TIẾT 25+ 26: CHỦ ĐỀ
NAM CHÂM - TỪ TRƯỜNG

N

S

Tổ Xung Chi

Tổ Xung Chi là nhà phát
minh của Trung Quốc thế
kỉ V. Ông đã chế ra xe chỉ
nam, Đặc điểm của xe này
là xe dù xe có chuyển động
theo hướng nào thì hình
nhân đặt trên xe cũng chỉ
tay về hướng nam. Bí
quyết nào đã làm cho hình
nhân trên xe của Tổ Xung
Chi luôn luôn chỉ hướng
Nam ?

I- TỪ TÍNH CỦA NAM CHÂM

1- Thí nghiệm
C1/ Hãy đề xuất thí nghiệm để phát hiện xem
một thanh kim loại có phải là nam châm không?
Em hãy thực hiện thí nghiệm này?
Trả lời: Đưa thanh kim loại lại gần các vật bằng
sắt, nếu thanh kim loại hút được các vật bằng sắt thì
đó là nam châm

C2: Đặt kim nam châm trên giá thẳng đứng như mô tả
trên h. 21.1
+ Khi đã đứng cân bằng, kim nam châm nằm dọc theo hướng nào?
+ Xoay cho kim nam châm lệch khỏi hướng vừa xác định, buông tay.
Khi đã đứng cân bằng trở lại, kim nam châm còn chỉ hướng như lúc
đầu nữa không? Làm lại thí nghiệm 2 lần và cho nhận xét.

Bắc

Nam

+ Khi đã đứng cân bằng, kim nam châm nằm dọc theo
hướng Nam - Bắc.
+ Xoay kim nam châm, khi đã đứng cân bằng trở lại, kim
nam châm vẫn chỉ hướng Nam – Bắc như cũ.
B

+ Xoay cho kim nam châm lệch
khỏi hướng vừa xác định, buông
tay. Khi đã đứng cân bằng trở lại,
kim nam châm còn chỉ hướng như
lúc đầu nữa không? Làm lại thí
nghiệm 2 lần và cho nhận xét.
Qua thí nghiệm trên em rút ra được kết luận gì?

Nam

2. Kết luận
Nam châm nào cũng có hai từ cực. Khi để tự do, cực
luôn chỉ hướng bắc gọi là cực bắc (N), còn cực luôn chỉ
hướng nam gọi là cực nam (S)
*Bình thường kim( hoặc thanh) nam châm tự do khi đã đứng

cân bằng luôn chỉ hướng Nam – Bắc. Một cực của nam châm
( còn gọi là từ cực) luôn chỉ hướng Bắc ( được gọi là cực
Bắc), còn cực kia luôn chỉ hướng Nam ( được gọi là cực
Nam).
Nam
Bắc

* Kí hiệu các từ cực của nam châm
Màu đậm là cực Bắc (N)
Màu nhạt là cực Nam (S)

S

N

N
N
S

S

S

NS

N

N

S

Các dạng nam châm

N

Kim nam châm

S

Nam châm thẳng

N

S

Nam châm hình chữ U

II. Tương tác giữa hai nam châm
NX 3: Từ cực Nam của
thanh nam châm hút từ
cực Bắc của kim nam
châm, như vậy các
cực khác tên thì hút nhau.
NX 4: Từ cực Bắc của
thanh nam châm đẩy từ
cực Bắc của kim nam
châm, như vậy các cực
cùng tên thì đẩy nhau.

C3: Đưa từ cực của hai nam châm lại
gần nhau ( hình 21.3). Quan sát hiện
tượng và cho nhận xét.
N

S

S

N

C4:Đổi đầu của một trong hai nam
châm rồi đưa lại gần nhau. Có hiện
tượng gì xảy ra với các nam châm?
N

1. Thí nghiệm

S

N

S

2. Kết luận
Qua các nhận xét trên em hãy nêu kết luận về sự tương
tác giữa hai nam châm?

 Khi đưa từ cực cua hai nam châm lại gần
nhau thì chúng hút nhau nếu các từ cực khác
tên, đẩy nhau nếu các từ cực cùng tên.

Qua đây em hãy cho biết có mấy cách để nhận biết
các từ cực của một nam châm?
+ Căn cứ vào màu sơn ( đỏ hoặc xanh)
+ Căn cứ vào kí hiệu bằng chữ viết ( N hoặc S)
+ Căn cứ vào sự định hướng của nam châm
+ Căn cứ vào sự tương tác giữa hai nam châm

Một số hình Ảnh về nam châm sử dụng trong kĩ thuật

Một số hình ảnh của nam châm dùng trong kĩ thuật

Ở vật lí lớp 7 ta đã biết dòng điện chạy
qua cuộn dây có tác dụng từ.
Nếu dòng điện chạy qua dây dẫn thẳng hay
dây dẫn có hình dạng bất kì thì nó có tác
dụng từ hay không?
Công tắc

Cuộn dây
Nguồn điện
+

-

III. TỪ TRƯỜNG:
1. Thí

nghiệm:

Nam châm thử

Một kim nam châm (gọi là nam
châm thử) được đặt tự do trên
trục thẳng đứng, đang chỉ
hướng Nam-Bắc. Đưa nó đến
các vị trí khác nhau xung
quanh dây dẫn có dòng điện
hoặc xung quanh nam châm.

Quan sát hiện tượng khi đưa
kim nam châm xung quanh
dây dẫn có dòng điện. Có
hiện tượng gì xảy ra với kim
nam châm?

Kim nam châm lệch khỏi hướng Nam - Bắc

1. Thí nghiệm:
+

Hiện tượng xảy ra đối với kim nam châm trong
thí nghiệm chứng tỏ không gian xung quanh
nam châm, xung quanh dòng điện có lực từ tác
dụng lên kim nam châm đặt trong nó. Ta nói
không gian đó có từ trường.
17

Không gian xung quanh nam châm, xung quanh dòng điện có từ
trường.

* Cách nhận biết từ trường:

18

- Dùng kim nam châm để nhận biết từ trường.
Qua
Dùng
các
kim
thí
nam
nghiệm
châm
trên,
ta
có
thể
nhận
- Nơi nào trong không gian có lực từ tác dụng lên kim nam châm thì nơi
biết
trường bằng cách nào?
đó có từ
từ trường.

* Từ trường thường được phát hiện ở khu vực:

Lân cận các đường dây cao thế, cột thu lôi.

Từ trường thường được phát hiện ở khu vực:

- Các dây tiếp đất của
các thiết bị điện..

- Khu vực xung quanh thiết bị
điện đang vận hành: màn hình
máy vi tính, đồng hồ điện, máy
sấy tóc, điện thoại di động….

Giáo dục bảo vệ môi trường
• Trong không gian, từ trường và điện trường tồn tại trong một
trường thống nhất là điện từ trường. Sóng điện từ là sự lan truyền
của điện từ trường biến thiên trong không gian.
• Các sóng radio, sóng vô tuyến, ánh sáng nhìn thấy, tia X, tia gamma
cũng là sóng điện từ. Các sóng điện từ truyền đi mang theo năng
lượng. Năng lượng sóng điện từ phụ thuộc vào tần số và cường độ
sóng.
Sử dụng điện thoại di
động đúngXây
cách,
không
dựng
đường dây cao thế, các
sử dụng đàm
quá điện từ xa khu dân cư;
trạm thoại
phát sóng
lâu để giảm
thiểu
tác hại
Giữ
khoảng
cách giữa các trạm phát
của sóng điện
đốithanh
với truyền hình một cách
sóngtừ
phát
cơ thể, tắt thích
điện hợp
thoại khi
ngủ hay để xa người.
Tăng cường sử dụng truyền hình
cáp, điện thoại cố định, chỉ sử
dụng điện thoại di động khi cần
thiết

22

C4 : Nếu có một kim nam châm thì em làm thế nào để phát hiện
ra trong dây dẫn AB có dòng điện hay không?
A

B

C5: Thí nghiệm nào đã làm với nam châm chứng tỏ rằng xung
quanh Trái Đất có từ trường?

Đó là thí nghiệm đặt kim nam châm ở trạng thái tự do, khi đã đứng
yên, kim nam châm luôn chỉ hướng Nam - Bắc.

• Trái đất là một nam châm khổng lồ:
+ Địa cực Bắc là cực từ nam
+ Địa cực Nam là cực từ bắc

S

N

Tác dụng của gió mặt trời làm thay đổi điện từ trường
gây ra hiện tượng bão từ làm thay đổi đột ngột độ
sáng và chuyển động cực quang tạo ra hiện tượng
bắc cực quang và nam cực quang và ảnh hưởng đến
sức khoẻ, hệ thống thông tin liên lạc.
25

C6: Tại một điểm trên bàn làm việc, người ta
thử đi thử lại vẫn thấy kim nam châm luôn nằm
dọc theo một hướng xác định, không trùng với
hướng Nam – Bắc. Từ đó có thể rút ra kết luận
gì về không gian xung quanh kim nam châm?
Không gian xung quanh bàn làm việc có từ trường.

Từ trường không tồn tại ở đâu?
xung quanh nam châm
xung quanh điện tích đứng yên
xung quanh trái đất
xung quanh dòng điện

Dưới tác dụng của từ trường trái đất:

Hai nam châm đặt gần nhau sẽ hút nhau

Hai nam châm đặt gần nhau sẽ đẩy
nhau
Kim nam châm luôn chỉ hướng bắc nam
Nam châm luôn hút được sắt.

Làm thế nào để nhận biết được tại một
điểm trong không gian có từ trường?
Đặt ở điểm đó một sợi dây dẫn,dây
dẫn bị nóng lên.
Đặt ở đó một kim nam châm,
kim bị lệch khỏi phương Bắc Nam
Đặt ở đó các vụn giấy thì chúng bị hút
về hướng Bắc Nam
Đặt ở đó kim đồng hồ, kim luôn chỉ
hướng Bắc Nam

31

HƯỚNG DẪN VỀ NHÀ
1./ Học thuộc bài.
2./ Làm các bài tập SBT: 21.1-21.6 và
22.1-22.9
3./ Chuẩn bị bài 23:
+ Khái niệm từ phổ, đường sức từ.
+ Dạng từ phổ của nam châm
+ Dạng đường sức từ của nam châm.
+ Chiều đường sức từ của nam châm.
TRẦN LÊ HẠNH - THCS N.V.S

32