Nhiệt liệt chào mừng
các thầy cô giáo về dự giờ thăm lớp
SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THÀNH PHỐ HÀ NỘI
TRƯỜNG THPT NGUYỄN THỊ MINH KHAI
Năm học 2019 - 2020
Thời bao cấp đời sống khó khăn, nếu mổ lợn phải nộp thuế sát sinh, nếu mổ trâu bò phải làm đơn xin cấp trên phê duyệt bởi trâu bò là sức kéo của nền nông nghiệp.
         Cuối năm 1970 hợp tác xã nông nghiệp thôn tôi muốn thịt bò để liên hoan tổng kết nên viết đơn xin xã cho giết bò. Xã không giải quyết, ông Chủ tịch đặt bút phê:"Bò cày không được thịt! "
         Thấy bà con xã viên buồn rầu, Ông Chủ nhiệm HTX nông nghiệp quyết định cứ giết thịt bò liên hoan. Xã biết tin lập tức gọi Chủ nhiệm lên kiểm điểm, bà con ở nhà lo lắng. Khi tới Ủy ban Chủ tịch mắng té tát và cho rằng chống lại cấp trên, cho giết bò là phá hoại sản xuất phải kiểm điểm kỷ luật. Lúc này Chủ nhiệm rút tờ đơn ra nói :
         " Xã đã cho chúng tôi thịt bò giờ sao lại bắt kiểm điểm! " 
         Chủ tịch xã :
         Tôi đã phê "Bò cày không được thịt! Sao không chấp hành. 
         Chủ nhiệm cãi là :
         Xã đã phê duyệt đồng ý và chữ ký đây còn gì ! Nói xong đưa tờ đơn cho Chủ tịch. 
         Chủ tịch xem lại đơn thấy lời phê :" Bò cày không được - thịt !"
         Nên cứng họng không bắt được Chủ nhiệm kiểm điểm. 
         Hóa ra Chủ nhiệm đã nhanh trí thêm một dấu "gạch nối" vào lời phê của Chủ tịch trước khi ra xã. Hèn chi vẫn quyết định thịt bò liên hoan tổng kết .
         Một lúc sau thấy Chủ nhiệm về cười tươi roi rói. Hỏi nguyên nhân, ông ta kể lại chuyện đấu lý với Chủ tịch xã ...Bà con được bữa cười cùng với món thịt bò thoải mái. Đúng là : " Bút sa gà chết ! "..
TRUYỆN VUI
"BÒ CÀY KHÔNG ĐƯỢC - THỊT”
Tiết 43, 44: Tiếng Việt
NGỮ CẢNH
3. Văn cảnh
II. CÁC NHÂN TỐ CỦA NGỮ CẢNH
1.Nhân vật giao tiếp
2. Bối cảnh ngoài ngôn ngữ
NỘI DUNG BÀI HỌC
I. KHÁI NIỆM NGỮ CẢNH
III. VAI TRÒ CỦA NGỮ CẢNH
IV. TỔNG KẾT
V. LUYỆN TẬP
I/ KHÁI NIỆM NGỮ CẢNH
1. Tìm hiểu ngữ liệu
“Giờ muộn thế này mà họ chưa ra nhỉ?”
Câu hỏi thảo luận
Nếu đột nhiên nghe được câu nói trên, em có hiểu được nghĩa của nó là gì không? Vì sao?
Nếu đặt vào bối cảnh phát sinh ra câu nói này trong truyện ngắn “Hai đứa trẻ” của Thạch Lam, ta có hiểu được nghĩa của nó là gì không?
NHÓM 1 : BÁO CÁO KẾT QUẢ
(Đã chuẩn bị ở nhà)
“ Đêm tối đối với Liên quen lắm, chị không sợ nó nữa. Tối hết cả, con đường thăm thẳm ra sông, con đường qua chợ về nhà, các ngõ vào làng lại càng sẫm đen hơn nữa. Giờ chỉ còn ngọn đèn con của chị Tí, và cái bếp lửa của bác Siêu, chiếu sáng một vùng đất cát; trong cửa hàng, ngọn đèn của Liên, ngọn đèn vặn nhỏ, thưa thớt từng hột sáng lọt qua phên nứa. Tất cả phố xá trong huyện bây giờ đều thu nhỏ lại nơi hàng nước của chị Tí. Thêm được một gia đình bác xẩm ngồi trên manh chiếu, cái thau sắt trắng để trước mặt, nhưng bác vẫn chưa hát vì chưa có khách nghe.
Chị Tí phe phẩy cành chuối khô đuổi ruồi bò trên mấy thức hàng, chậm rãi nói:
- Giờ muộn thế này mà họ chưa ra nhỉ?
Chị muốn nói mấy chú lính trong huyện, mấy người nhà của cụ thừa, cụ lục là những khách hàng quen của chị.”
(Trích “Hai đứa trẻ” – Thạch Lam)
1. Tìm hiểu ngữ liệu
Tìm hiểu câu nói: “Giờ muộn thế này mà họ chưa ra nhỉ?”
1. Câu nói trên là của ai nói với ai? Đó là những người như thế nào và có quan hệ với nhau ra sao?
1. Không trả lời được
1. Câu nói trên là của chị Tí nói với chị em Liên, bác Siêu bán phở, gia đình bác Xẩm. Họ có cùng cảnh ngộ, có mối quan hệ gần gũi, thân mật.
2. Câu nói đó được nói ở đâu, vào lúc nào?
2. Không trả lời được.
2. Ở một phố huyện nhỏ, vào buổi tối trong lúc chờ khách hàng.
3. Họ trong câu nói chỉ ai?
3. Không trả lời được.
3. “Họ”: là mấy người phu gạo, phu xe, mấy chú lính lệ, mấy người nhà thầy Thừa.
4. Chưa ra là hoạt động như thế nào? Theo hướng từ đâu đến?
4. Không trả lời được.
4. Họ chưa đi từ trong huyện ra phố.
5. Giờ muộn thế này là nói đến khoảng thời gian nào?
 Không hiểu được
5. Là khoảng thời gian lúc chập tối.
 Em hiểu nội dung câu nói đó như thế nào?
6. Sự khát khao, mong đợi khách hàng của chị Tí và những người nghèo khổ trước cách mạng .
5. Không trả lời được.
Ngữ cảnh: Là bối cảnh ngôn ngữ làm cơ sở cho việc sử dụng từ ngữ và tạo lập lời nói, đồng thời làm căn cứ để lĩnh hội thấu đáo lời nói.
2. Khái niệm ngữ cảnh
II/ CÁC NHÂN TỐ CỦA NGỮ CẢNH

? Dựa vào đoạn video vừa xem, các em hãy thảo luận và hoàn thành phiếu học tập sau:
(3 phút)
=> Bác Hồ, nhân dân cả nước
=> Nhân vật giao tiếp
Cách mạng tháng 8 thành công
=>Bối cảnh giao tiếp rộng
=> Diễn ra tại quảng trường Ba Đình- Hà Nội (2/9/1945)
=>Bối cảnh giao tiếp hẹp
=> Bác Hồ trịnh trọng tuyên bố: nước Việt Nam dân chủ cộng hòa ra đời, có chủ quyền
=>Hiện thực được nói tới
II. CÁC NHÂN TỐ CỦA NGỮ CẢNH
Ngữ liệu:“Giờ muộn thế này mà họ chưa ra nhỉ?”



- Người nói: chị Tí (chủ thể phát ngôn); người nghe: chị em Liên, bác Siêu bán phở, gia đình bác Xẩm
Các nhân vật giao tiếp
- Chị Tí nói câu đó ở phố huyện nghèo vào một buổi tối
Bối cảnh giao tiếp hẹp
Bối cảnh giao tiếp rộng
- Rộng hơn nữa câu nói trên diễn ra trong bối cảnh xã hội Việt Nam trước cách mạng
- Câu nói của chị Tí đề cập đến việc mong đợi “mấy người phu gạo hay phu xe, mấy chú lính lệ trong huyện hay người nhà thấy thừa đi gọi tổ tôm” ra hàng chị uống nước
Hiện thực được nói tới
NHÂN VẬT
GIAO TIẾP
Gồm tất cả các nhân vật tham
gia giao tiếp  có quan hệ tương
tác.
Mỗi nhân vật đều có những
đặc điểm về nhiều mặt  vị thế
ngang bằng hoặc không ngang
bằng
VỊ THẾ
GIAO TIẾP
QUY ĐỊNH
VIỆC SỬ
DỤNG
NGÔN NGỮ
CHO
PHÙ HỢP
1.Nhân vật giao tiếp
II. CÁC NHÂN TỐ CỦA NGỮ CẢNH
BỐI
CẢNH
NGOÀI
NGÔN
NGỮ
Bối cảnh
giao tiếp rộng
(bối cảnh
văn hóa-xã hội)
Bối cảnh giao
tiếp hẹp
( Bối cảnh tình
huống)
Hiện thực được
nói tới
Bối cảnh xã hội, lịch sử, địa lí,
phong tục, tập quán... ở bên
ngoài ngôn ngữ
Thời gian, địa điểm cụ thể,
tình huống cụ thể
Hiện thực bên ngoài và hiện
thực bên trong (sự kiện, biến cố,
trạng thái, tình cảm....)
2. Bối cảnh ngoài ngôn ngữ
II. CÁC NHÂN TỐ CỦA NGỮ CẢNH
1.Nhân vật giao tiếp
Phân tích ngữ liệu sau
“Thuyền về có nhớ bến chăng
Bến thì một dạ khăng khăng đợi thuyền” (Ca dao)
Câu ca dao trên có nội dung gì?
Vì sao chúng ta có thể biết được “thuyền” và “bến” là người con trai và người con gái?
NHÓM 2: BÁO CÁO KẾT QUẢ
(Đã chuẩn bị ở nhà)
3. Văn cảnh
II. CÁC NHÂN TỐ CỦA NGỮ CẢNH
1.Nhân vật giao tiếp
2. Bối cảnh ngoài ngôn ngữ
Phân tích ngữ liệu sau
“Thuyền về có nhớ bến chăng
Bến thì một dạ khăng khăng đợi thuyền” (Ca dao)
Câu ca dao trên có nội dung gì?
Vì sao chúng ta có thể biết được “thuyền” và “bến” là người con trai và người con gái?
NHÓM 2: BÁO CÁO KẾT QUẢ
(Đã chuẩn bị ở nhà)
3. Văn cảnh
II. CÁC NHÂN TỐ CỦA NGỮ CẢNH
1.Nhân vật giao tiếp
2. Bối cảnh ngoài ngôn ngữ
PHÂN TÍCH NGỮ LIỆU SAU:
“Ao thu lạnh lẽo nước trong veo
Một chiếc thuyền câu bé tẻo teo
Sóng biếc theo làn hơi gợn tí
Lá vàng trước gió sẽ đưa vèo
Tầng mây lơ lửng trời xanh ngắt
Ngõ trúc quanh co khách vắng teo
Tựa gối ôm cần lâu chẳng được
Cá đâu đớp động dưới chân bèo”

(Câu cá mùa thu – Nguyễn Khuyến)

Vì sao tác giả chỉ viết “tựa gối ôm cần” mà ta có thể hiểu được từ “cần”ở đây là cần câu?
PHÂN TÍCH NGỮ LIỆU SAU:
“Ao thu lạnh lẽo nước trong veo
Một chiếc thuyền câu bé tẻo teo
Sóng biếc theo làn hơi gợn tí
Lá vàng trước gió sẽ đưa vèo
Tầng mây lơ lửng trời xanh ngắt
Ngõ trúc quanh co khách vắng teo
Tựa gối ôm cần lâu chẳng được
Cá đâu đớp động dưới chân bèo”

(Câu cá mùa thu – Nguyễn Khuyến)

Vì sao tác giả chỉ viết “tựa gối ôm cần” mà ta có thể hiểu được từ “cần”ở đây là cần câu?
Vừa là cơ sở
cho việc sử dụng
vừa là cơ sở
cho việc
lĩnh hội
ngôn ngữ
3. Văn cảnh
VĂN
CẢNH
Tất cả các yếu
tố ngôn ngữ
trong văn bản đi
trước và đi sau
yếu tố ngôn
ngữ đang được xét
II. CÁC NHÂN TỐ CỦA NGỮ CẢNH
1.Nhân vật giao tiếp
2. Bối cảnh ngoài ngôn ngữ
24
III/ VAI TRÒ CỦA NGỮ CẢNH :
!!!
?
NHÓM 3: BÁO CÁO KẾT QUẢ
(Đã chuẩn bị ở nhà)
Cho biết hoàn cảnh sáng tác
Tập thơ “ Nhật kí trong tù
của Hồ Chí Minh. Hãy đọc
thuộc một bài thơ trong tập thơ
và nêu ý nghĩa bài thơ đó?
=>Đối với người nói (viết): ngữ cảnh là môi trường để tạo lập lời nói
1. Đối với người nói (viết)
NHÓM 4: BÁO CÁO KẾT QUẢ
(Đã chuẩn bị ở nhà)
III/ VAI TRÒ CỦA NGỮ CẢNH :
2. Đối với người nghe (đọc)
1. Đối với người nói (viết)
Một người có việc đi xa, dặn con:
- Ở nhà có ai hỏi thì bảo bố cháu đi vắng nhé! 
Sợ con mãi chơi quên mất, ông ta viết một tờ giấy, đưa con, bảo:
- Có ai hỏi thì đưa cái giấy này.
Đứa con cầm giấy bỏ vào túi áo. Cả ngày chẳng thấy ai hỏi. Tối đến, nó thắp đèn, lấy giấy ra xem, chẳng may để giấy cháy mất.
Hôm sau có người khách lại chơi, hỏi:
- Bố cháu có nhà không?
Thằng bé ngẩn ngơ hồi lâu, sực nhớ ra, sờ vào tui không thấy giấy, liền nói:
- Mất rồi.
Ông khách sửng sốt:
- Mất bao giờ?
- Thưa... tối hôm qua.
- Sao mà mất nhanh thế?
- Cháy ạ!
TRUYỆN CƯỜI: “Mất rồi!”
27
III/ VAI TRÒ CỦA NGỮ CẢNH :
1/ Đối với người nói ( người viết)
2/ Đối với người nghe ( người đọc)
Ngữ cảnh là cơ sở của quá trình
tạo lập lời nói, câu văn.
Ngữ cảnh là căn cứ để lĩnh hội
từ ngữ, câu văn, hiểu được
nội dung, ý nghĩa, mục đích…
của lời nói câu văn.
!!!
?
IV. TỔNG KẾT
28
Ngữ cảnh
Là bối cảnh ngôn ngữ làm cơ sở cho sử dụng từ ngữ, tạo lời nói, căn cứ lĩnh hội lời nói
“Đêm khuya văng vẳng trống canh dồn
Trơ cái hồng nhan với nước non”
(Hồ Xuân Hương, Tự tình – Bài II)

Hai câu thơ của Hồ Xuân Hương gắn liền với tình huống giao tiếp cụ thể: Đêm khuya, tiếng trống canh dồn dập mà người phụ nữ vẫn cô đơn, trơ trọi. Hiện thực được nói đến trong hai câu thơ là hiện thực tâm trạng ngậm ngùi, chua xót của tác giả.

V. LUYỆN TẬP
Bài tập 2: (làm ở lớp): Xác định hiện thực được nói tới trong hai câu thơ sau:

→ Hoàn cảnh sống của gia đình ông Tú (bối cảnh) là căn cứ để xây dựng hình ảnh bà Tú (hiện thực được nói đến)
→ Ta có thể hiểu bà Tú là người phụ nữ tần tảo, hi sinh vì chồng con qua các từ ngữ “Lặn lội thân cò”, “eo sèo mặt nước”;thời gian “quanh năm”;không gian “mom sông”; công việc “buôn bán”; công lao “nuôi đủ năm con với một chồng” (văn cảnh)
Bài tập 3: (làm ở lớp): Vận dụng hiểu biết về ngữ cảnh để lý giải những chi tiết về hình ảnh bà Tú trong bài thơ “Thương vợ” của Tú Xương?
V/ LUYỆN TẬP
Cho ngữ liệu sau :
“Cậy em, em có chịu lời
Ngồi lên cho chị lạy rồi sẽ thưa
Giữa đường đứt gánh tương tư
Keo loan chắp mối tơ thừa mặc em”
(Trích: Trao duyên - Truyện Kiều - Nguyễn Du)

? Vận dụng các nhân tố của ngữ cảnh đã học để lý giải đoạn thơ trên?

VẬN DỤNG

Cho ngữ liệu sau:
“Bây giờ mận mới hỏi đào
Vườn hồng đã có ai vào hay chưa
Mận hỏi thì đào xin thưa
Vườn hồng có lối nhưng chưa ai vào”
(Ca dao)
Hãy xác định: Nhân vật giao tiếp, bối cảnh rộng, bối cảnh hẹp, hiện thực lời nói, văn cảnh của bài ca dao trên?
TÌM TÒI VÀ MỞ RỘNG

Bài thơ được sáng tác năm 1971, khi tác giả đang công tác ở chiến khu miền tây Thừa Thiên. Đây cũng là thời kì cuộc kháng chiến chống đế quốc Mĩ đang ở giai đoạn rất cam go, quyết liệt.
TRÒ CHƠI: ĐOÁN TÊN BÀI THƠ
Bài thơ: Khúc hát ru những em bé lớn trên lưng mẹ
- Nguyễn Khoa Điềm -
- Liên hệ với phần văn học để thấy hoàn cảnh sáng tác, tiểu sử tác giả chính là ngữ cảnh chi phối nội dung và hình thức của tác phẩm.
- Muốn lĩnh hội tốt tác phẩm văn học, phải có những hiểu biết cần thiết về tác giả và hoàn cảnh ra đời của tác phẩm để làm căn cứ giải mã tác phẩm.
- Làm các BT còn lại trong SGK.
HƯỚNG DẪN HỌC BÀI
HƯỚNG DẪN VỀ NHÀ
- Học bài làm bài tập soạn: Hạnh phúc của một tang gia
- Chuẩn bị:Hạnh phúc của một tang gia
- Đọc tiểu dẫn, tìm hiểu về tác giả và tác phẩm.
- Đọc tác phẩm, dự kiến hướng tìm hiểu.
CHÚC CÁC THẦY CÔ GIÁO MẠNH KHỎE, HẠNH PHÚC!
CHÀO TẠM BIỆT
CHÚC CÁC CON CHĂM NGOAN, HỌC GIỎI!