Bài 5

TÍCH TRÒ SÂN
KHẤU DÂN GIAN
Xúy Vân giả dại
Thị Mầu lên chùa

Mắc mưu thị Hến

XÚY VÂN GIẢ DẠI
Trích chèo “Kim
Nham”

Những vở chèo truyền thống nổi tiếng

Một số vở chèo hiện đại tiêu biểu

HOẠT ĐỘNG NHÓM

Ý kiến
cá nhân

Ý kiến
cá nhân

 
Ý kiến
cá nhân
 

Ý kiến
cá nhân

Quan điểm chung của cả nhóm
Ý kiến
cá nhân

Ý kiến
cá nhân

 
Ý kiến
cá nhân

Ý kiến
cá nhân

Nhóm 1:

Nhóm 2:

Nhóm 3: Tâm trạng của

Nhóm 4: Tâm trạng của

Giới thiệu về
chèo cổ và vở chèo “Kim
Nham” và đoạn trích “Xúy
Vân giả dại”?

Xúy Vân qua đoạn nói lệch
và hát chờ đò?

Nhóm 5: Nhận xét về cái
nhìn của dân gian với Xúy
Vân trong đoạn trích và tác
phẩm?

Tìm hiểu sự
nhập vai của Xúy Vân để
thấy được đặc trưng của
nghệ thuật chèo.

Xúy Vân trong điệu hát con
gà rừng, trong lời than, hát
sắp, hát ngược?

Nhóm 6: Nêu những đặc
sắc về nội dung và nghệ
thuật của đoạn trích?

I. TÌM HIỂU CHUNG
1. Chèo cổ

- Còn gọi là chèo sân đình, chèo
truyền thống, thuộc thể loại sân khấu
dân gian, ra đời từ xa xưa và phát triển
mạnh mẽ ở vùng đổng bằng Bắc Bộ.
- Phản ánh đời sống vật chất, tâm hồn,
tình cảm của con người trong xã hội
phong kiến, ca ngợi những phẩm chất
đạo đức tốt đẹp của con người, phê phán
các thói hư tật xấu, thể hiện sâu sắc tinh
thần nhân văn.
- Những vở chèo cổ đặc sắc: Quan
Âm Thị Kính, Lưu Bình - Dương Lễ,
Kim Nham, Trương Viên, Từ Thức,...

- Chèo cổ là bộ môn nghệ thuật tổng hợp của
ngôn từ, âm nhạc, vũ đạo, tạo hình,...
- Kịch bản chèo (tích chèo) là phần nội dung
chính của vở diễn, thường lấy từ các truyện cổ
tích, truyện Nôm, truyện cười, được các nghệ
nhân hoặc nhà sưu tầm, nghiên cứu,... ghi chép
lại thành văn bản.
- Kịch bản chèo có cốt truyện, nhân vật kèm
lời thoại và các chỉ dẫn về bối cảnh, trang
phục, hoạt động trên sân khấu,...

2. Vở chèo “Kim Nham”
a. Tóm tắt
Xuý Vân, con
gái của viên
huyện Tể, là
người đảm
đang, khéo léo,
được gả cho
Kim Nham, một
học trò nghèo
tỉnh Nam Định.
Sau khi cưới vợ,
Kim Nham lại
lên Tràng An trọ
học để dùi mài
kinh sử. Xuý
Vân buồn bã
trong cảnh chờ
đợi.

Trong lúc
đó, Trần
Phương,
một gã nhà
giàu phong
tình ở Đông
Ngàn tìm
cách tán tỉnh
nàng, xui
nàng giả
điên dại để
thoát khỏi
Kim Nham.
Xuý Vân
nghe theo.

Được tin, Kim
Nham vội trở về
chạy chữa song
không có kết
quả. Chàng đành
cho Xuý Vân tự
do. Lúc này,
Trần Phương lộ
rõ bộ mặt “Sở
Khanh”. Lỡ
làng, đau khổ,
Xúy Vân không
dám về nhà, từ
chỗ giả điên,
nàng trở nên
điên thật.

Kim Nham học
hành, đỗ đạt cao,
được bổ làm quan.
Gặp lại vợ cũ, giờ
là kẻ ăn xin, chàng
sai người mang
cho nắm cơm,
trong đó có một
nén bạc. Bẻ nắm
cơm, thấy có nén
bạc, hỏi ra mới
biết, Xuý Vân xấu
hổ, đau đớn, nhảy
xuống sông tự
vẫn.

b. Đoạn trích
- Kể về việc Xuý Vân giả dại, buộc
Kim Nham phải trả mình về nhà để
đi theo Trần Phương.
- Là đoạn trích nổi bật nhất trong
vở chèo Kim Nham, tập trung thể
hiện bi kịch tình yêu và nội tâm đầy
mâu thuẫn của Xuý Vân một cách
đặc sắc.

- GV tổ chức cho học sinh xem Video theo đường link:
https://www.youtube.com/watch?v=NhnLFzHtaOw

II. ĐỌC – HIỂU

1. Sự nhập vai của Xúy Vân trong nghệ thuật chèo
- Xúy Vân thuộc
kiểu nhân vật là một
người bình thường,
không xa lạ với nhân
dân lao động
- Xúy
tác với
xưng
người
“thiên
em” và
đáp lại.

Vân tương
người xem,
“tôi”, gọi
khác
là
hạ”, “chị
có tiếng đế

- Xúy Vân bước ra
sân khấu tự xưng
danh, tên tuổi
- Chỉ dẫn sân khấu
giúp tác phẩm trở
nên sinh động, hấp
dẫn, giúp người
đọc kịch bản có thể
hình dung về nhân
vật và diễn biến tác
phẩm.

2. Tâm trạng Xúy Vân trong đoạn trích
a. Tình cảnh của Xúy Vân

Xúy Vân ở nhà chờ chồng cô
đơn, gặp người đàn ông là
Trần Phương tán tỉnh, hứa
hẹn. Xúy Vân giả dại hy vọng
thoát khỏi Kim Nham để đi
theo Trần Phương

2. Tâm trạng Xúy Vân trong đoạn trích

b. Tâm trạng của Xúy Vân qua đoạn nói lệch và hát quá giang(chờ đò)
- Mở đầu đoạn trích là những câu thơ
ngắn gọn, liền nhau than thở về nhân
duyên và nỗi đau quặn thắt:
Đau thiết thiệt van
Than cùng bà Nguyệt
- Mượn hình ảnh con đò để nói về tình duyên
của mình:
Tôi gọi đò, đò nỏ có thưa
“Tôi càng chờ, càng đợi, càng trưa chuyến đò
=> Xúy Vân thấy mình như người lữ khách
trên bến đò vắng, càng đợi đò càng không
thấy. Dở dang, lỡ làng mà cũng chẳng có ai
đợi cô ở bên này, không ai đón cô ở đầu kia
của bến đò.

- Xúy Vân đã phải sống những ngày vò võ cô đơn,
không có hạnh phúc. Sự đau đớn, bi lụy, xấu hổ tủi
nhục được nàng thể hiện: phải “lụy đò”, “lụy cô
bán hàng”, bị “chúng chê, bạn cười”.
- Xúy Vân không chấp nhận tình cảnh ấy: Chả nên
gia thất thì về/ Ở làm chi mãi cho chúng chê, bạn
cười”. Xúy Vân giả dại để theo Trần Phương là vì
muốn sống với người mình yêu, được thoát khỏi cảnh
tù túng.
- Tuy vậy, Xúy Vân cũng thể hiện những lời than vãn,
ân hận, xót xa, dằn vặt vì đã phụ Kim Nham: “Tôi
chắp tay tôi lạy bạn đừng cười…Ai ơi giữ lấy đạo
hằng chớ quên”.

c. Tâm trạng Xúy Vân trong điệu hát con gà rừng
- Nguyên nhân:
+ Xuý Vân có mơ ước giản dị về một gia đình
hạnh phúc vợ chồng sớm tối có nhau “anh đi gặt,
nàng mang cơm”.
+ Kim Nham lại mải mê đèn sách, mơ ước học
hành, thi cử, đỗ đạt, làm quan để “võng anh đi
trước, võng nàng theo sau”.
=> Mơ ước của Kim Nham và Xúy Vân đều đẹp
và đáng được trân trọng, song nó không gặp nhau
khiến hôn nhân trở thành sự trói buộc nghiệt ngã.
- Sự thất vọng thể hiện qua lời hát lặp đi lặp lại:
Bông bông dắt, bông bông díu
Xa xa lắc, xa xa líu
Láng giềng ai hay…

=> Điệu hát “con gà rừng” đã
cho thấy cảnh ngộ đời sống của
Xúy Vân lúc này vừa “đắng cay”
lại vừa uất ức.
Xúy Vân dẫu có xinh đẹp, có
“tài cao vô giá”, “hát hay đã lạ”
vẫn bị mọi người chê cười gọi là
cô ả Xúy Vân, điên cuồng rồ dại,
để tiếng xấu cho cha mẹ, bản thân
cũng dằn vặt và hối hận.

d. Tâm trạng Xúy Vân trong lời than, hát sắp và hát ngược
- Tiếng trống nhịp nổi lên, Xúy
Vân múa điệu bắt nhện, xe tơ,
dệt cửi. Múa xong, Xúy Vân hát
lên rồi cười và hát điệu sa lệch…

- Xuý Vân đã tự hoạ sự bất hạnh, thất vọng,
bế tắc qua hình ảnh con cá rô nhỏ bé, trong cái
vũng chân trâu cạn hẹp:
Con cá rô nằm vũng chân trâu
Để cho năm bảy cần câu châu vào…”.
- Những câu hát ngược, hát xuôi lẫn lộn vừa
thể hiện tư duy điên dại, thiếu tỉnh táo của Xúy
Vân vừa gợi hình ảnh ngược đời, trớ trêu, điên
đảo, đúng sai, thực giả lẫn lộn:
Cái trứng gà mà tha con quạ lên ngồi trên cây
Ở trong đình có cái khua, cúi nhôi,
Ở trong cái nón có cái kèo, cúi cột,
Ở dưới sông có cái phố bán bát,
Lẻn trên biển ta đốn gỗ làm nhà…

3. Cái nhìn của dân gian với Xúy Vân
- Không chấp nhận một phụ nữ bỏ chồng
chạy theo kẻ khác, vi phạm đạo đức lễ giáo
truyền thống:
Không chỉ bị chê cười mà kết thúc vở
chèo là cảnh Kim Nham đổ đạt, vinh quy
bái Tổ, còn Xuý Vân xấu hổ, hối hận nhảy
xuống sông tự tử chính là cách thể hiện sự
phê phán và sự trừng phạt đối với Xúy Vân.
- Nhưng tác giả dân gian cũng phác hoạ
một Xuý Vân rất đáng thương:
từ một cô gái trong trắng, đảm đang,
khéo léo, khát khao hạnh phúc và dũng cảm
tìm đến hạnh phúc, cuối cùng rơi vào bi
kịch và phải chết một cách đáng thương.

III. TỔNG KẾT
1. Nghệ thuật
- Có sự đan xen, phối hợp nhuần nhuyễn giữa nói và
hát.
- Ngôn ngữ đa thanh, đa nghĩa như “Bông bông dắt,
bông bông díu/ Xa xa lắc, xa xa líu”, Cách nói ví von
giàu tính tự sự trữ tình “chờ cho bông lúa chín vàng”,
“con cá rô nằm vũng chân trâu/ để cho năm bảy cần
câu châu vào”,…
- Tác giả đan xen các lời thật, lời điên để thể hiện sự
mâu thuẫn trong tâm trạng.
- Sử dụng các lối nói, làn điệu, vũ điệu, chỉ dẫn sân
khấu khác nhau để thể hiện sự thay mâu thuẫn trong
tâm lý nhân vật.

2. Nội dung

- Xúy Vân giả dại nhưng bên trong hoàn toàn tỉnh
táo, cô đau khổ, luôn day dứt, oán hận, trách móc,
cảm thấy cô đơn, lạc lõng...
- Bi kịch của Xuý Vân là bi kịch của người phụ
nữ trong xã hội xưa, mất tự do, bị trói buộc trong
tam tòng, tứ đức không thể tự chủ hạnh phúc của
riêng mình. Cảm thông với những đau khổ, bế tắc
của Xúy Vân chính là thể hiện cách nhìn nhận,
đánh giá con người mang tính nhân đạo sâu sắc.
- Liên hệ: Câu chuyện của Xúy Vân. khiến cho ta
trân trọng hơn cuộc sống, tình yêu của những
người phụ nữ Việt Nam hôm nay

IV. LUYỆN TẬP
Với văn bản lớp chèo Xúy Vân giả dại, ta chỉ cần
khoảng 3 phút để đọc xong, nhưng để diễn trên sân khấu,
cần tới gần 15 phút. Từ thực tế này, có thể rút ra được
nhận xét gì về nghệ thuật chèo?

ĐÁP ÁN
Từ thực tế diễn viên mất rất nhiều thời gian để
diễn trên sân khấu so với việc đọc chèo có thể
thấy nghệ thuật chèo khi diễn trên sân khấu
không chỉ dựa vào văn bản gốc mà còn nhiều yếu
tố khác như diễn viên, sân khấu, trang phục, diễn
xuất, múa hát của diễn viên…
-  Khi đứng trên sân khấu, tích trò là yếu tố có
khả năng thêm thắt, bổ sung cho diễn viên; đồng
thời các yếu tố như hát, múa cũng bổ sung nội
dung cho văn bản gốc và kéo dài thời gian của vở
chèo trên sân khấu.
-

V. VẬN DỤNG
Nếu nhân vật Xúy Vân trong vở
chèo Kim Nham sống ở thời điểm
hiện đại, theo em, nàng có thể
chọn cách giải thoát bi kịch của
bản thân như thế nào? 

ĐÁP ÁN
Theo em nếu nhân vật Xúy Vân trong vở chèo Kim Nham
sống ở thời điểm hiện đại có thể giải thoát bi kịch của bản
thân như:
+ Đầu tiên sẽ phải xin lỗi Kim Nham, cùng nhau ngồi nói
chuyện để cả hai hiểu nhau, nói lí do tại sao mình lại làm
như vậy chứ không nhất thiết phải giả điên để kết thúc cuộc
hôn nhân này.
+ Trước khi muốn kết thúc mối quan hệ vợ chồng với Kim
Nham để chạy theo tình yêu của Trần Phương thì nàng phải
tìm hiểu kĩ con người kia là như thế nào chứ không vì cảm
xúc nhất thời mà buông bỏ mái ấm đang có.