Bài 6

CHÂN DUNG CUỘC SỐNG

Hãy đắm mình vào vẻ đẹp của cuộc sống.
Hãy ngắm nhìn và bay lên cùng những vì sao.
(Ma-cớt Au-re-li-ớt)

GIỚI THIỆU BÀI HỌC
HS đọc SGK.

1. Chủ đề

Chân
dung
cuộc
sống

Cuộc sống của thiên nhiên và con người vô
cùng phong phú, sinh động với những mối
quan hệ tinh tế, phức tạp, nhiều bất ngờ và bí
ẩn. Điều đó đã được thể hiện trong các tác
phẩm thuộc nhiều loại hình nghệ thuật: văn
học, hội họa, âm nhạc, sân khấu,… Trong tác
phẩm văn học, bằng ngôn từ, người nghệ sĩ đã
tạo nên những bức chân dung cuộc sống đa
diện, nhiều sắc thái, chân thực và có sức hấp
dẫn đối với người đọc.

2. Thể loại

“Mắt sói” của
Đa-ni-en Pen-nắc

 Tiểu thuyết

“Lặng lẽ Sa Pa” của
Nguyễn Thành Long

 Truyện ngắn

“Bếp lửa” của
Bằng Việt

 Thơ tự do

ĐỌC

TRI THỨC NGỮ VĂN
1. Cốt truyện đơn tuyến
- Mạch sự kiện: chỉ có một mạch sự kiện.
- Hệ thống sự kiện: thường tương đối đơn giản, tập trung thể hiện
quá trình phát triển tính cách của một hoặc một vài nhân vật chính.
- Thường phổ biến ở thể loại truyện ngắn.
Ví dụ: “Gió lạnh đầu mùa” của Thạch Lam, “Cô bé bán diêm” của
An-đéc-xen, “ Bức tranh của em gái tôi” của Tạ Duy Anh, “Lão
Hạc” của Nam Cao…

Cốt truyện của “Gió lạnh đầu mùa” (Thạch Lam):
-Một ngày đầu đông, Lan và Sơn ra chợ chơi với các bạn, hai chị
em thấy Hiên chỉ mặc một manh áo rách tả tơi, đứng co ro bên cột
quán.
-Sơn động lòng thương Hiên và chị Lan hăm hở chạy về nhà lấy cái
áo bông của người em đã mất đem cho Hiên.
-Mẹ Hiên đem chiếc áo bông đến nhà Sơn trả lại.
-Mẹ Sơn cho mẹ Hiên mượn năm hào về may áo cho con.
Qua cốt truyện, ta cảm nhận được vẻ đẹp của sự yêu thương, chia
sẻ ở nhân vật Lan, Sơn; cách cư xử nhân hậu, tế nhị, ấm áp của mẹ
Sơn.

2. Cốt truyện đa tuyến
- Mạch sự kiện: ít nhất hai mạch sự kiện.
- Hệ thống sự kiện: thường phức tạp, chồng chéo, tái hiện nhiều bình
diện của đời sống gắn với số phận các nhân vật chính của tác phẩm.
- Thường phổ biến ở thể loại tiểu thuyết.
Ví dụ: “Mắt sói” của Đa-ni-en Pen-nắc
Tác phẩm “Mắt sói” có cốt truyện đa tuyến với kiểu truyện lồng truyện,
tức là một hoặc nhiều câu chuyện được kể lại trong một câu chuyện
khác.
+ Mạch truyện về nhân vật Sói Lam và Phi Châu.
+ Mạch truyện về nhân vật Sói Lam.
+ Mạch truyện về nhân vật Phi Châu.
+ Mạch truyện về nhân vật Sói Lam và Phi Châu.

Văn bản 1

MẮT SÓI

(Trích, Đa-ni-en Pen-nắc)

KHỞI ĐỘNG
Nêu tên một tác phẩm văn học hoặc một bộ phim có nội
dung về sự đồng cảm, gắn bó giữa con người với thế giới tự
nhiên (loài vật, cây cỏ, vũ trụ…). Chia sẻ ngắn gọn cảm
nhận của em về tác phẩm hoặc bộ phim đó.
“Con chào mào” của Mai Văn Phấn, “Bầy chim chìa vôi”
của Nguyễn Quang Thiều, “Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ”
của Nguyễn Ngọc Thuần, “Ngàn sao làm việc” của Võ
Quảng…

Em có nhận xét gì về mối quan hệ của cậu bé và các con thú

I. ĐỌC HIỂU CHUNG
1. Đọc
- Giọng chậm rãi, buồn, tha thiết, sâu lắng.
- Chú ý, phân biệt lời của người kể chuyện và lời nhân vật.
- Sử dụng chiến lược đọc: hình dung, theo dõi, suy luận, kết nối…

2. Tìm hiểu chung
a. Tác giả
Đa-ni-en Pen-nắc
- Sinh năm 1944, là nhà văn lớn người Pháp.
- Thời thơ ấu, ông đã theo gia đình sống ở châu Âu,
châu Á, châu Phi.
- Trải nghiệm phong phú từ cuộc sống luôn chuyển dịch
ấy đã trở thành chất liệu quan trọng trong sáng tác của
ông sau này.
- Thành công với nhiều thể loại: tiểu luận, tự truyện,
tiểu thuyết, truyện tranh, kịch bản phim,…
- Một số tác phẩm nổi tiếng viết cho thiếu nhi của ông
đã được dịch sang tiếng Việt: “Cún bụi đời” (1982),
“Mắt sói” (1984), “Nỗi buồn thời cắp sách” (2007)…

b. Tác phẩm
- Thể loại:
Tiểu thuyết.
- Xuất xứ:
Thuộc chương 2, 3 của tiểu thuyết
“Mắt sói”, Ngân Hà dịch.
- Phương thức biểu đạt chính:
Tự sự.
- Ngôi kể:
Ngôi thứ ba kết hợp ngôi thứ nhất.
- Nhân vật chính:
Phi Châu và Sói Lam.

- Đề tài:
Quan hệ giữa con người và thế giới
tự nhiên.
- Bố cục:
+ Phần 1 (Chương 2: Mắt sói): Mạch
truyện về nhân vật Sói Lam.
+Phần 2 (Chương 3: Mắt người):
Mạch truyện về nhân vật Phi Châu.

II. KHÁM PHÁ VĂN BẢN
1. Cốt truyện và tóm tắt văn bản
a. Cốt truyện
HS đọc phần tóm tắt tác phẩm “Mắt sói” ở chân trang 6 và xác định
cốt truyện.
- Cốt truyện đa tuyến.
Tác phẩm “Mắt sói” có cốt truyện đa tuyến với kiểu truyện lồng
truyện, tức là một hoặc nhiều câu chuyện được kể lại trong một câu
chuyện khác. Hãy đọc kĩ phần tóm tắt tác phẩm (cước chú ở chân
trang 6) và chỉ ra cốt truyện đa tuyến đó.

PHIẾU HỌC TẬP
Chương 1: Mạch truyện về nhân vật: ……...
Thời gian:……………………………
Không gian:……………………………
Nội dung câu chuyện:……………………

Chương 2: Mạch truyện về nhân vật: ……...
Thời gian:……………………………
Không gian:……………………………
Nội dung câu chuyện:……………………

Chương 3: Mạch truyện về nhân vật: ……...
Thời gian:……………………………
Không gian:……………………………
Nội dung câu chuyện:……………………

Chương 4: Mạch truyện về nhân vật: ……...
Thời gian:……………………………
Không gian:……………………………
Nội dung câu chuyện:……………………

- Chương 1: Mạch truyện về nhân vật
Sói Lam và Phi Châu.
+ Thời gian: hiện tại.
+ Không gian: vườn bách thú.
+ Nội dung câu chuyện: một cuộc gặp gỡ
kì lạ giữa cậu bé Phi Châu và Sói Lam,
con sói và cậu bé nhìn nhau bằng một
mắt trong vườn thú.
- Chương 2: Mạch truyện về nhân vật
Sói Lam.
+ Thời gian: quá khứ.
+ Không gian: Bắc Cực xa xôi, lạnh giá,
hùng vĩ.
+ Nội dung câu chuyện: những cuộc trốn
chạy các toán đi săn của gia đình nhà sói.

- Chương 3: Mạch truyện về nhân vật
Phi Châu.
+ Thời gian: quá khứ.
+ Không gian: Ba miền châu Phi rộng
lớn.
+ Nội dung câu chuyện: hành trình mưu
sinh nhọc nhằn trên khắp châu Phi của
cậu bé Phi Châu.
- Chương 4: Mạch truyện về nhân vật
Sói Lam và Phi Châu.
+ Thời gian: hiện tại.
+ Không gian: vườn bách thú.
+ Nội dung câu chuyện: Sói Lam và Phi
Châu làm bạn, cả hai đã gặp lại những
người bạn của mình.

Phi Châu và Sói Lam xích lại và đồng cảm với nhau vì giữa hai
nhân vật có nhiều điểm tương đồng. Cả hai đều được sinh ra trong
hoàn cảnh khốc liệt, đều bị bán và tạm thời sống sót từ Bắc Cực và
châu Phi xa xôi – những nơi đang bị con người tàn phá.

b. Tóm tắt văn bản
Chương 2. Mắt sói:……………………………….
Chương 3. Mắt người:…………………………….
- Chương 2: Phi Châu nhìn sâu vào mắt Sói Lam và câu chuyện hiện lên
trong mắt sói là hồi ức về gia đình nhà sói, việc Sói Lam cứu em gái Ánh
Vàng.
- Chương 3 : Sói Lam nhìn sâu vào mắt Phi Châu với sự đồng cảm, thấu hiểu
sâu sắc. Câu chuyện hiện lên trong mắt người là tình bạn giữa Phi Châu với
lạc đà Hàng Xén và Báo.

2. Mạch truyện về nhân vật Sói Lam
a. Hình ảnh mắt sói
Cậu bé Phi Châu nhìn vào mắt sói và nhận ra
những điều gì? Trong mắt sói, câu chuyện nào
đã hiện lên?
Gợi ý:
- Tìm các chi tiết miêu tả mắt sói ở Phần (1).
-Chỉ ra những hình ảnh được so sánh, liên tưởng
với hình ảnh mắt sói trong Phần (1).
- Nêu cảm nhận về hình ảnh mắt sói.
- Xác định câu chuyện hiện lên trong mắt sói.

- Các chi tiết:
Con mắt màu vàng, tròn xoe, chính giữa có một con ngươi
màu đen, con mắt không chớp bao giờ, to, tròn,…
- So sánh, liên tưởng:
Hệt như một ngọn đèn trong đêm, như một tuần trăng úa trên
bầu trời trống trải, xuất hiện những điểm màu khác nhau,
con ngươi cháy lên như một đám lửa thực sự,...

-Cậu bé cảm nhận được trong mắt sói:
Chất chứa nỗi buồn thẳm sâu, sự u uất, cô đơn, trống trải; đặc biệt là
con ngươi “có sự sống”. Trong con ngươi của sói là một bức tranh
đa sắc màu “ màu lông của năm sói con hệt quầng hung đỏ của cầu
vồng”.
- Câu chuyện hiện lên trong mắt sói:
Hồi ức về gia đình nhà sói (cuộc trốn chạy các toán đi săn của gia
đình nhà sói), việc Sói Lam cứu em gái Ánh Vàng.
->Sự đồng cảm, thấu hiểu sâu sắc của Phi Châu với nỗi đau buồn
của Sói Lam.

b. Câu chuyện Sói Lam cứu Ánh Vàng

PHIẾU HỌC TẬP
Đọc phần (2) thuộc Chương 2 (trang 7 – 8) và cho biết:
- Suy nghĩ của Sói Lam khi nhìn thấy cảnh tượng cô em gái Ánh Vàng bị bắt:
…………………………………………………………………………………
- Hành động của Sói Lam khi cứu Ánh Vàng:
…………………………………………………………………………….........
- Lời nói của Sói Lam với Ánh Vàng:
………….............................................................................................................
- Kết cục của việc Sói Lam cứu Ánh Vàng:
............................................................................................................................
- Từ đó, khái quát đặc điểm tính cách nhân vật Sói Lam:
…………………………………………………………………………………

*Suy nghĩ:
- Linh cảm việc Ánh Vàng trốn đi
tìm con người.
- Cắn đứt sợi dây, tấn công bất ngờ.
*Hành động:
- Tung người bay trên làn không
khí bỏng rát bên trên đám lửa; dùng
răng cắn đứt sợi dây.
*Lời nói:
“Chạy đi, Ánh Vàng!”

*Kết cục:
Thảm thương: đầu Sói Lam như nổ
tung, Sói Lam ngã xuống, ngã xuống,
cứ xoay tròn và rơi mãi trong màn
đêm đầy tia lửa.
* Tính cách:
Sói Lam vô cùng dũng cảm, thông
minh, mạnh mẽ, sẵn sàng hi sinh vì
em.
Trong tác phẩm, Sói Lam là một con
sói không bao giờ đùa, “nghiêm túc”.
“uyên bác”, tính cách “vô cùng là sói”.

3. Mạch truyện về nhân vật Phi Châu
a. Hình ảnh mắt người
Đọc phần (3) Chương 3. Mắt người, cho biết: Sói Lam nhìn vào mắt Phi
Châu và nhận ra những điều gì? Trong mắt cậu bé, kí ức nào đã hiện lên?
PHIẾU HỌC TẬP
-Tìm các chi tiết miêu tả mắt người ở phần (3) Chương 3:…………………
- Nêu cảm nhận về hình ảnh mắt người:…………………………………
- Xác định câu chuyện hiện lên trong mắt người:..........................................

- Các chi tiết:
Con mắt như một ánh sáng vụt tắt, như một đường hầm bị sập dưới
lòng đất – một đường hầm giống một cái hang cáo mà Sói Lam từng
chui vào, mờ mịt, tối om, không còn giọt nắng nào,...
- Cảm nhận về hình ảnh mắt người:
Mối đồng cảm sâu sắc, sự thấu hiểu của sói với nỗi buồn đau của
cậu bé Phi Châu.
- Câu chuyện hiện lên trong mắt người:
Tình bạn giữa Phi Châu với lạc đà Hàng Xén và Báo.

b. Câu chuyện của Phi Châu và những người bạn
PHIẾU HỌC TẬP
Đọc phần (4), Chương 3 (trang 10-12) và cho biết:
- Chi tiết thể hiện tình cảm của Phi Châu với lạc đà Hàng Xén:
………………………………………………………………………..
- Chi tiết thể hiện suy nghĩ của Phi Châu về sư tử:
………………………………………………………………………..
- Chi tiết thể hiện thái độ, tình cảm của Phi Châu với Báo.
- Nêu cảm nhận của em về nhân vật Phi Châu:
……………………………………………………………………………..

- Lạc đà Hàng Xén:
“mất hàng giờ” để tìm lạc đà Hàng Xén – người bạn đầu tiên
của cậu bé.
- Sư tử:
suy nghĩ về các loài động vật trong thế giới tự nhiên bằng sự
đồng cảm, thấu hiểu, tôn trọng: “Cậu là một người chăn cừu
tốt, chỉ vậy thôi. Cậu đã hiểu ra một điều rất đơn giản: Đàn
cừu và dê không có kẻ thù. Nếu thi thoảng có sư tử hay báo ăn
thịt một con dê thì chỉ vì nó đói”.
- Báo:
kết bạn với Báo bằng tâm hồn tinh tế, tĩnh lặng, sự thấu cảm
sâu sắc.
-> Phi Châu là một cậu bé có tâm hồn trong sáng, sâu

sắc, tinh tế, có tấm lòng nhân hậu, trân trọng tình bạn,
yêu thương loài vật, tôn trọng thiên nhiên.

4. Nghệ thuật kể chuyện đặc sắc, đầy sáng tạo của Đa-ni-en Pennắc
- Nhận xét về cách sử dụng ngôi kể trong văn bản.
- Nhận xét về vai trò của hình ảnh mắt sói, mắt người trong việc tổ
chức các sự kiện của cốt truyện.

- Câu chuyện được kể theo ngôi thứ ba nhưng có lúc được chuyển sang
ngôi thứ nhất qua lời của nhân vật, chủ yếu theo điểm nhìn bên trong
(kể qua cảm nhận của nhân vật).

- Hình ảnh mắt sói, mắt người có tác dụng:
+Kết nối, chuyển mạch truyện, dẫn dắt người vào những cuộc phiêu
lưu đậm màu sắc cổ tích.
+Tạo nên sự đan xen giữa dòng thời gian hiện tại và quá khứ. Cái
nhìn hồi tưởng bằng một con mắt của Sói Lam và Phi Châu đưa hai
nhân vật trở về quá khứ vừa u sầu, đau đớn, mất mát, vừa thẳm sâu sự
đồng cảm.
+ Việc sử dụng linh hoạt dòng thời gian hồi tưởng đã giúp nhà văn
khắc họa đậm nét những câu chuyện, số phận trong tác phẩm.

III. Tổng kết
1. Nội dung:
Theo em, qua câu chuyện của Sói Lam và cậu bé Phi Châu, tác giả
muốn ca ngợi hay phê phán điều gì? Câu chuyện đã tác động đến
suy nghĩ và tình cảm của em như thế nào?
- Tác phẩm ngợi ca tình cảm gia đình, tình bạn, lòng dũng cảm, sự
hi sinh, thái độ tôn trọng thiên nhiên,..
- Tác phẩm phê phán cách ứng xử thô bạo, tham lam của con người
với thế giới tự nhiên.

Câu chuyện làm thay đổi trong suy nghĩ, tình cảm, cách sống
của bản thân mỗi người.
Câu chuyện đã để lại trong em nhiều suy ngẫm và xúc động sâu
sắc. Em nhận ra rằng, thế giới động vật không hề vô tri mà cũng có
những tình cảm, những nỗi đau và khao khát được yêu thương, tôn
trọng. Con người không chỉ có quyền tồn tại mà còn có trách nhiệm
bảo vệ, yêu thương và sống hòa thuận với thiên nhiên. Em càng
thêm trân trọng những mối quan hệ bạn bè, gia đình và hiểu rằng
lòng tốt, sự sẻ chia có thể hàn gắn những vết thương và mang lại
niềm vui cho cả con người và muôn loài. Từ đó, em có ý thức hơn
trong việc yêu thương, bảo vệ động vật và giữ gìn môi trường sống
xung quanh mình.

2. Nghệ thuật:
- Ý tưởng mới lạ, cốt truyện đa tuyến với kiểu truyện lồng
truyện.
- Nghệ thuật xây dựng nhân vật độc đáo
- Nghệ thuật kể chuyện đặc sắc.

VIẾT KẾT NỐI VỚI ĐỌC
Viết đoạn văn (khoảng 7-9 câu) kể lại sự kiện “Phi Châu
và Báo đã trở thành đôi bạn thân thiết” (bằng lời của
nhân vật Báo).
GỢI Ý:
Báo và Phi Châu gặp gỡ trong thời gian, không gian nào?
Phi Châu đã nói với Báo những gì? Thái độ, tâm trạng của
Phi Châu và Báo khi gặp nhau như thế nào? Điều gì khiến
Báo mong muốn được kết bạn với cậu?

Đêm ấy, khi tôi – Báo - đang lặng lẽ rình rập trong bóng tối của vùng
"Châu Phi Vàng", một giọng nói ấm áp bỗng vang lên khiến tôi giật mình
kinh ngạc. Đó là Phi Châu, cậu bé chăn cừu có đôi tai thính nhạy đến lạ kỳ,
người đã nhận ra sự hiện diện của tôi dù tôi đã cố gắng bò sát đất như một con
rắn. Thay vì xua đuổi, cậu lại nhìn tôi bằng ánh mắt trìu mến và dành cho tôi
những lời khen ngợi chân thành về khả năng săn mồi và tốc độ tuyệt vời. Phi
Châu tâm sự rằng cậu cũng rất cô đơn và mong muốn tôi trở thành người bạn
đồng hành cùng cậu chăn dắt đàn cừu. Những lời nói đầy sự tôn trọng và thấu
hiểu của cậu đã chạm đến trái tim vốn dĩ hoang dã của tôi, khiến tôi không
kìm được những giọt nước mắt lăn dài. Tôi nhận ra giữa mình và cậu bé này
có một sợi dây liên kết vô hình, một sự đồng cảm sâu sắc vượt qua ranh giới
giữa người và thú. Kể từ giây phút định mệnh ấy, tôi đã quyết định gắn bó và
trở thành người bạn thân thiết nhất, không thể tách rời của Phi Châu. Tình bạn
này đã sưởi ấm tâm hồn tôi, giúp chúng tôi cùng nhau bước qua những tháng
ngày gian khó trên sa mạc mênh mông.