TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI
MÔN
MĨ THUẬT HỌC ĐẠI CƯƠNG
Giảng viên: Trần Thị Tuyết Nhung
Thành viên trong nhóm 8:
Nguyễn Thị Phương Lan ( nhóm trưởng)
Ngô Thị Hoàn
Phan Hữu Hoàng
Nguyễn Tiến Thịnh
Nguyễn Văn Việt

I. Khái niệm:
- Tranh lụa là loại tranh vẽ trên lụa.
- Tranh lụa là thể loại tranh nghệ thuật độc đáo, luôn mang lại cho người xem cảm giác trong trẻo, mềm mại, thanh thoát và đậm chất Á Đông. 
- Trong lĩnh vực hội họa, duy nhất tranh lụa được gọi tên theo đặc tính của chất liệu làm nền tranh chứ không theo chất liệu vẽ lên trên nền đó
CHẤT LIỆU LỤA
I. KHÁI NIỆM:
- Tranh lụa là loại tranh vẽ trên lụa.
- Tranh lụa là thể loại tranh nghệ thuật độc đáo, luôn mang lại cho người xem cảm giác trong trẻo, mềm mại, thanh thoát và đậm chất Á Đông. 
- Trong lĩnh vực hội họa, duy nhất tranh lụa được gọi tên theo đặc tính của chất liệu làm nền tranh chứ không theo chất liệu vẽ lên trên nền đó
II. NGUỒN GỐC CỦA TRANH LỤA
- Tranh lụa thường được mọi người nhắc đến ở một số nước phương Đông có nghề trồng dâu nuôi tằm như Nhật Bản, Trung Quốc và Việt Nam.
- Ở Việt Nam, tranh lụa đã xuất hiện từ lâu. đó là cách để có thể lưu giữ trong một nghìn năm, chỉ là một sự tiếp thu kinh nghiệm từ thế hệ này sang thế hệ khác.

1. Tranh lụa cổ
- Ở Việt Nam ngày nay còn lưu lại một vài bức chân dung:
+ Chân dung Nguyễn Trãi ( Bảo tàng Lịch sử)
 + Chân dung Phùng Khắc Khoan ( Nhà thờ Trạng Bùng – Thạch Thất).
+ Chân dung Trịnh Đình Kiên (1715 - 1786) ( Bảo tàng Mĩ thuật Việt Nam)
+ Chân dung Phan Huy Cẩn, Phan Huy Ích, Phan Huy Thực, Phan Huy Vịnh từ thời Hậu Lê  và thời Nguyễn. Tất cả những bức họa này (chưa rõ tác giả) đều vẽ trên lụa

III. Tranh lụa Việt Nam
III. Tranh lụa Việt Nam
2. Tranh lụa hiện đại
- Tác phẩm lụa đầu tiên như : Nguyễn Phan Chánh: “Chơi ô ăn quan, Lên đồng, Xem tướng, Em bé chơi chim, Vo gạo” ; Nguyễn Nam Sơn: “Về chợ” (1927), “Người đàn bà chít khăn trắng” (1930), “Trước giờ tế, Mùa xuân ngắm cảnh, Cha khuyên con, Bến bờ sông Hồng mua bán gạo”(1931-1933) ; Trần Phềnh: “Xuống ngựa, Hỏi thăm đường, Đánh tam cúc, Xem số” ; Tô Ngọc Vân:“Bức thư” 
+ Đề tài: dân tộc .
+ Chủ đề: nông thôn
+ Màu sắc: màu nâu đậm , màu đen, màu xanh non.
- Năm 1948 có các tác phẩm: “cỏi bát” (Sỹ Ngọc); “bộ đội giă gạo, du kích cảnh dương” (Nguyễn Văn Tỵ);  “tản cư trong hang, con đọc bầm nghe” (Trần Văn Cẩn),….
+ Đề tài: cách mạng, kháng chiến
+ Màu sắc: sử dụng đậm nhạt , nét kết hợp với tìm mảng.
- Sau 1960 nhiều tác giả nữ vẽ tranh lụa như: Phan Thị Hà với “Kiểm tra vải”; Minh Phương với: “tuốt lúa ngày mùa, thanh niên miền núi”…
- Năm 2007 : họa sĩ Vũ Đình Tuấn với bức “chiều hoàng thành”; Nguyễn Phúc Lợi với bức “nắng chiều”;Lê Xuân Dũng với “chiều thứ bảy”…

Tham khảo thêm một số tác phẩm lụa hiện đại:
Ra đồng ( Nguyễn Phan Chánh)
2.1. Qúa trình phát triển
a) Tranh lụa trước năm 1945
- Đây được coi là giai đoạn mở đầu của nghệ thuật tranh lụa Việt Nam. Với sự kết hợp chặt chẽ giữa kĩ thuật vẽ của phương Tây và tính chất dân tộc đậm nét, các họa sĩ.
- Tranh lụa những năm 30 có thế vững chăi về bố cục, đầm ấm về ḥọa sắc,  bút pháp kín đáo và linh hoạt.
- Từ những năm 1932, triển lãm tranh Việt Nam diễn ra thường xuyên tại Pháp mà lụa chiếm vị trí chủ chốt.
- Từ năm 1931 đến 1937, tranh lụa tiêu biểu cho hội họa Việt Nam ở các triển lăm trên thế giới: ở Pa-ri, ở San-Francisco, ở Java, ở Batavia, ở Hồng Kông, Nhật Bản…
- Những năm sau 1934, tranh lụa phát triển khác đi. Nghệ thuật vẽ lụa của các tác giả lúc này có phần khá hơn trước.
- Trong những năm cuối của thời kỳ này, có một dạng vẽ lụa sắc phát triển đến chỗ bế tắc, xa hẳn hình thù tạo hình.
b) Giai đoạn 1945 đến trước đổi mới
- Thực tiễn Cách mạng tháng Tám năm 1945 dần dần đem lại hướng sáng tác mới cho tranh lụa của Việt Nam.
- Tháng 8/1946, triển lăm Mĩ thuật toàn quốc trưng bày một sắc thái mới.
- Thời kỳ kháng chiến chống Pháp, tranh lụa thay đổi hẳn môi trường và đối tượng miêu tả. Khuôn khổ vẽ có nhỏ hơn, đề tài và bố cục thay đổi hẳn.
- Từ năm 1948, sau cuộc Đại hội văn nghệ toàn quốc tổ chức ở Đào Dã, tranh lụa được vẽ nhiều hơn và chất lượng vượt hẳn những năm đầu kháng chiến. Tranh lụa dần đi vào những chủ đề lớn của dân tộc như về cuộc chiến tranh nhân dân, về t́ính quân dân.
- Sau năm 1960, thế hệ trẻ không kém phần hăng say chuyên môn hóa về lụa và xuất hiện nhiều tác giả nữ vẽ tranh lụa
- Sau năm 1975, các họa sĩ vẽ tranh lụa ngày càng đông, nhận thấy có nhiều dấu hiệu cách tân đáng mừng.
c) Giai đoạn từ đổi mới đến nay
- Triển lãm chuyên đề tranh lụa 2007 do Vụ Mĩ thuật và Nhiếp ảnh, Bộ văn hóa – thể thao và du lịch tổ chức tại Bảo tàng Mĩ thuật Việt Nam (20/12-31/12) nhằm mục đích chấn hưng nghệ thuật vẽ tranh lụa Việt Nam.
- Một loạt tác giả nữ khá ấn tượng như: Đoàn Bích Thủy (Lạng Sơn), Chế Kim Chung (Ninh Thuận), Mai Xuân Oanh (Sơn La)

2.2. Chất liệu, kĩ thuật vẽ tranh lụa
a) Chất liệu lụa:
- Lụa vẽ: Lụa dùng để vẽ ở việt nam thường sử dụng lụa tơ tằm, có loại sợi mướt, nhỏ mịn, có loại thô mộc tạo nên những thớ khỏe khoắn, sù sì. Mỗi loại lụa sẽ mang lại một hiệu quả khác nhau khi vẽ do độ ken dày mỏng của thớ lụa. Lụa của trung quốc, lụa Đà Nẵng, lụa có bán ở mấy cửa hàng họa phẩm Hà Nội… có loại trắng ngà, có loại hơi vàng dệt rất thưa quan trọng là việc người vẽ cần biết phân tích và xử lý từng loại lụa khi vẽ, rồi phải thử…, để vẽ được trên thứ lụa mình có.
Hiện nay, loại lụa mà các họa sĩ thường dùng để vẽ là lụa của làng Quan Phố. Lụa Quan Phố được dệt bằng tơ tằm, làm theo phương pháp thủ công, kết cấu sợi đa tuyến, do vậy chịu được sự cọ rửa nhiều lần. Người vẽ cũng có thể thể hiện trên loại lụa này mọi kỹ xảo của bút pháp, từ nét bút đanh cứng đến mờ ảo, từ mảng màu đậm chắc đến loang nhòe, từ độ đậm nhạt, thanh nhẹ đến đằm sâu, tạo được muôn vàn hòa sắc rực rỡ, thắm sâu, biến ảo. Chất liệu lụa này cũng đem lại cho họa sĩ nhiều lợi thế trong việc biểu đạt mọi cung bậc cảm xúc thẩm mỹ. Nó cũng góp phần giải tỏa những quan niệm cũ bó hẹp, trì trệ cho rằng nền lụa chỉ phù hợp với hòa sắc trầm, tối, mờ ảo.
- Màu vẽ: Màu để vẽ lụa thường là màu nước, phẩm hoặc mực nho. Theo dân gian, màu vẽ trên lụa được chế từ những sản phẩm thiên nhiên, có sẵn và dễ kiếm, như màu đen từ tro than lá tre, màu xanh từ lá chàm, màu vàng từ nước hoa hòe (giã nhỏ hoa và lọc lấy nước cốt) hoặc từ cây gỗ vang, trắng từ điệp tán nhỏ. Những màu từ thiên nhiên này rất bền, sắc độ đằm chín tự nhiên nhưng kém phần tươi tắn so với màu nước hiện đại. Ngày nay, nhiều họa sĩ còn dùng những họa phẩm đục, dày hơn như tempera, màu bột, phấn màu,... Để thử sức với lụa.
- Bảng pha màu: Có thể dùng loại bảng làm bằng nhựa trắng, đĩa sứ, hộp màu nước bằng sắt sơn trắng hoặc hộp nhựa.
- Bút vẽ: Có nhiều loại bút vẽ, bút tròn, bút lông dài và nhọn ( đầu bút : lông mềm)
- Khung căng lụa:
+ Khung căng lụa không cần dầy quá như khung căng vải vẽ sơn dầu vò lụa mỏng manh không cần căng mạnh.
+ Gỗ làm khung căng lụa cần hơi mềm để có thể cắm đinh dễ dàng.
+ Mặt gỗ của khung phía giáp với mặt lụa cần bảo nghiêng vát đi 45 độ để tránh khi gặp nước , chùng xuống không bị dính vào mặt khung quá nhiều.
- Cách căng lụa : căng lên khung có thể dùng hồ dính dán lụa vào khung hoặc dùng đinh rép.
2.2. Chất liệu, kĩ thuật vẽ tranh lụa ( tiếp)
b. Kĩ thuật vẽ:
+ Tranh lụa cổ: được vẽ trực tiếp trên nền lụa khô.
+ Tranh lụa hiện đại: nhuộm đi nhuộm lại màu lên mặt lụa.
- Nghệ thuật đặt màu lên lụa cũng hết sức tinh tế và chủ động
Điểm mạnh của tranh lụa là ở sự trong trẻo và êm dịu của màu sắc. Vì vậy phần lớn người vẽ tranh lụa thường xây dựng phác thảo (hình, mảng) hết sức kỹ càng trước khi thể hiện lên lụa.
Khi vẽ lụa, người ta thường vẽ từ nhạt đến đậm, màu nhạt chồng lên nhau nhiều lần sẽ thành đậm nhưng vẫn nhìn thấy thớ lụa tạo nên vẻ đẹp của chất lụa. Vẽ chồng lên nhau bằng các màu khác nhau cũng là một cách pha màu.
Có thể dùng màu bột điệp và bạc thêm vào tranh lụa ( dán ở mặt sau) . Tranh lụa vẽ xong thường được bồi lên một lớp giấy , sau đó khô hoàn toàn, họa sĩ có thể rạch phần tranh ra khỏi khung lụa để đưa vào khung.
Tranh lụa vẽ xong thường được bồi lên một lớp giấy, sau khi khô hoàn toàn, họa sĩ có thể rạch phần tranh ra khỏi khung lụa để đưa vào khung. Tranh lụa tăng hiệu quả thẩm mỹ nhiều khi với khung kính.
+ Bảo quản tranh lụa: độ ẩm không khí cao là thách thức lớn nhất cho việc bảo quản tranh lụa, không để tranh phải tiếp xúc với độ ẩm không khí cao hơn 50 % làm hỏng mất tranh.
- Tranh lụa mang đến cảm giác nhẹ nhàng, trong trẻo, thanh thoát.
- Không diễn tả chiều sâu, ánh sang, không gian, khối.
1. Tạo hình:
- Khi xây dựng tạo hình : tìm mảng hình khái quát về sự vật ở toàn bộ hình mảng chung của sự vật. một cách gạn gọc ( cách nhìn nhận sự vật).
- Cần chú ý đến cấu tạo nét ( có nhịp điệu) nhưng nét cũng phải được chọn lọc để thống nhất với hình .
- Sự sinh động trong tạo hình của tranh lụa là một yêu cầu quan trọng vì không gian trong tranh lụa đã được giản lược, góc độ ánh sáng chiếu vào từng sự vật đã được gạn lọc đi rồi.
- Xây dựng hình trong tranh lụa cần có phương pháp nhận xét : linh hoạt, hình vẽ có sức sống, sống động, có thần.
2. Đặc tính nghệ thuật của tranh lụa:
- Do sự cấu tạo trong tạo hình , trong bố cục , sắc độ của mỗi họa sĩ.
- Bố cục : sử dụng những phối cảnh, sắc độ mạnh để nhấn vào người, còn cảnh vẫn để sắc độ trung bình hoặc còn nhẹ đi để tôn các nhân vật, tạo sự thống nhất.
2.3. Đặc điểm nghệ thuật tạo hình lụa
- Việc vẽ tranh lụa hiển nhiên cũng phải tuân theo những quy luật bố cục đã được đúc kết. Tuy nhiên mỗi chất liệu lại có đặc tính riêng và mỗi họa sĩ lại có cảm xúc và cách nhìn riêng, tạo ra những cách bố cục đặc trưng.
- Không gian trong tranh lụa phần nhiều được tạo nên từ các mảng lụa trống. Điểm sáng tạo này chúng ta thấy nhiều ở các bố cục của Việt Nam xưa như trong tranh dân gian, tranh thờ và cả phù điêu cổ, mà ngày nay các họa sĩ Việt Nam đã khai thác và phát triển trong nhu cầu muốn cô đọng và tập trung vào chủ đề.
- Lụa là một chất liệu nhẹ, mỏng manh nên các họa sĩ hầu như không dùng khối nổi của không gian tự nhiên, ít sử dụng đến ánh sáng và bóng tối. Họ sáng tạo ra một không gian của mình, có khi không nhờ đến một phối cảnh nào. Từ bố cục đến xây dựng hình cho tranh lụa đã là một sự gạn lọc cô đọng thì màu sắc cũng vậy. Bức tranh có nhịp điệu sinh động, cho cảm giác như có sáng tối, do sắc độ của các sự vật mà thành chứ không phải do ánh sáng ở đâu chiếu vào từng sự vật. Không diễn tả trực tiếp ánh sáng, nhưng màu sắc của toàn bộ bức tranh đã cho cảm giác về ánh sáng.. Có khi toàn bộ bức tranh sáng sủa cũng cho cảm giác đầy ánh sang.
- Yếu tố trang trí là đặc điểm được thể hiện trên hầu hết các thể loại. Đó là sự sáng tạo nghệ thuật bắt nguồn từ quan niệm, cách nghĩ và cách nhìn sâu sắc đối với hiện thực. Yếu tố trang trí là những yếu tố có sẵn trong tự nhiên,được người nghệ sĩ phát hiện và sáng tạo thành hình tượng nghệ thuật. Hình tượng nghệ thuật trong tranh biểu tượng cho ý tưởng, tuyên ngôn nghệ thuật, cá tính của họa sĩ
- Tranh lụa thường sử dụng mảng và nét để thể hiện thế giới khách quan. Cũng như sơn mài, lụa hạn chế trong việc diễn tả ánh sáng, tả chất, vờn khối, không gian và thậm chí cả màu sắc. Sự thay đổi phong phú đa dạng các mảng hình trong tranh lụa chỉ đơn thuần là các mảng phẳng thì sẽ rất đơn điệu, vì vậy các họa sĩ đã tìm tòi đưa các chi tiết, họa tiết vào trong các mảng hình ấy để tạo sự sinh động, hấp dẫn và cuốn hút người xem. Việc sử dụng mảng và nét như vậy đã mang đậm tính trang trí của tranh lụa.
- Tranh lụa giàu chất trang trí ước lệ hơn tạo hình, tả thực.
- Khả năng diễn tả chất, khối của lụa không mạnh như sơn dầu. Điều này đòi hỏi cách vẽ lụa phải khác với cách vẽ sơn dầu chứ không phải vì lụa bị hạn chế trong khả năng biểu đạt. Mỗi chất liệu có một ưu thế riêng, vẻ đẹp riêng và tựu chung lại là sự phong phú, đa dạng của chất liệu vẽ tranh.
2.4. Giá trị biểu đạt vủa tranh lụa