BÀI 4. QUY TRÌNH LỰA CHỌN NGHỀ
NGHIỆP

KHỞI ĐỘNG

Khởi động trang 24 Công nghệ 9: Quan sát Hình 4.1 và cho biết:
Ba yếu tố trong hình có ảnh hưởng như thế nào tới quyết định lựa
chọn nghề nghiệp?
- Trả lời: Ba yếu tố trong hình có ảnh hưởng vô cùng quan trọng
tới quyết định lựa chọn nghề nghiệp.

MỤC TIÊU
•Tóm tắt được một số lí thuyết cơ bản về lựa chọn nghề
nghiệp.
•Giải thích được các bước trong quy trình lựa chọn nghề
nghiệp.
•Nhận ra và giải thích được các yếu tố ảnh hưởng tới quyết
định lựa chọn nghề nghiệp của bản thân trong lĩnh vực kỹ
thuật, công nghệ.

I. MỘT SỐ LÍ THUYẾT CƠ BẢN VỀ
LỰA CHỌN NGHỀ NGHIỆP:

1. Lí thuyết mật mã Holland:

THÔNG TIN SGK
Lí thuyết mật mã Holland được xây dựng trên nền tảng lí thuyết đặc tính
nghề nghiệp của John Lewis Holland (1919 – 2008) với những luận điểm
cơ bản sau:
– Nếu một người chọn được nghề nghiệp phù hợp với tính cách của mình
thì sẽ dễ thích ứng với các yêu cầu công việc và hoàn thành tốt các nhiệm
vụ được giao, qua đó dễ đạt được thành công và hài lòng với nghề nghiệp.
– Thiên hướng nghề nghiệp chính là biểu hiện của tính cách, hầu như ai
cũng có thể được xếp vào một trong sáu kiểu tính cách. Có sáu môi trường
nghề nghiệp tương ứng với sáu kiểu tính cách, đó là: nhóm kỹ thuật; nhóm
nghiên cứu; nhóm nghệ thuật; nhóm xã hội; nhóm quản lí; nhóm nghiệp
vụ. Tuy nhiên, trong thực tế, tính cách của nhiều người không nằm trọn
trong một nhóm tính cách mà có thể là sự kết hợp của hai hay ba nhóm
tính cách khác nhau.

Nội dung cơ bản của sáu nhóm tính cách được thể hiện trong Hình 4.2
dưới đây:

THÔNG TIN SGK
*Ý nghĩa lí thuyết mật mã Holland trong việc chọn nghề:
- Việc tìm hiểu và nhận thức rõ về các đặc điểm tính cách của bản thân thuộc
nhóm tính cách nào, rồi từ đó đối chiếu với môi trường làm việc tương ứng
là cơ sở để định hướng chọn nghề nghiệp hay ngành học tương lai.

Khám phá trang 24 Công nghệ 9: Em hãy tóm tắt các lý thuyết cơ bản về
lựa chọn nghề nghiệp dưới đây và chỉ ra cách áp dụng lí thuyết trong chọn
nghề cho bản thân.
- Lý thuyết mật mã Holland:
+ Một người chọn nghề nghiệp phù hợp với tính cách sẽ dễ đạt được
thành công và hài lòng với nghề nghiệp.
+ Thiên hướng nghề nghiệp là biểu hiện của tính cách, hầu như ai cũng
có thể được xếp vào một trong sáu kiểu tính cách. Thực tế, tính cách
của một người có thể là sự kết hợp của hai hay ba nhóm tính cách khác
nhau.
- Lý thuyết cây nghề nghiệp: (Phần 2 trong SGK)
+ Phần “gốc rễ” thể hiện tính cách, sở thích, khả năng, giá trị nghề
nghiệp của mỗi người.
+ Phần “quả” thể hiện mong muốn của con người đối với nghề nghiệp.

1. Lí thuyết mật mã Holland
- Chọn nghề phù hợp với tính cách giúp dễ thích ứng, hoàn thành tốt công việc
và dễ đạt thành công.
- Có 6 nhóm tính cách và môi trường tương ứng: kỹ thuật, nghiên cứu, nghệ
thuật, xã hội, quản lí, nghiệp vụ.
- Giúp nhận thức tính cách bản thân để đối chiếu với môi trường làm việc, từ đó
định hướng chọn nghề hoặc ngành học.
- Ý nghĩa lí thuyết mật mã Holland trong việc chọn nghề:
+ Tìm hiểu và nhận thức rõ đặc điểm tính cách của bản thân.
+ Đối chiếu tính cách với môi trường làm việc tương ứng để định hướng chọn
nghề nghiệp hoặc ngành học tương lai.

XEM VIDEO VỀ LÍ THUYẾT MẬT MÃ HOLLAND

Tóm tắt:

NHÀ TÂM LÍ HỌC NGƯỜI MỸ SÁNG
TÁC RA LÍ THUYẾT HOLLAND

2. Lí thuyết cây nghề nghiệp:

THEO EM, MÔ HÌNH CÂY
NGHỀ NGHIỆP LÀ GÌ?

Lý thuyết cây nghề nghiệp là một mô hình hướng nghiệp
dùng hình ảnh của một cái cây để mô tả quá trình phát
triển và lựa chọn nghề nghiệp của mỗi cá nhân.

THÔNG TIN SGK
- Lí thuyết cây nghề nghiệp là một trong những lí thuyết cơ bản nhất dùng cho công tác hướng
nghiệp cho học sinh. Lí thuyết cây nghề nghiệp chỉ ra mối quan hệ chặt chẽ giữa thành công
trong nghề nghiệp với năng lực, cá tính, khả năng, giá trị nghề nghiệp của cá nhân.
Nội dung cơ bản:
- Cây nghề nghiệp (Hình 4.3) gồm 2 bộ phận: phần rễ thể hiện cá tính, sở thích, khả năng, giá
trị nghề nghiệp của mỗi cá nhân; phần quả thể hiện những mong muốn của con người đối với
nghề nghiệp như cơ hội việc làm, môi trường làm việc tốt, lương cao, công việc ổn định và
được nhiều người tôn trọng.
- Khi lựa chọn nghề nghiệp, mỗi người đều phải phải dựa vào sở thích nghề nghiệp, khả năng
(hay còn gọi là năng lực) của bản thân, cá tính và giá trị nghề nghiệp của mình, tức là dựa vào
"gốc rễ". Bởi lẽ, chỉ khi nào nghề nghiệp ta chọn phù hợp với "gốc rễ" thì mới cho ra quả ngọt
đó là cơ hội kiếm được việt làm phù hợp, dễ dàng được tuyển vào vị trí thích hợp, tìm được
môi trường làm việc phù hợp,
- Càng hiểu rõ bản thân, càng có cơ sở khoa học vững chắc để chọn nghề phù hợp với "gốc rễ",
tránh được những sai lầm khi chọn nghề chỉ nhìn vào "quả" như vào cơ hội việc làm, thu nhập,
môi trường làm việc, công việc ổn định,... một cách cảm tính, thiếu căn cứ.
(Nguồn: Hồ Phụng Hoàng Phoenix, Trần Thị Thu (2013), Kĩ năng tư vấn cá nhân về lựa
chọn và phát triển nghề nghiệp, Nhà xuất bản Đại học Quốc gia Hà Nội)

2. Lí thuyết cây nghề nghiệp:
- Lí thuyết cây nghề nghiệp chỉ ra mối quan hệ chặt chẽ giữa thành công trong nghề nghiệp
với năng lực, cá tính, khả năng, giá trị nghề nghiệp của cá nhân.
- Cây nghề nghiệp gồm 2 phần:
+ Rễ cây: cá tính, sở thích, khả năng, giá trị nghề nghiệp của cá nhân.
+ Quả: cơ hội việc làm, môi trường làm việc tốt, lương cao, công việc ổn định và sự tôn
trọng.
- Khi chọn nghề cần dựa vào "gốc rễ" (hiểu rõ bản thân) để đạt được "quả ngọt", tránh chọn
nghề cảm tính chỉ nhìn vào "quả".
- Cây nghề nghiệp gồm 2 bộ phận: phần rễ thể hiện cá tính, sở thích, khả năng (năng lực) và
giá trị nghề nghiệp của mỗi cá nhân; phần quả thể hiện những mong muốn đối với nghề nghiệp
như cơ hội việc làm, môi trường làm việc tốt, lương cao, công việc ổn định và được nhiều
người tôn trọng.
- Khi lựa chọn nghề nghiệp, mỗi người đều phải dựa vào sở thích, khả năng, cá tính và giá trị
nghề nghiệp của bản thân (tức là dựa vào "gốc rễ").
- Chỉ khi nào nghề nghiệp lựa chọn phù hợp với "gốc rễ" thì mới cho ra "quả ngọt" là kiếm
được việc làm phù hợp, dễ dàng được tuyển vào vị trí thích hợp, tìm được môi trường làm việc
tốt, lương cao và được nhiều người tôn trọng.

2. Lí thuyết cây nghề nghiệp:

- Càng hiểu rõ bản thân thì càng có cơ sở khoa học vững chắc để chọn
được nghề nghiệp phù hợp với "gốc rễ" của mình.
- Việc hiểu rõ bản thân giúp tránh được những sai lầm khi chọn nghề chỉ
nhìn vào "quả" (như cơ hội việc làm, thu nhập, môi trường làm việc,
công việc ổn định,...) một cách cảm tính và thiếu căn cứ.

Luyện tập trang 27 Công nghệ 9: Với lí thuyết mật mã Holland
và lí thuyết cây nghề nghiệp, em hãy xác định những đặc điểm
cơ bản về sở thích, năng lực, cá tính của bản thân.
- Sở thích: em hứng thù với việc chế tạo máy móc.
- Năng lực: bản thân em có sức khỏe, không mắc bệnh về xương
khớp, không dị  ứng với hóa chất, dàu mỡ.
- Cá tính: em có khả năng về kĩ thuật, công nghệ, tư duy hệ
thống.

MỞ RỘNG

II. CÁC BƯỚC TRONG QUY TRÌNH
LỰA CHỌN NGHỀ:

Khám phá trang 28 Công nghệ 9: Quan sát Hình 4.5 và cho
biết: Để chọn nghề, học sinh cần tìm những thông tin gì?
Để chọn nghề, học sinh cần tìm những thông tin về:
- Sở thích bản thân.
- Thị trường lao động.
- Năng lực làm việc.

2. Các bước trong quy trình chọn lựa nghề:
Để chọn nghề phù hợp, học sinh cần thực hiện 3 bước:
- Bước 1. Đánh giá bản thân: Bắt đầu từ sở thích, năng lực, tính cách,
mong muốn, bối cảnh gia đình thông qua trắc nghiệm nghề nghiệp, tham
khảo ý kiến thầy cô, người thân, bạn bè hoặc trải nghiệm thực tế.
- Bước 2. Tìm hiểu thị trường lao động: Lập danh sách các ngành nghề
quan tâm, tìm hiểu nhu cầu xã hội và thông tin cụ thể như vị trí, nhiệm
vụ, yêu cầu phẩm chất, năng lực, môi trường làm việc, thu nhập, cơ hội
phát triển.
- Bước 3. Ra quyết định: So sánh, đối chiếu kết quả giữa bước 1 và bước
2 để tìm ra sự phù hợp và ra quyết định lựa chọn lĩnh vực nghề nghiệp
phù hợp nhất.

Luyện tập trang 29 Công nghệ 9: Với quy định chọn nghề
3 bước, em có thể giải thích tại sao mình phải thực hiện theo
từng bước đó hay không?
Trả lời:
- Mình phải thực hiện chọn nghề nghiệp theo quy trình 3
bước, vì căn cứ vào bước 1 và bước 2 để tiến hành so sánh,
đối chiếu tìm ra sự phù hợp để đưa ra quyết định cuối cùng
lựa chọn lĩnh vực nghề nghiệp phù hợp nhất để theo đuổi,
làm việc và cống hiến.

III. CÁC YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN TỚI QUYẾT
ĐỊNH LỰA ĐỊNH LỰA CHỌN NGHỀ NGHIỆP CỦA
BẢN THÂN TRONG LĨNH VỰC KĨ THUẬT; CÔNG
NGHỆ:

Khám phá trang 29 Công nghệ 9: Theo em, một người khi lựa chọn nghề nghiệp
thường dựa trên những yếu tố nào để có sự lựa chọn đúng đắn?

1. Yếu tố chủ quan:

THÔNG TIN SGK
– Năng lực: Năng lực của bản thân có ảnh hưởng tới khả năng hoàn thành nhiệm vụ của
công việc. Do vậy, khi quyết định lựa chọn nghề nghiệp thuộc lĩnh vực kỹ thuật, công
nghệ, học sinh cần phải xem bản thân có những năng lực để làm việc trong lĩnh vực đó
hay không. Đối với nghề nghiệp thuộc lĩnh vực kỹ thuật, công nghệ đòi hỏi người làm
nghề phải có sức khoẻ dẻo dai, không mắc các bệnh nền như xương khớp, hô hấp,... đối
với một số nghề lĩnh vực cơ khí, đòi hỏi cá nhân không bị dị ứng với các loại hoá chất,
dầu mỡ trong quá trình sửa chữa, lắp đặt thiết bị.
– Sở thích: Đây là điều kiện quan trọng giúp chúng ta có thêm động lực để phát triển kỹ
năng, vượt khó trên con đường chinh phục nghề nghiệp. Bản thân không hứng thú với
công việc nào đó sẽ nhanh chóng cảm thấy chán nản, mất quyết tâm làm việc. Đối với
với nghề nghiệp thuộc lĩnh vực kỹ thuật, công nghệ, những học sinh có sở thích khám
phá, sử dụng máy móc, làm những công việc sử dụng thao tác tay chân như ngành nghề
về cơ khí, điện hoặc các công việc đòi hỏi tư duy logic, toán học như ngành nghề công
nghệ thông tin.
– Cá tính: Hay rộng hơn là tính cách của mỗi người có liên quan mật thiết với xu hướng
nghề nghiệp. Những người có sự trầm tĩnh, ít nói, có tính độc lập cao trong công việc sẽ
phù hợp với một số nghề nghiệp trong lĩnh vực kỹ thuật, công nghệ như lập trình viên,
an ninh mạng,... Trong khi đó, những người có khả năng về kỹ thuật, công nghệ, tư duy
hệ thống phù hợp với các nghề nghiệp như cơ khí, điện – điện tử, kiến trúc, xây dựng,...

1. Yếu tố chủ quan:
– Năng lực: Ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng hoàn thành công
việc. Lĩnh vực kỹ thuật, công nghệ đòi hỏi sức khỏe dẻo dai,
không mắc bệnh nền (xương khớp, hô hấp,...) hoặc không bị dị
ứng hóa chất, dầu mỡ khi sửa chữa, lắp đặt.
– Sở thích: Là động lực giúp phát triển kỹ năng và vượt khó.
Ngành kỹ thuật, công nghệ phù hợp với học sinh thích khám
phá, thao tác máy móc (cơ khí, điện) hoặc thích tư duy logic,
toán học (công nghệ thông tin).
– Cá tính: Liên quan mật thiết đến xu hướng nghề nghiệp.
Người trầm tĩnh, độc lập hợp với lập trình viên, an ninh mạng;
người có tư duy hệ thống, khả năng kỹ thuật hợp với cơ khí,
điện - điện tử, kiến trúc, xây dựng.

2. Yếu tố khách quan:

THÔNG TIN SGK
– Nhà trường: Thông qua các bài giảng về hướng nghiệp, qua các hoạt
động trải nghiệm ngoài thực tế, qua các câu chuyện nghề nghiệp được các
thầy cô chia sẻ là những thông tin quý báu để các em có căn cứ chính xác
trong định hướng nghề nghiệp tương lai.
– Gia đình: Điều kiện, hoàn cảnh kinh tế đình, sự quan tâm, định hướng của
cha mẹ, truyền thống nghề nghiệp gia đình, sự thành công của những người
thân là những yếu tố có ảnh hưởng lớn khi lựa chọn nghề nghiệp. Tuy nhiên,
những định hướng của cha mẹ mang tính áp đặt, thiếu tôn trọng con cái khi
chọn nghề thì khả năng nhận những kết cục sai lầm là rất lớn.
– Xã hội: Sự thay đổi của cung cầu trong thị trường lao động, những định
kiến, trào lưu chọn nghề dẫn đến quyết định chọn nghề không đúng đắn. Do
đó, cần tìm hiểu thật kỹ thông tin về thị trường lao động cũng như nhu cầu
xã hội đối với nghề mình định chọn để có quyết định phù hợp.
– Nhóm bạn: Các bạn trong lớp luôn là nguồn thông tin tham khảo khi lựa
chọn nghề nghiệp. Tuy nhiên, nếu dựa hoàn toàn vào lời khuyên, hay chạy
theo phong trào của bạn bè khi chọn nghề thì nguy cơ lựa chọn nhầm nghề
là rất cao.