QUAN TRỌNG, ĐÃ TẠO ĐIỀU KIỆN CHO SỰ PHÁT TRIỂN BAN ĐẦU CỦA NÓ. GIAI ĐOẠN NÀY ĐƯỢC CAI TRỊ BỞI BẢY VỊ VUA,
ĐƯỢC GỌI LÀ REGES (QUÂN VƯƠNG). CÁC VỊ VUA ĐẦU TIÊN CHỦ YẾU LÀ NGƯỜI LATINH, NHƯNG BA VỊ VUA CUỐI CÙNG LẠI
THUỘC DÒNG DÕI ETRUSCAN HÙNG MẠNH, MỘT NỀN VĂN MINH TIÊN TIẾN HƠN Ở MIỀN BẮC Ý. SỰ ẢNH HƯỞNG CỦA
ETRUSCAN LÀ RẤT LỚN, BAO GỒM VIỆC XÂY DỰNG CÁC CÔNG TRÌNH CÔNG CỘNG NHƯ HỆ THỐNG THOÁT NƯỚC CLOACA
MAXIMA, CÁC NGHI LỄ TÔN GIÁO, VÀ CHỮ VIẾT. CHÍNH TRONG THỜI KỲ NÀY, CÁC CẤU TRÚC XÃ HỘI VÀ CHÍNH TRỊ CỐT LÕI
CỦA LA MÃ ĐƯỢC THIẾT LẬP: HỘI ĐỒNG NGUYÊN LÃO (SENATE), DÙ CHỈ LÀ CƠ QUAN CỐ VẤN, ĐÃ CÓ TIẾNG NÓI, VÀ SỰ
PHÂN CHIA GIAI CẤP GIỮA TẦNG LỚP QUÝ TỘC PATRICIAN VÀ DÂN THƯỜNG PLEBEIAN BẮT ĐẦU ĐỊNH HÌNH. SỰ SỤP ĐỔ CỦA
VƯƠNG QUỐC XẢY RA VÀO NĂM 509 TCN KHI VỊ VUA CUỐI CÙNG, TARQUINUS SUPERBUS (TARQUIN KIÊU NGẠO), BỊ LẬT ĐỔ
DO SỰ BẠO NGƯỢC, DẪN ĐẾN MỘT CUỘC CÁCH MẠNG VÀ SỰ RA ĐỜI CỦA CỘNG HÒA LA MÃ.

THỜI KỲ CỘNG HÒA LA MÃ (509 TCN – 27 TCN): ĐỈNH
CAO CỦA THỂ CHẾ QUẢN LÝ VÀ MỞ RỘNG LÃNH THỔ
• CỘNG HÒA LÀ THỜI KỲ PHÁT TRIỂN RỰC RỠ NHẤT VỀ THỂ CHẾ CHÍNH TRỊ VÀ BÀNH TRƯỚNG LÃNH THỔ CỦA LA MÃ. HỆ THỐNG
CỘNG HÒA ĐƯỢC XÂY DỰNG DỰA TRÊN SỰ CÂN BẰNG QUYỀN LỰC PHỨC TẠP, NỔI BẬT NHẤT LÀ SỰ RA ĐỜI CỦA HAI QUAN
CHẤP CHÍNH (CONSULS) ĐƯỢC BẦU HÀNG NĂM ĐỂ GIỮ QUYỀN HÀNH PHÁP TỐI CAO VÀ CHỈ HUY QUÂN ĐỘI, NHẰM NGĂN
CHẶN SỰ TẬP TRUNG QUYỀN LỰC VÀO MỘT CÁ NHÂN. HỘI ĐỒNG NGUYÊN LÃO TRỞ THÀNH CƠ QUAN QUYỀN LỰC THỰC TẾ,
KIỂM SOÁT TÀI CHÍNH VÀ CHÍNH SÁCH ĐỐI NGOẠI. XUNG ĐỘT GIỮA PATRICIAN VÀ PLEBEIAN LÀ ĐỘNG LỰC CHÍNH CỦA SỰ
PHÁT TRIỂN LUẬT PHÁP TRONG GIAI ĐOẠN ĐẦU, DẪN ĐẾN VIỆC BAN HÀNH LUẬT MƯỜI HAI BẢNG (TWELVE TABLES) VÀO
KHOẢNG NĂM 450 TCN, ĐÂY LÀ BỘ LUẬT THÀNH VĂN ĐẦU TIÊN CỦA LA MÃ VÀ LÀ NỀN TẢNG CHO LUẬT PHÁP PHƯƠNG TÂY SAU
NÀY. VỀ QUÂN SỰ, LA MÃ TỪ MỘT THỊ QUỐC ĐÃ CHINH PHỤC TOÀN BỘ BÁN ĐẢO Ý, RỒI ĐỐI ĐẦU VỚI CARTHAGE TRONG BA
CUỘC CHIẾN TRANH PUNIC (264 – 146 TCN), GIÀNH CHIẾN THẮNG QUYẾT ĐỊNH VÀ TRỞ THÀNH BÁ CHỦ CỦA TOÀN BỘ LƯU
VỰC ĐỊA TRUNG HẢI (MARE NOSTRUM - BIỂN CỦA CHÚNG TA). TUY NHIÊN, SỰ MỞ RỘNG NÀY ĐÃ DẪN ĐẾN CÁC CUỘC KHỦNG
HOẢNG XÃ HỘI VÀ CHÍNH TRỊ NGHIÊM TRỌNG: SỰ GIA TĂNG CỦA TẦNG LỚP NÔ LỆ, SỰ TẬP TRUNG ĐẤT ĐAI VÀO TAY TẦNG LỚP
QUÝ TỘC (HÌNH THÀNH CÁC LATIFUNDIA), VÀ CUỘC ĐẤU TRANH QUYỀN LỰC GIỮA CÁC NHÂN VẬT QUÂN SỰ ĐẦY THAM VỌNG
NHƯ MARIUS, SULLA, POMPEY, VÀ ĐẶC BIỆT LÀ JULIUS CAESAR. SỰ KIỆN CAESAR VƯỢT SÔNG RUBICON NĂM 49 TCN VÀ
VIỆC ÔNG BỊ ÁM SÁT VÀO NĂM 44 TCN ĐÃ ĐÁNH DẤU SỰ TAN RÃ CỦA TRẬT TỰ CỘNG HÒA CŨ.

THỜI KỲ ĐẾ CHẾ LA MÃ (27 TCN – 476
SCN): PAX ROMANA VÀ SỰ CHIA CẮT
• THỜI KỲ ĐẾ CHẾ BẮT ĐẦU KHI OCTAVIAN, CHÁU TRAI VÀ NGƯỜI THỪA KẾ CỦA JULIUS CAESAR, ĐÁNH BẠI ĐỐI THỦ MARK

ANTONY VÀ CLEOPATRA TẠI TRẬN ACTIUM (31 TCN) VÀ ĐƯỢC HỘI ĐỒNG NGUYÊN LÃO BAN CHO DANH HIỆU AUGUSTUS
(ĐẤNG TÔN KÍNH) VÀO NĂM 27 TCN. AUGUSTUS ĐÃ KHÉO LÉO DUY TRÌ VẺ NGOÀI CỦA THỂ CHẾ CỘNG HÒA (PRINCIPATE)
NHƯNG THỰC CHẤT ĐÃ NẮM TRỌN QUYỀN LỰC TỐI CAO, TRỞ THÀNH HOÀNG ĐẾ ĐẦU TIÊN. GIAI ĐOẠN ĐẦU CỦA ĐẾ CHẾ LÀ
THỜI KỲ HOÀNG KIM ĐƯỢC GỌI LÀ PAX ROMANA (HÒA BÌNH LA MÃ), KÉO DÀI KHOẢNG 200 NĂM (TỪ AUGUSTUS ĐẾN
MARCUS AURELIUS). TRONG THỜI GIAN NÀY, ĐẾ CHẾ ĐẠT ĐẾN ĐỈNH CAO VỀ LÃNH THỔ , KINH TẾ, KIẾN TRÚC (NHƯ ĐẤU
TRƯỜNG LA MÃ - COLOSSEUM VÀ ĐỀN PANTHEON), VÀ KỸ THUẬT (HỆ THỐNG ĐƯỜNG SÁ VÀ CẦU MÁNG NƯỚC KIỆT
XUẤT). TUY NHIÊN, TỪ THẾ KỶ THỨ 3 SCN, ĐẾ CHẾ BẮT ĐẦU SUY YẾU (KHỦNG HOẢNG THẾ KỶ THỨ BA) DO ÁP LỰC QUÂN
SỰ TỪ CÁC BỘ LẠC GERMANIC Ở BIÊN GIỚI, LẠM PHÁT, DỊCH BỆNH, VÀ SỰ BẤT ỔN CHÍNH TRỊ VỚI HÀNG LOẠT HOÀNG ĐẾ BỊ
ÁM SÁT. HOÀNG ĐẾ DIOCLETIAN (284 – 305 SCN) ĐÃ CỐ GẮNG PHỤC HỒI TRẬT TỰ BẰNG CÁCH THIẾT LẬP CHẾ ĐỘ
TETRARCHY (TỨ ĐẦU CHẾ) VÀ CHIA ĐẾ CHẾ THÀNH ĐÔNG VÀ TÂY. ĐẾN NĂM 330 SCN, HOÀNG ĐẾ CONSTANTINE ĐẠI ĐẾ
HỢP NHẤT LẠI ĐẾ CHẾ VÀ DỜI ĐÔ ĐẾN CONSTANTINOPLE (BYZANTIUM CỔ, NAY LÀ ISTANBUL). ÔNG CŨNG LÀ VỊ HOÀNG ĐẾ
ĐẦU TIÊN HỢP PHÁP HÓA VÀ BẢO TRỢ THIÊN CHÚA GIÁO. SỰ CHIA CẮT CUỐI CÙNG DIỄN RA VÀO NĂM 395 SCN.

SỰ SUY TÀN VÀ SỤP ĐỔ CỦA ĐẾ CHẾ TÂY LA
MÃ (THẾ KỶ V SCN) VÀ DI SẢN VĨNH CỬU
• ĐẾ CHẾ TÂY LA MÃ, VỚI THỦ ĐÔ CHÍNH THỨC LÀ ROME (VÀ SAU ĐÓ LÀ RAVENNA), TIẾP TỤC SUY YẾU NGHIÊM

TRỌNG TRONG THẾ KỶ THỨ 5 SCN. CÁC NGUYÊN NHÂN BAO GỒM SỰ QUÁ TẢI VỀ QUÂN SỰ VÀ CHI TIÊU QUỐC
PHÒNG, SỰ THAM NHŨNG VÀ SỰ KÉM HIỆU QUẢ CỦA BỘ MÁY HÀNH CHÍNH, SỰ SUY GIẢM DÂN SỐ DO DỊCH
BỆNH VÀ CHIẾN TRANH, VÀ ĐẶC BIỆT LÀ ÁP LỰC DI CƯ CỦA CÁC BỘ LẠC GERMANIC (NHƯ VISIGOTHS, VANDALS,
HUNS). CÁC BỘ LẠC NÀY KHÔNG CHỈ TẤN CÔNG MÀ CÒN DẦN DẦN ĐỊNH CƯ VÀ KIỂM SOÁT CÁC TỈNH CỦA LA MÃ.
SỰ KIỆN MANG TÍNH BIỂU TƯỢNG ĐÁNH DẤU SỰ KẾT THÚC CỦA ĐẾ CHẾ TÂY LA MÃ LÀ VÀO NĂM 476 SCN, KHI VỊ
HOÀNG ĐẾ CUỐI CÙNG LÀ ROMULUS AUGUSTULUS BỊ THỦ LĨNH GERMANIC ODOACER PHẾ TRUẤT. MẶC DÙ ĐẾ
CHẾ ĐÔNG LA MÃ (HAY ĐẾ CHẾ BYZANTINE) TIẾP TỤC TỒN TẠI THÊM MỘT NGHÌN NĂM VỚI THỦ ĐÔ LÀ
CONSTANTINOPLE, SỰ KIỆN NĂM 476 SCN ĐƯỢC COI LÀ DẤU CHẤM HẾT CHO LỊCH SỬ LA MÃ CỔ ĐẠI. TUY NHIÊN, DI
SẢN CỦA LA MÃ LÀ VĨNH CỬU: LUẬT LA MÃ (CORPUS JURIS CIVILIS CỦA JUSTINIAN) LÀ NỀN TẢNG CỦA LUẬT DÂN
SỰ HIỆN ĐẠI; TIẾNG LATINH LÀ GỐC RỄ CỦA CÁC NGÔN NGỮ ROMANCE (Ý, PHÁP, TÂY BAN NHA, BỒ ĐÀO NHA,
RUMANI); VÀ CÁC NGUYÊN TẮC CHÍNH TRỊ, KIẾN TRÚC, VÀ KỸ THUẬT CỦA HỌ VẪN ẢNH HƯỞNG SÂU SẮC ĐẾN THẾ
GIỚI NGÀY NAY.

TOÁN HỌC, KỸ THUẬT VÀ ẢNH
HƯỞNG VĂN HÓA CỦA LA MÃ
• ​DI SẢN CỦA LA MÃ KHÔNG CHỈ NẰM Ở LỊCH SỬ CHÍNH TRỊ. VỀ KỸ THUẬT VÀ KIẾN TRÚC, LA MÃ LÀ BẬC

THẦY VỀ BÊ TÔNG (MỘT VẬT LIỆU ƯU VIỆT HƠN ĐÁ), CHO PHÉP HỌ XÂY DỰNG CÁC CÔNG TRÌNH KHỔNG LỒ
VÀ BỀN VỮNG NHƯ CẦU CỐNG, ĐƯỜNG SÁ (VIA APPIA LÀ MỘT VÍ DỤ), VÀ HỆ THỐNG CẤP NƯỚC
(AQUEDUCTS) VỐN LÀ KỲ QUAN KỸ THUẬT. VỀ MẶT TOÁN HỌC, MẶC DÙ NGƯỜI LA MÃ KHÔNG PHÁT TRIỂN
LÝ THUYẾT TOÁN HỌC NHƯ NGƯỜI HY LẠP, HỌ LẠI CÓ HỆ THỐNG CHỮ SỐ LA MÃ (I, V, X, L, C, D, M) RẤT
THIẾT THỰC CHO MỤC ĐÍCH THƯƠNG MẠI VÀ HÀNH CHÍNH, DÙ KHÔNG TIỆN DỤNG CHO CÁC PHÉP TÍNH
PHỨC TẠP. SỰ ẢNH HƯỞNG VỀ VĂN HÓA VÀ NGÔN NGỮ LÀ RÕ RỆT NHẤT. THIÊN CHÚA GIÁO, DÙ BỊ ĐÀN
ÁP LÚC ĐẦU, ĐÃ TRỞ THÀNH TÔN GIÁO CHÍNH THỨC VÀ LÀ NHÂN TỐ GẮN KẾT CHÂU ÂU SAU KHI ĐẾ CHẾ
SỤP ĐỔ. CÁC TÁC PHẨM CỦA CÁC NHÀ VĂN VÀ TRIẾT GIA LA MÃ NHƯ VIRGIL (AENEID) VÀ CICERO ĐÃ BẢO
TỒN VÀ TRUYỀN BÁ CÁC TƯ TƯỞNG HY LẠP, TẠO NÊN TRUYỀN THỐNG VĂN MINH CỔ ĐIỂN MÀ CHÂU ÂU
SAU NÀY KẾ THỪA VÀ PHÁT TRIỂN TRONG THỜI KỲ PHỤC HƯNG, LA MÃ LÀ MỘT CẦU NỐI VĨ ĐẠI, CHUYỂN
GIAO VÀ CỦNG CỐ DI SẢN TRI THỨC TỪ ĐÔNG SANG TÂY, TỪ CỔ ĐẠI SANG TRUNG ĐẠI.

NỀN TẢNG PHÁP LÝ VĨNH CỬU: SỰ PHÁT TRIỂN VÀ
ẢNH HƯỞNG TOÀN CẦU CỦA LUẬT LA MÃ
• TRONG SỐ CÁC DI SẢN MÀ LA MÃ ĐỂ LẠI CHO NHÂN LOẠI, LUẬT LA MÃ (IUS ROMANUM) CÓ LẼ LÀ ẢNH HƯỞNG SÂU SẮC VÀ BỀN VỮNG NHẤT, LÀ KIM CHỈ NAM

CHO SỰ PHÁT TRIỂN CỦA HỆ THỐNG PHÁP LUẬT TRÊN TOÀN THẾ GIỚI TRONG SUỐT HAI THIÊN NIÊN KỶ QUA. SỰ PHÁT TRIỂN CỦA NÓ LÀ MỘT QUÁ TRÌNH LIÊN TỤC
VÀ CÓ HỆ THỐNG, PHẢN ÁNH SỰ THAY ĐỔI CỦA XÃ HỘI LA MÃ. GIAI ĐOẠN SƠ KHAI ĐƯỢC ĐÁNH DẤU BẰNG SỰ RA ĐỜI CỦA LUẬT MƯỜI HAI BẢNG (LEX
DUODECIM TABULARUM) VÀO KHOẢNG NĂM 450 TCN. ĐÂY LÀ BỘ LUẬT THÀNH VĂN ĐẦU TIÊN, CÔNG KHAI HÓA CÁC QUY TẮC PHÁP LÝ, GIÚP DÂN THƯỜNG
(PLEBEIAN) CHỐNG LẠI SỰ TÙY TIỆN CỦA GIỚI QUÝ TỘC (PATRICIAN), ĐẶT NỀN MÓNG CHO NGUYÊN TẮC CÔNG BẰNG VÀ MINH BẠCH TRONG TỐ TỤNG. VỀ SAU,
LUẬT LA MÃ PHÂN HÓA THÀNH HAI NHÁNH CHÍNH: IUS CIVILE (LUẬT CÔNG DÂN), CHỈ ÁP DỤNG CHO CÔNG DÂN LA MÃ, VÀ IUS GENTIUM (LUẬT CÁC DÂN TỘC),
ĐƯỢC PHÁT TRIỂN ĐỂ ĐIỀU CHỈNH CÁC GIAO DỊCH VÀ TRANH CHẤP GIỮA CÔNG DÂN LA MÃ VÀ NGƯỜI NƯỚC NGOÀI (HOẶC GIỮA NHỮNG NGƯỜI NƯỚC NGOÀI)
TRONG CÁC TỈNH. NHÁNH IUS GENTIUM NÀY, DỰA TRÊN CÁC NGUYÊN TẮC CÔNG BẰNG VÀ LẼ THƯỜNG PHỔ QUÁT, CHÍNH LÀ TIỀN THÂN CỦA LUẬT THƯƠNG MẠI
VÀ LUẬT QUỐC TẾ.

• ​ĐỈNH CAO CỦA KHOA HỌC LUẬT LA MÃ NẰM Ở VAI TRÒ CỦA CÁC NHÀ LUẬT HỌC (JURISPRUDENTES), NHỮNG NGƯỜI KHÔNG CHỈ GIẢI THÍCH LUẬT MÀ CÒN ĐƯA

RA CÁC GIẢI PHÁP PHÁP LÝ SÁNG TẠO, HÌNH THÀNH NÊN MỘT NGÀNH LUẬT HỌC CHUYÊN NGHIỆP VÀ KHOA HỌC. NHỮNG TÊN TUỔI VĨ ĐẠI NHƯ ULPIAN VÀ
PAPINIAN ĐÃ TẠO RA MỘT KHO TÀNG ÁN LỆ VÀ NGUYÊN TẮC LÝ LUẬN. TUY NHIÊN, THÀNH TỰU CUỐI CÙNG VÀ QUAN TRỌNG NHẤT LÀ CORPUS JURIS CIVILIS (BỘ
LUẬT DÂN SỰ), ĐƯỢC BIÊN SOẠN THEO LỆNH CỦA HOÀNG ĐẾ JUSTINIAN I TẠI CONSTANTINOPLE VÀO THẾ KỶ 6 SCN. BỘ LUẬT NÀY ĐÃ HỆ THỐNG HÓA TOÀN BỘ
LUẬT LA MÃ TỪ CÁC THẾ KỶ TRƯỚC, BAO GỒM BỐN PHẦN CHÍNH: CODE (SƯU TẬP CÁC SẮC LUẬT HOÀNG ĐẾ), DIGEST/PANDECTS (TỔNG HỢP CÁC Ý KIẾN CỦA
CÁC LUẬT GIA CỔ ĐIỂN), INSTITUTES (GIÁO TRÌNH LUẬT CƠ BẢN), VÀ NOVELLAE (CÁC LUẬT MỚI CỦA JUSTINIAN). SỰ HỒI SINH CỦA CORPUS JURIS CIVILIS Ở
CHÂU ÂU VÀO THỜI TRUNG CỔ ĐÃ DẪN ĐẾN SỰ HÌNH THÀNH HỆ THỐNG LUẬT DÂN SỰ (CIVIL LAW) HIỆN ĐẠI, TRÁI NGƯỢC VỚI LUẬT ÁN LỆ (COMMON LAW).
CÁC NGUYÊN TẮC VỀ QUYỀN SỞ HỮU CÁ NHÂN, HỢP ĐỒNG RÀNG BUỘC, VÀ TRÁCH NHIỆM DÂN SỰ MÀ CHÚNG TA SỬ DỤNG NGÀY NAY ĐỀU BẮT NGUỒN TỪ
NHỮNG NGUYÊN TẮC PHÁP LÝ ĐƯỢC THIẾT LẬP BỞI NGƯỜI LA MÃ.