bµi 19. th­êng thøc mü thuËt
t×m hiÓu
tranh d©n gian viÖt nam
mỹ thuật 6
Ng­êi so¹n: NguyÔn Thanh L­¬ng, gv tr­êng thcs thÞ trÊn §u, Phó L­¬ng, Th¸i Nguyªn
- Tranh dân gian là loại tranh như thế nào?
- Tranh dân gian là loại tranh có xuất xứ lâu đời (do bàn tay cha ông ta từ xa xưa tạo nên), được truyền từ đời này sang đời khác.
- Em hãy kể tên những dòng tranh dân gian mà em biết?
- Trên đất nước ta, từ xưa có rất nhiều dòng tranh dân gian khác nhau, có thẻ kể đến những dòng tranh: Đông Hồ, Hàng Trống, Làng Sình, Kim Mã,.Tuy nhiên, cho tới ngày nay các dòng tranh bị mai một đi, chỉ còn lại vài dòng tranh còn tồn tại, như: Đông Hồ, Hàng Trống, Làng Sình, Kim Ho�ng,.
I. Sơ lược về tranh dân gian
II. Tìm hiểu tranh dân gian Đông Hồ.
- Em hãy nêu khái quát về dòng tranh dân gian Đông Hồ?
+ Xuất xứ
+ Cách thức tạo ra tranh
+ Chất liệu vẽ tranh
+ Đề tài tranh
Tranh dân gian Đông Hồ (hay còn gọi là Làng Hồ thuộc huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh). Là dòng tranh có xuất xứ lâu đời.
Những người vẽ tranh ở Làng Hồ đa phần là những người nông dân chân lấm tay bùn, họ vẽ tranh vào những lúc nông nhàn. Đối tượng mua tranh của họ cũng chủ yếu là những người nông dân nên tranh có chất mộc mạc, nét vẽ khoẻ khoắn, màu sắc đơn giản,.
Họ dùng các bản khắc khác nhau để in lần lượt lên tranh dể tạo thành một bức tranh hoàn chỉnh,mỗi bản khắc là một màu, in lần lượt, bản nét đen in cuối cùng.
Màu sắc trong tranh thường là những màu sắc lấy từ thiên nhiên nên mộc mạc, đơn giản: màu đen lấy từ tro của rơm nếp, màu vàng lấy từ hoa hoè, màu trắn lấy từ vỏ sò,.
Giấy để in tranh thường là giấy dó (hay còn gọi là giấy điệp)
Đề tài trong tranh dân gian Đông Hồ rất phong phú: chúc tụng, châm biếm, đả kích, trò chơi dân gian, lao động sản xuất,.
II. Tìm hiểu tranh dân gian Hàng Trống.
Tranh dân gian Hàng Trống (phố Kim Mã, Hà Nội). Là dòng tranh có xuất xứ lâu đời.
Những người vẽ tranh ở Hàng Trống đa phần là những nghệ nhân có tay nghề cao. Đối tượng mua tranh của họ chủ yếu là những người dân thị thành nên tranh có sự tinh xảo trong nét vẽ, trau truốt trong màu sắc, cầu kỳ trong hình mảng và trong cách đặt tên cũng phải thật sự lãng mạn.
Họ dùng 1 bản khắc duy nhất để in rồi sau đó dùng bút tô màu tạo thành một bức tranh hoàn chỉnh nên tranh có sự chuyển sắc rất bắt mắt, tinh tế.
Màu sắc trong tranh thường là những màu sắc lấy từ phẩm màu nên tươi tắn, trong sáng.
Giấy để in tranh thường là giấy bản.
Đề tài trong tranh dân gian Hàng Trống rất phong phú: chúc tụng, châm biếm, đả kích, trò chơi dân gian, lao động sản xuất, tranh thờ,.
- Em hãy so sánh điểm giống nhau giữa 2 dòng tranh Đông Hồ và Hàng Trống?
- Em hãy so sánh điểm khác nhau giữa 2 dòng tranh Đông Hồ và Hàng Trống?
III. Tranh làng Sình xưa và nay
Làng Sình nằm đối diện bên kia sông là Thanh Hà – một cảng sông
nổi tiếng thời các chúa ở Ðàng Trong, còn có tên là Phố Lở,
sau này lại có phố Bao Vinh – một trung tâm buôn bán sầm uất
nằm cận kề thành phố Huế. Ðây còn là một trung tâm văn hoá:
chùa Sùng Hoá trong làng đã từng là một trong những chùa lớn
nhất vùng Hóa Châu xưa. Không biết từ bao giờ, làng nghề in tranh
dân gian phục vụ cho việc thờ cúng của người dân khắp vùng.
Vị trí: Làng Sình thuộc xã Phú Mậu, huyện Phú
Vang, tỉnh Thừa Thiên – Huế
Đặc điểm: Tranh Làng Sình chủ yếu phục vụ cho
việc thờ cúng của người dân trong vùng.
Thời Trịnh – Nguyễn, cùng đoàn người vào đất
Thuật Hoá định cư, ông Kỳ Hữu Hoà mang theo
nghề làm tranh giấy mộc bản, tranh làng Sình ra
đời từ đó. Ông Hoà được coi là ông tổ nghề tranh
ở làng sình.
Làng Sình nằm đối diện bên kia sông là
Thanh Hà – một cảng sông nổi tiếng thời các
chúa ở Ðàng Trong, còn có tên là Phố Lở, sau
này lại có phố Bao Vinh – một trung tâm buôn
bán sầm uất nằm cận kề thành phố Huế. Ðây
còn là một trung tâm văn hoá: chùa Sùng
Hoá trong làng đã từng là một trong những
chùa lớn nhất vùng Hóa Châu xưa. Không
biết từ bao giờ, làng nghề in tranh dân gian
phục vụ cho việc thờ cúng của người dân
khắp vùng.
Nghệ nhân Kỳ Hữu Phước với những bản mộc 150 năm tuổi
 
Hồn của bức tranh nằm ở cái vuốt tay này!
Tranh Sình chủ yếu là tranh phục vụ tín ngưỡng.
Có thể phân làm ba loại:
1-  Tranh nhân vật chủ yếu là tranh tượng bà, vẽ
một người phụ nữ xiêm y rực rỡ với hai nữ tì nhỏ
hơn đứng hầu hai bên. Tượng bà còn chia thành ba
loại: tượng đế, tượng chùa, và tượng ngang. Loại
tranh này dán trên bàn thờ riêng thờ quanh năm.
2- Lại còn các loại tranh khác gọi là con ảnh, gồm
hai loại: ảnh xiêm vẽ hình đàn ông đàn bà, và ảnh
phền vẽ bé trai bé gái (phải chăng phền do chữ
phồn thực của Ðông Hồ). Các loại nhân vật còn lại
là tranh ông Ðiệu, ông Ðốc và Tờ bếp (có lẽ tranh
vẽ Táo quân). Các loại tranh này sẽ đốt sau khi
cúng xong.
3-  Tranh đồ vật vẽ các thứ áo, tiền và dụng cụ để
đốt cho người cõi âm: áo ông, áo bà, áo binh, tiền,
cung tên, dụng cụ gia đình… thường là tranh cỡ nhỏ.
Tranh súc vật (gia súc, ngoài ra còn có voi, cọp và
tranh 12 con giáp) để đốt cho người chết.
Tranh làng Sình có thể sánh với các dòng tranh
miền Bắc (như Ðông Hồ, Kim Hoàng, Hàng Trống),
một thời đã lưu hành khắp vùng Thuận Quảng. Sình
là tên nôm của làng Lại Ân, cách Huế chừng 7km
về phía đông bắc. Sách Ô Châu cận lục ra đời hồi
thế kỷ 16 đã nói đến Lại Ân như một địa danh trù phú.
Tranh Kim Hoàng là tên thường gọi của một dòng tranh dân gian phát triển khá mạnh từ thế kỷ 18 đến thế kỷ 19 của làng Kim Hoàng, xã Vân Canh, huyện Hoài Đức, tỉnh Hà Tây.Tương truyền, dòng họ làm tranh đầu tiên là dòng họ Nguyễn Sĩ người Thanh Hoá theo mẹ ra Thăng Long rồi lập nghiệp ở làng Kim Hoàng. Thế kỷ 19, tranh Kim Hoàng phát triển mạnh, nhưng rồi bắt đầu bị thất truyền từ trận lụt năm 1915, khi làng mạc từ Phùng đến Cầu Giấy bị ngập trắng, nhiều ván in tranh của làng bị cuốn trôi.
Tranh Kim Hoàng
Đề tài của tranh Kim Hoàng cũng tương tự như
tranh Đông Hồ. Đó là những gì quen thuộc của cuộc
sống mộc mạc đơn sơ của người nông dân như trâu,
bò, gà, lợn, đời sống làng quê, cảnh ngày Tết, ông
Công, ông Táo. Ngoài ra, tranh Kim Hoàng có một
điểm đặc biệt mà các dòng tranh dân gian khác
không có. Đó là những câu thơ Hán tự được viết
theo lối chữ thảo trên góc trái bức tranh. Cả thơ
và hình vẽ tạo nên một chỉnh thể hài hoà, chặt chẽ
cho tranh.
Cách in ấn và vẽ
Tranh Kim Hoàng có nét khắc thanh mảnh, tỉ mỉ
hơn tranh Đông Hồ; màu sắc tươi như tranh Hàng
Trống. Tranh Kim Hoàng không sử dụng giấy điệp
như tranh Đông Hồ hay giấy dó như tranh Hàng T
rống mà in trên nền giấy đỏ, giấy hồng điều, hoặc
giấy vàng tầu. Trong tranh Đông Hồ, một bức tranh
có rất nhiều bản khắc gỗ, mỗi bản khắc tương ứng
với một màu và một lượt in. Nhưng ở tranh Kim
Hoàng, các nghệ nhân chỉ sử dụng một bản khắc
để in nét đen lên giấy rồi dựa vào đó mà tự do chấm
phá màu sắc theo cảm xúc riêng của mỗi người. Vì
thế, mỗi bức tranh có một sự phóng khoáng và diện
mạo riêng, dù cùng được in ra từ một bản khắc.
Đây là điểm được ưa chuộng nhất ở tranh Kim Hoàng.
Màu sắc và cách tạo màu
Tranh Kim Hoàng dùng mực tàu và các màu có nguồn gốc
tự nhiên. Màu trắng tạo từ thạch cao, phấn; chàm, xanh
chàm từ mực tàu hoà với nước chàm. Màu đỏ lấy từ son,
màu đen từ tro rơm rạ, màu xanh từ gỉ đồng, màu vàng từ
hoa dành dành.
Kết luận.
Qua bài học, ngoài việc tìm hiểu về 2 dòng tranh dân gian lớn của Việt Nam, là dòng tranh Đông Hồ và Hàng Trống, chúng ta còn được biết thêm về 2 dòng tranh khác mà nhiều tài liệu cho rằng đã bị mai một, đó là tranh Làng Sình (Huế) và tranh Kim Hoàng (Hà Tây). Điều đó chứng minh: được sự quan tâm và chỉ đạo của Đảng và Nhà nước, các dòng tranh dân gian Việt Nam đang được hồi sinh, góp phần làm phong phú thêm nền nghệ thuật dân gian nước nhà.
nguynthanhluong@gmail.com.vn
Good bye