MÙA XUÂN NHO NHỎ
- THANH HẢI -

A. KIẾN THỨC
CƠ BẢN

•Thanh Hải (1930 – 1980) tên thật là Phạm Bá
Ngoãn, quê ở huyện Phong Điền, Thừa Thiên Huế
•Ông hoạt động văn nghệ từ cuối những năm
kháng chiến chống Pháp. Trong những năm kháng
chiến chống Mĩ, Thanh Hải ở lại quê hương hoạt
động và là một trong những cây bút có công lớn
thắp sáng ngọn lửa thi ca cách mạng
•Thơ Thanh Hải có ngôn ngữ trong sáng, giàu âm
điệu, cảm xúc thiết tha, chân thành, bình dị, hồn
hậu và lắng đọng.
•Sở trường về thơ 5 chữ

Hoàn cảnh sáng tác
- Hoàn cảnh lịch sử: Năm 1980, đất nước lúc này đã hoàn toàn thống nhất, non
sông thu về một mối, cả đất nước sục sôi khí thế xây dựng cuộc sống mới.
- Bài thơ được viết vào tháng 11/1980, không bao lâu trước khi nhà thơ qua đời,
thể hiện niềm yêu mến cuộc sống đất nước thiết tha và ước nguyện của tác giả.
Tác dụng của HCST:
- Được sáng tác vào hoàn cảnh đặc biệt đó, bài thơ giúp cho người đọc hiểu được
tiếng lòng tri ân, thiết tha yêu mến và gắn bó với đất nước với cuộc đời; thể hiện
ước nguyện chân thành được cống hiến cho đất nước, góp một mùa xuân nho
nhỏ của mình vào mùa xuân rộng lớn của đất nước.
- Bài thơ được in trong tập “Thơ Việt Nam 1945 – 1985”, NXBGD Hà Nội, 1987

Thể loại : Thơ 5 chữ

Mạch cảm
xúc

- Cảm xúc của bài thơ được khơi nguồn, nảy
nở từ sức sống, vẻ đẹp của mùa xuân thiên
nhiên, mở rộng ra với mùa xuân đất nước,
cách mạng.
- Cảm xúc lắng đọng dần vào suy tư và ước
nguyện: nhà thơ muốn nhập vào bản hoà ca
vĩ đại của cuộc đời bằng một nốt trầm xao
xuyến của riêng mình, góp vào mùa xuân
chung lớn lao “một mùa xuân nho nhỏ”.
- Bài thơ khép lại với những cảm xúc thiết
tha, tự hào về quê hương, đất nước qua điệu
dân ca xứ Huế.

Khổ 1: Cảm xúc trước mùa xuân thiên
nhiên, đất trời

Bố cục:

Khổ 2 + 3: Cảm xúc về mùa xuân của
đất nước
Khổ 4 + 5: Suy nghĩ và ước nguyện
của tác giả trước mùa xuân đất nước.
- Khổ 6: Lời ngợi ca quê hương, đất
nước qua điệu dân ca xứ Huế.

- "Mùa xuân nho nhỏ" là một nhan đề hay, một ẩn dụ đầy sáng tạo, giàu
ý nghĩa đã góp phần thể hiện nội dung tư tưởng của tác phẩm - ước
nguyện chân thành của nhà thơ Thanh Hải dành cho cuộc đời.
- "Mùa xuân" (là danh từ chỉ ý niệm thời gian) mang ý nghĩa tả thực - đó
là mùa khởi đầu của một năm, là mùa của lộc non lá biếc, của vạn vật
sinh sôi nảy nở.

Ý nghĩa
nhan đề 

- "Mùa xuân" còn mang ý nghĩa ẩn dụ, biểu tượng cho những gì tinh túy,
đẹp đẽ nhất của sự sống và cuộc đời mỗi con người. Mùa xuân hay chính
là sức trẻ trong tâm hồn và trí tuệ, là nhiệt huyết và năng lực cống hiến
của mỗi người vào mùa xuân lớn của thiên nhiên, của đất nước.
- Từ láy "nho nhỏ" làm rõ hơn đặc điểm của mùa xuân rất giản dị, rất
khiêm nhường.
=> Thanh Hải đã thể hiện ước nguyện, khát vọng khiêm nhường mà rất
đỗi chân thành, tha thiết, cao đẹp. Ông ước muốn làm "mùa xuân nho
nhỏ", nghĩa là đem đến tất cả những gì tốt đẹp nhất, tinh túy nhất dù bé
nhỏ của mình để hòa vào mùa xuân lớn của cuộc đời, của đất nước.
=> Nhan đề bài thơ cũng thể hiện quan niệm về sự thống nhất giữa cái
riêng và cái chung, giữa cá nhân và cộng đồng. Ai cũng phải sống có ích
cho đời, sống làm đẹp cho đất nước.

Chủ
đề

Niềm say mê trước mùa
xuân thiên nhiên tươi đẹp,
đồng thời thể hiện khát vọng
được công hiến hết mình để
làm đẹp cho mùa xuân
của đất nước.

Giá trị nội dung
Bài thơ là tiếng lòng tha thiết yêu mến và gắn bó
với đất nước, với cuộc đời, thể hiện ước nguyện
chân thành của nhà thơ được cống hiến cho đất
nước, góp một “mùa xuân nho nhỏ” của mình vào
mùa xuân lớn của dân tộc.

Giá trị nghệ thuật
Bài thơ theo thể năm tiếng, có nhạc điệu trong
sáng, tha thiết, gần gũi với dân ca, nhiều hình
ảnh đẹp, giản dị gợi cảm, so sánh ẩn dụ và sáng
tạo.

B. KIẾN THỨC
TRỌNG TÂM

1, Cảm xúc của nhà thơ trước mùa xuân thiên nhiên (Khổ 1)

Mọc giữa dòng sông xanh
Một bông hoa tím biếc
Ơi con chim chiền chiện
Hót chi mà vang trời

1, Cảm xúc của nhà thơ trước mùa xuân thiên nhiên (Khổ 1)

- Bài thơ mở ra một khung cảnh thiên nhiên trong trẻo và tràn đầy sức sống của mùa xuân.
- Bức tranh mùa xuân: Tác giả đã tái hiện lại khung cảnh mùa xuân của đất trời xứ Huế qua
vài nét phác họa: một dòng sông xanh, một bông hoa tím biếc, một tiếng chim chiền chiện
…
Mọc giữa dòng sông xanh
Một bông hoa tím biếc
Ơi con chim chiền chiện
Hót chi mà vang trời
- Mùa xuân được mở ra với không gian cao rộng ( với dòng sông, mặt đất, bàu trời bao la),
cả màu sắc tươi thắm của mùa xuân ( sông xanh, hoa tím biếc), cả âm thanh vang vọng,
tươi vui của chim chiền chiện lành lót gọi xuân về ( hót vang trời ). Hình ảnh thơ đẹp, giàu
tính tạo hình, bức tranh xuân có tầng bậc, hài hòa giữa màu sắc và âm thanh, đậm sắc
màu xứ Huế.

- Cảm xúc của tác giả: tươi vui, hồn nhiên, trong trẻo trước cảnh mùa xuân:
“Từng giọt long lanh rơi...Tôi đưa tay tôi hứng”.

1, Cảm xúc
của nhà thơ
trước mùa
xuân thiên
nhiên (Khổ 1)

+  Có thể hiểu câu thơ “Từng giọt long lanh rơi” theo nhiều cách khác nhau.
Trước hết, “giọt long lanh” là những giọt mưa mùa xuân, giọt sương mùa
xuân, trong sáng, rơi xuống từng nhành cây, kẽ lá như những hạt ngọc.
+ Ở đây, giọt long lanh cũng có thể được hiểu theo nghĩa ẩn dụng chuyển
đổi cảm giác. Tiếng chim từ chỗ là âm thanh (cảm nhận bằng thính giác)
chuyển thành từng giọt (hình và khối, cảm nhận bằng thị giác), từng giọt ấy
lại long lanh ánh sáng và màu sắc, có thể cảm nhận bằng xúc giác “Tôi đưa
tay tôi hứng”. Dù hiểu theo cách nào thì hai câu thơ vẫn thể hiện cảm xúc
say sưa, ngây ngất của tác giả trước cảnh đất trời xứ Huế vào xuân, thể
hiện mong muốn hoá vào thiên nhiên đất trời trong tâm tưởng giữa mùa
đông giá lạnh khiến ta vô cùng khâm phục.
+ Lời gọi “ơi”, lời hỏi “chi” khiến câu thơ trở thành lời trò chuyện trực tiếp
với thiên nhiên, tác giả đưa vào thơ cách nói dịu ngọt thân thương của xứ
Huế, bộc lộ sự ngạc nhiên xúc động trước vẻ đẹp của mùa xuân xứ Huế.

1, Cảm xúc
của nhà thơ
trước mùa
xuân thiên
nhiên (Khổ 1)

=> Chỉ với vài nét vẽ, đan xen một
chút chất nhạc, Thanh Hải đã phác
họa được một bức tranh có cái hồn
mùa xuân xứ Huế. Nó đủ đầy cả
màu sắc, hình ảnh, âm thanh. Từ
đó, bộc lộ được niềm say sưa, ngây
ngất của tác giả trước thiên nhiên
đất trời mùa xuân.

2, Cảm xúc của
tác giả trước mùa
xuân của đất
nước, cách mạng
(Khổ 2 + 3)

Mïa xu©n ng­ười cÇm sóng,
Léc gi¾t ®Çy trªn lư­ng.
Mïa xu©n ng­ười ra ®ång,
Léc trải dµi n­ương m¹.
TÊt c¶ như­hèi h¶,
TÊt c¶ như­x«n xao.
§Êt n­ước bèn ngµn n¨m
VÊt vả vµ gian lao
§Êt n­ước như­v× sao
Cø ®i lªn phÝa tr­ước

•Khổ 2: Từ mùa xuân thiên nhiên, đất trời, nhà thơ chuyển sang cảm nhận về mùa xuân đất nước, con
người:
- Tác giả hướng tình cảm tới những con người cụ thể, những con người làm nên lịch sử, làm nên mùa xuân:
người cầm súng, người ra đồng. Đó là những hình ảnh biểu trưng cho hai nhiệm vụ chiến đấu bảo vệ và lao
động dựng xây đất nước. Câu thơ vừa tả thực, vừa tượng trưng, hàm chứa nhiều ý nghĩa trong hình ảnh người
lính và người nông dân với từ “lộc” nhiều nghĩa.
+ “Lộc” là chồi non, lá non ; sự may mắn…
+ “Lộc” còn có nghĩa là mùa xuân, là sức sống, là thành quả hạnh phúc.
- Người cầm súng giắt lộc để ngụy trang ra trận như mang theo sức xuân vào trận đánh, người ra đồng như
gieo mùa xuân trên từng nương mạ. Hay chính họ đã đem mùa xuân đến, gieo mùa xuân trên khắp mọi miền
quê hương và để gặt hái mùa xuân về cho đất nước.
- Nghệ thuật :
+ Nhịp điệu thơ hối hả, khẩn trương với nhiều điệp từ, điệp ngữ , từ láy và lối so sánh ''tất cả như'' đã trực
tiếp diễn tả được không khí khẩn trương, rộn ràng, náo nức trong những năm tháng gian lao mà hào hùng của
dân tộc.
+ Nghệ thuật láy lại ở đầu câu : mùa xuân, lộc đã làm hiện ra cả mùa xuân đất trời trong màu xanh bất tận của
lộc mới.

• Khổ 3: Những suy ngẫm của tác giả về đất nước:
- Với nghệ thuật nhân hóa ''Đất nước...vất vả, gian lao''  nhà thơ Thanh
Hải đã cho ta thấy một cái nhìn sâu sắc và tự hào về chiều dài lịch sử bốn
nghìn năm dựng nước và giữ nước của dân tộc. Từ đó khiến ta liên tư­ởng
đến hình ảnh ng­ười mẹ Tổ quốc vĩ đại đang tảo tần lam lũ... ý thơ vì thế
mà gợi cảm sâu sắc hơn.
- Hình ảnh so sánh ''Đất nước như vì sao'' đã tạo nên một hình ảnh thơ
đẹp và giàu ý nghĩa. Đất nước thật tươi đẹp và đang đi lên tỏa sáng như
một vì sao.
-> Đặt bài thơ vào những năm 80 khi đất nước ta còn đang phải đương
đầu với bao khó khăn, ta càng trân trọng lòng yêu đời, yêu cuộc sống và
niềm tin tưởng, lạc quan vào tương lai tươi sáng của đất nước.

3, Tâm niệm và
ước nguyện của
nhà thơ
(Khổ 4+ 5)

Ta làm con chim hót
Ta làm một cành hoa.
Ta nhập vào hòa ca,
Một nốt trầm xao xuyến
Một mùa xuân nho nhỏ
Lặng lẽ dâng cho đời
Dù là tuổi hai mươi
Dù là khi tóc bạc

•Khổ 4 đã cho ta thấy trong những ngày tháng cuối cùng của cuộc đời khi nằm trên giường bệnh,
nhà thơ Thanh Hải vẫn khát vọng “được cống hiến phần tốt đẹp nhất dù nhỏ bé của mình cho cuộc
đời chung”.
- Nhà thơ muốn làm những việc hữu ích dâng hiến cho đời, bày tỏ qua những hình ảnh tự nhiên, giản
dị, đẹp và giàu ý nghĩa vì nhà thơ đã lấy cái đẹp tinh tuý của thiên nhiên để diễn tả vẻ đẹp của tâm hồn:
Ta làm con chim hót
Ta làm một cành hoa.
Ta nhập vào hòa ca,
Một nốt trầm xao xuyến
- Trong cái lớn lao của mùa xuân đẹp, của cuộc đời nhà thơ xin nguyện:
+ làm “con chim hót” giữa muôn ngàn tiếng chim vô tư, để dâng tiếng hót vui cho đời.
+ làm “một cành hoa” giữa vườn hoa xuân rực rỡ để đem hương sắc điểm tô cho đất nước.
+ Không mơ làm một nốt nhạc vút cao trong dàn hoà ca bay bổng, mà chỉ xin làm “một nốt trầm” giữa
bản hòa tấu muôn điệu. Nhưng “nốt trầm” ấy phải là nốt trầm xao xuyếnđủ sức lay động lòng người
trong bản hòa ca chung ca ngợi đất nước non sông, ca ngợi cuộc đời mới.
- Điệp từ “ta làm”như là sự khẳng định ước muốn, quyết tâm mãnh liệt.

• Sự chuyển đổi đại từ nhân xưng ( Tôi - Ta)
+ Giống nhau: Đại từ nhân xưng ngôi thứ nhất
+ Khác nhau:
“ Tôi”- Ngôi thứ nhất số ít được dùng ở khổ 1 để bộc lộ cảm xúc
của riêng nhà thơ trước mùa xuân của thiên nhiên đất trời
“ Ta”- Ngôi thứ nhất số nhiều được dùng ở khổ 4 để cho ta thấy
đây không chỉ là ước nguyện của riêng Thanh Hải mà là ước
nguyện chung của tất cả mọi người.

•Khổ thơ thứ 5 không chỉ cho ta thấy ước nguyện mà còn cho ta thấy khát vọng cống
hiến mãnh liệt của nhà thơ:
- Ước nguyện làm “ một mùa xuân nho nhỏ” góp vào mùa xuân lớn của đất nước, của cuộc
đời chung. (Mùa xuân là mùa đẹp nhất trong năm, mùa cây cối đâm chồi nảy lộc, tràn đầy
sức sống.) Nguyện làm mùa xuân ( ẩn dụ) là nguyện sống đẹp, sống có ý nghĩa, sống với tất
cả sức sống tươi trẻ của mình để cống hiến cho cuộc đời. Nhưng chỉ là mùa xuân nho nhỏ
trong mùa xuân rộng lớn của đất nước.
=> Những tâm niệm ấy được thể hiện một cách chân thành trong những hình ảnh tự nhiên
giản dị và đẹp thể hiện ước nguyện được đóng góp sức mình dù là nhỏ bé nhưng là tất cả
những gì đẹp nhất cho cuộc đời chung- niềm nguyện ước thật giản dị, khiêm nhường!
- Tính từ “ lặng lẽ” được đảo lên đầu ( đảo ngữ) cho ta thấy ước nguyện của nhà thơ không
ồn ào, không náo nhiệt mà chỉ âm thầm lặng lẽ hiến dâng nhưng vô cùng mãnh liệt, bất chấp
thời gian, tuổi tác:
Lặng lẽ dâng cho đời
Dù là tuổi hai mươi
Dù là khi tóc bạc

•Khổ thơ thứ 5 không chỉ cho ta thấy ước nguyện mà còn cho ta thấy khát vọng
cống hiến mãnh liệt của nhà thơ:
- Biện pháp tu từ hoán dụ ( Tuổi hai mươi: tuổi trẻ; khi tóc bạc: tuổi già) kết hợp với
điệp ngữ “Dù là „ như một lời quyết tâm, lời thách thức thời gian, tuổi già, bệnh tật và
cũng được dùng để nhấn mạnh đây là sự cống hiến không mệt mỏi, cống hiến suốt cả
cuộc đời. (Bản thân tác giả, tuổi 20 tươi đẹp đó cống hiến (đi bộ đội). Đến khi tóc bạc,
tuổi già đã cống hiến: thơ hay, dạt dào cảm xúc.)
- Bài thơ được viết một tháng trước khi nhà thơ trở về với cát bụi nhưng không gợn
chút băn khoăn về bệnh tật, những suy nghĩ riêng tư cho bản thân mà chỉ lặng lẽ cháy
bỏng một khát khao được dâng hiến.
- Đây không phải là khẩu hiệu của một thanh niên bước vào đời mà là lời tâm niệm của
một con người đã từng trải qua hai cuộc kháng chiến, đã cống hiến trọn cuộc đời và sự
nghiệp cho cách mạng vẫn tha thiết được sống đẹp, sống có ích với tất cả sức sống tươi
trẻ của mình cho cuộc đời chung

4, Lời ngợi ca quê
hương, đất nước
qua diệu dân ca
xứ Huế

Mùa xuân - ta xin hát
Câu Nam ai, Nam bình
Đất nước ngàn dặm mình
Đất nước ngàn dặm tình
Nhịp phách tiền đất Huế.

•Khổ 6: Lời ngợi ca quê hương, đất nước qua diệu dân ca xứ Huế:
- Bài thơ kết thúc bằng một âm điệu thơ ca xứ Huế mênh mang, tha thiết biểu lộ
niềm tin yêu của tác giả vào cuộc đời, vào đất nước qua những giá trị truyền thống
bền vững :
- Nam ai, Nam bình là hai điệu ca Huế ( điệu Nam ai giai điệu buồn thương còn
Nam bình thì dịu dàng, trìu mến)
- Nhịp phách tiền: Phách là nhạc khí để gõ nhịp làm bằng hai miếng tre hoặc gỗ
cứng. Phách tiền là phách có đính thêm cọc tiền đồng
- Khổ cuối hòa nhịp với cảm xúc chung của bài thơ. Khi được cống hiến, tâm hồn
thanh thản, cất cao lời ca tiếng hát.
- Cụm từ “nước non ngàn dặm” được lặp đi lặp lại có tác dụng như một lời hát mê
say yêu đời, yêu cuộc sống.
- Với tác giả, trên đất nước này đâu đâu cũng đẹp, cũng thấm đượm tình người, và
luôn có tấm lòng sẵn sàng cống hiến.

-> Bài thơ thể hiện một vấn đề nhân sinh quan rất lớn:
Sống có ích, sống đẹp là sống cống hiến cho đời. Điều đó
được rút ra từ trải nghiệm suốt cuộc đời của tác giả. Để
giờ đây, lâm trọng bệnh, nhà thơ đó để lại cho đời một
bài thơ ngắn gọn, cấu trúc chặt chẽ như một lời nhắn nhủ
thiết tha, nhẹ nhàng, chân thành.

C. TỔNG KẾT

1. Nghệ thuật
• Thể thơ 5 chữ gần với điệu ca xứ Huế. Ngôn ngữ giản dị, trong sáng.
• Kết hợp hình ảnh tự nhiên, giản dị với hình ảnh giàu ý nghĩa biểu
trưng, khát quát.
• Cấu tứ bài thơ chặt chẽ trên sự phát triển của hình ảnh mùa xuân.
• Giọng điệu bài thơ có sự biến đổi phù hợp với nội dung từng đoạn.

2. Nội dung
• Bài thơ thể hiện những rung cảm tinh tế của nhà thơ
trước vẻ đẹp của mùa xuân thiên nhiên, đất nước và
khát vọng được cống hiến cho đất nước, cho cuộc
đời.

HƯỚNG DẪN VỀ NHÀ
1. Bài vừa học:
• Đọc diễn cảm và học thuộc lòng bài thơ.
• Vận dụng viết đoạn văn nêu cảm nhận của em về mùa xuân.
2. Bài sắp học:
• Chuẩn bị bài: “Viếng lăng bác” - SGK / tr58