Tiết 35: Tiếng Việt

Tìm hiểu ví dụ
* Ví dụ 1: (SGK)
* Ví dụ 2: Nếu đột nhiên nghe câu nói :
- Bác trai đã khá rồi chứ ?
+ Em hiểu câu nói trên là của ai nói với ai ? Đó là
những người như thế nào và có quan hệ với nhau
ra sao ?
+ Câu đó được nói ở đâu, lúc nào ?
+  Bác trai trong câu nói là chỉ ai ?
+ đã khá rồi chứ là muốn nói đến sự việc gì ?

- Đặt câu nói trên vào bối cảnh phát sinh ra nó
mà người đọc biết qua lời kể của tác giả truyện
ngắn Tắt đèn:

“Cháo chín, chị Dậu bắc mang ra giữa nhà, ngả mâm bát
múc ra la liệt. Rồi chị lấy quạt quạt cho chóng nguội.
Tiếng trống và tiếng tù và đã thủng thẳng đua nhau từ
phía đầu làng đến giữa đình.
Tiếng chó sủa vang các xóm.
Bà lão láng giềng lại lật đật chạy sang:
- Bác trai đã khá rồi chứ ?
- Cảm ơn cụ, nhà cháu đã tỉnh táo như thường. Nhưng
xem ý hãy còn lề bề lệt bệt chừng như vẫn mỏi mệt lắm.”
+ Câu nói
đó
là
của
bà
lão
láng
giềng,
bà
nói
với
chị
Dậu.
Em hiểu câu nói trên là của ai nói với ai ?
+ Chị Dậu
lão đều
là những
người
nghèo,
Đó và
là bà
những
người
như thế
nàonông
và códân
quan
có quanhệ
hệvới
láng
giềng
thân
thiết.
nhau ra sao ?

“Cháo chín, chị Dậu bắc mang ra giữa nhà, ngả mâm bát
múc ra la liệt. Rồi chị lấy quạt quạt cho chóng nguội.
Tiếng trống và tiếng tù và đã thủng thẳng đua nhau từ
phía đầu làng đến giữa đình.
Tiếng chó sủa vang các xóm.
Bà lão láng giềng lại lật đật chạy sang:
- Bác trai đã khá rồi chứ ?
- Cảm ơn cụ, nhà cháu đã tỉnh táo như thường. Nhưng
xem ý hãy còn lề bề lệt bệt chừng như vẫn mỏi mệt lắm.”
+ Câu nói được nói ở nhà chị Dậu, vào lúc gần trưa.
+ Rộng
hơn
trênlúc
diễn
ra trong bối cảnh
Câu
đónữa,
đượccâu
nóinói
ở đâu,
nào ?
xã hội Việt Nam trước Cách mạng tháng Tám,
cuộc sống của người nông dân khổ cực.

“Cháo chín, chị Dậu bắc mang ra giữa nhà, ngả mâm bát
múc ra la liệt. Rồi chị lấy quạt quạt cho chóng nguội.
Tiếng trống và tiếng tù và đã thủng thẳng đua nhau từ
phía đầu làng đến giữa đình.
Tiếng chó sủa vang các xóm.
Bà lão láng giềng lại lật đật chạy sang:
- Bác trai đã khá rồi chứ ?
- Cảm ơn cụ, nhà cháu đã tỉnh táo như thường. Nhưng
xem ý hãy còn lề bề lệt bệt chừng như vẫn mỏi mệt lắm.”
+ Bác
trai:trai
chỉtrong
anh Dậu
(chồng
chị? Dậu).
+  Bác
câu nói
chỉ ai
+ đã
khákhá
rồirồi
chứ:
bàlàlão
lángnói
giềng
+ đã
chứ
muốn
đếnhỏi
sự thăm
việc gì ?
sức khoẻ anh Dậu (đã khoẻ hơn chưa).

- Bác trai đã khá rồi chứ ?
Vai giao tiếp

Người nói:
Bà lão

Người nghe:
Chị Dậu

Vị thế

Trên vai

Dưới vai

Quan hệ

Láng giềng, gần gũi, có cùng cảnh
ngộ

- Hình thức: câu nói mang sắc thái thân mật, gần gũi
(cách nói trống không, không cần những từ ngữ xưng hô,…).
- Nội dung: hỏi thăm sức khoẻ, bộc lộ sự quan tâm, lo lắng.

1. Nhân vật giao tiếp
NHÂN VẬT GIAO TIẾP

NGƯỜI
NÓI,
NGƯỜI
VIẾT

LỨA TUỔI
VỊ THẾ, QUAN HỆ

NGHỀ NGHIỆP

LỜI NÓI

NGƯỜI
NHE,
NGƯỜI
ĐỌC

- Bác trai đã khá rồi chứ ?

THẢO LUẬN NHÓM

Nhóm 1,2:
- Xác định bối
cảnh giao tiếp
rộng của câu nói?

Nhóm3,4:
- Xác định bối
cảnh giao tiếp
hẹp của câu nói?

Nhóm 5,6:
- Xác định hiện
thực được nói đến
trong câu nói?

- Bác trai đã khá rồi chứ ?

Nhóm 1,2:
- Xác định bối
cảnh giao tiếp
rộng của câu nói?

Câu nói trên diễn ra trong bối cảnh xã hội Việt
Nam trước Cách mạng tháng Tám-> cuộc sống
của người nông dân nghèo khổ, bị áp bức, bóc lột.

2 . BỐI CẢNH NGOÀI NGÔN NGỮ
a. Bối cảnh giao tiếp rộng

Bối cảnh
văn hoá

Hoàn cảnh
sáng tác của
(VB văn học)

- Bác trai đã khá rồi chứ ?

Nhóm 3,4:
- Xác định bối
cảnh giao tiếp hẹp
của câu nói?

+ Câu nói được nói ở nhà chị Dậu, vào lúc gần
trưa, cả nhà chuẩn bị ăn cháo.
+ Khi tiếng trống và tiếng tù và thúc thuế vang
lại.
+ Sau khi Anh Dậu bị đòn đau, bị trói chặt
->đang nằm bệt trên giường.

2 . BỐI CẢNH NGOÀI NGÔN NGỮ
b. Bối cảnh giao tiếp hẹp
(bối cảnh tình huống)

chi phối đến nội dung,
hình thức của câu nói

- Bác trai đã khá rồi chứ ?

Nhóm 5,6:
- Xác định hiện
thực được nói đến
trong câu nói?

Câu nói của bà lão láng giềng hỏi thăm sức
khoẻ anh Dậu (đã khoẻ hơn chưa)-> bộc lộ
sự quan tâm, lo lắng.

2 . BỐI CẢNH NGOÀI NGÔN NGỮ
b. Hiện thực được nói tới
(Hiện thực bên ngoài và hiện thực bên trong)

Nhà nước ba năm mở một khoa,
Trường Nam thi lẫn với trường Hà.
Lôi thôi sĩ tử vai đeo lọ,
Ậm oẹ quan trường miệng thét loa.
(Trần Tế Xương)

3. VĂN CẢNH
Các đơn vị ngôn
ngữ đi trước, đi
sau một đơn vị
ngôn ngữ nào đó

Củng cố, luyện tập
Bài 1: Xác định hiện thực được nói tới trong hai
câu thơ:
Xiên ngang mặt đất, rêu từng đám,
Đâm toạc chân mây, đá mấy hòn.
(Hồ Xuân Hương, Tự tình- Bài II)
Hiện thực tâm trạng: sự phẫn uất, phản
kháng trước duyên phận éo le -> khát vọng
sống, khát vọng hạnh phúc ở Hồ Xuân Hương.

Củng cố, luyện tập

Bài 2: Hãy nghĩ ra những hoàn cảnh giao tiếp khác nhau,
theo đó câu nói “Anh ăn cơm chưa?” có thể mang những
ý hiểu khác nhau.