Khái niệm

1. Tìm hiểu về
văn học dân gian

Chức năng

Phân loại

Đặc trưng
cơ bản

Là những sáng tác nghệ thuật ngôn từ của nhân dân lao động,
ra đời từ thuở xa xưa và vẫn tiếp tục phát triển cho đến hôm
nay, được phổ biến chủ yếu bằng phương thức truyền miệng.
Văn học dân gian có chức năng lưu giữ và truyền lại những tri thức
về tự nhiên, xã hội, khám phá các phương diện khác nhau của cuộc
sống; truyền tải những bài học nhân sinh cho các thế hệ; đồng thời
thể hiện quan điểm thẩm mỹ mang tính cộng đồng qua những hình
tượng nghệ thuật bình dị, sinh động, đầy sức gợi.
Có thể chia các sáng tác phong phú của văn học dân gian thành
nhiều loại khác nhau như:
- Nhóm thể loại tự sự dân gian: thần thoại, truyền thuyết, cổ tích,
truyện ngụ ngôn, truyện cười, truyện thơ, vè,…
- Nhóm thể loại trữ tình dân gian: ca dao, dân ca,…
- Nhóm thể loại sân khấu dân gian: chèo cổ, tuồng đồ, múa rối,…
- Tính truyền miệng và Tính tập thể: nhiều người, nhiều thế hệ cùng
tham gia vào quá trình sáng tạo và lưu truyền tác phẩm bằng phương
thức truyền miệng.
- Tính thực hành (diễn xướng): tác phẩm văn học dân gian gắn với việc
biểu diễn trong những sinh hoạt mang tính cộng đồng

Là gì?
2. Vấn đề văn học
dân gian
Phân loại

Vấn đề văn học dân gian là những điều có mâu
thuẫn hoặc chưa rõ ràng trong văn học dân gian cần
được xem xét, nghiên cứu, giải quyết. Đó có thể là
những sự kiện chưa rõ, những chi tiết có nhiều cách
hiểu, những đặc điểm hình thức mang nhiều ý nghĩa,
những nhân vật gây nhiều tranh luận,... trong các tác
phẩm văn học hoặc các thể loại văn học dân gian cần
được làm rõ.
Có thể hệ thống hoá các vấn đề VHDG thành những
loại sau:
- Loại vấn đề liên quan đến một tác phẩm cụ thể.
- Loại vấn đề liên quan đến một hình tượng nhân vật,
một chi tiết nghệ thuật.
- Loại vấn đề liên quan đến các đặc điểm nội dung,
hình thức của một hay một số thể loại.
- Loại vấn đề liên quan đến các đặc trưng của văn học
dân gian

Khái
niệm
3. Nghiên
cứu một vấn
đề văn học
dân gian

Mục
đích
của
nghiên
cứu
một
vấn đề
VHDG

Nghiên cứu một vấn đề VHDG là hoạt động
thu thập và xử lí thông tin nhằm làm sáng tỏ
một vấn đề chưa được giải quyết hay làm rõ
những băn khoăn, thắc mắc về một nội dung
nào đó của VHDG.
+ Giúp HS tập phát hiện, nêu và giải quyết những vấn
đề còn chưa hiểu, chưa thấy thuyết phục về VHDG.
+ Mở rộng vốn hiểu biết về VHDG, góp phần gìn giữ,
phát huy bản sắc văn hoá dân tộc.
+ Hình thành một số thao tác đơn giản và quen
thuộc của hoạt động nghiên cứu VHDG: tìm kiếm, xử
lí tài liệu; quan sát, phân tích môi trường diễn
xướng; so sánh, đối chiếu các dị bản,…

Câu hỏi nghiên cứu

Vẻ đẹp độc đáo của
hình tượng người anh
hùng trong sử thi của
các dân tộc Tây Nguyên

- Những người anh hùng trong sử thi Tây Nguyên
là những ai? Họ có những vẻ đẹp độc đáo nào?
- Nét đặc sắc trong nghệ thuật miêu tả vẻ đẹp
của hình tượng người anh hùng trong sử thi của
các dân tộc Tây Nguyên là gì?
- Thông qua vẻ đẹp của hình tượng những người
anh hùng trong sử thi của các dân tộc Tây
Nguyên, tác giả dân gian muốn thể hiện điều gì?
- Bài học nào được rút ra và có thể vận dụng
trong cuộc sống hôm nay từ việc tìm hiểu trên.

Câu hỏi nghiên cứu

Ý nghĩa của nhân
vật “thần” trong
thần thoại Hy Lạp.

- Các nhân vật “thần” trong thần thoại Hy
Lạp là những ai?
- Nhân vật “thần” trong thần thoại Hy Lạp
có vai trò, ý nghĩa gì? Dựa vào đâu để xác
định ý nghĩa của nhân vật “thần” trong
thần thoại Hy Lạp?
- Bài học nào được rút ra và có thể vận
dụng trong cuộc sống hôm nay từ việc tìm
hiểu trên.

Câu hỏi nghiên cứu

Những mô típ quen
thuộc trong ca dao
than thân của
người Việt Nam
(người Kinh)

- Thế nào là ca dao than thân?
- Có những mô típ quen thuộc nào trong ca dao
than thân của người Việt Nam (người Kinh)?
- Những mô típ quen thuộc trong ca dao than
thân của người Việt Nam được xây dựng bằng
cách nào?
- Việc sử dụng những mô típ quen thuộc trong ca
dao than thân đem lại giá trị gì về mặt nội dung
và mặt nghệ thuật?
- Bài học nào được rút ra và có thể vận dụng
trong cuộc sống hôm nay từ việc tìm hiểu trên.

BÀI BÁO CÁO KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VỀ
VẤN ĐỀ VĂN HỌC DÂN GIAN
Tên đề tài: ………………………………………………
Nhóm/ HS thực hiện:…………………………………….
TIÊU ĐỀ
MỞ ĐẦU
1. Lí do chọn đề tài
………………………………………………………..
2. Mục đích nghiên cứu
………………………………………………………..
3. Câu hỏi nghiên cứu
………………………………………………………..
4. Phương pháp nghiên cứu
………………………………………………………..
NỘI DUNG
CƠ SỞ LÍ THUYẾT
Thuật ngữ cần giải thích: …………………………………………………
Lí thuyết làm nền tảng cho nghiên cứu (nếu có): ………………………………………………….
KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
Sau quá trình tìm hiểu, chúng tôi nhận thấy
………………………………………………………
KẾT LUẬN
Khái quát kết quả nghiên cứu:
TÀI LIỆU THAM KHẢO
TRÌNH BÀY PHỤ LỤC

Xinh Nhã là con trai của Gia Rơ Khốt - một vị tù trưởng giàu có và danh tiếng ở Tây Nguyên. Do
bị Gia Rơ Bú, một vị tù trưởng khác ganh ghét, gây chiến, kéo người sang cướp phá buôn làng,
giết chết Gia Rơ Khốt và bắt vợ Gia Rơ Khốt là nàng H' Bia về làm nô lệ. Xinh Nhã, lúc ấy còn
nhỏ, may mắn trốn thoát, được vợ chồng Xinh Yuê đưa về nuôi. Lớn lên, khi biết chuyện, chàng
đã không quản ngại gian khó, thử thách đi tìm Gia Rơ Bú để báo thù cho cha, cứu mẹ khỏi cảnh
đoạ đày, đưa buôn làng trở lại cảnh yên vui ngày trước.
Do việc chiến đấu chống lại những kẻ hung ác nên chàng được thần linh và dân làng giúp đỡ,
đưa lại cho chàng sức mạnh của bão tố, lập nên những kì tích trong chiến đấu. Qua đó sử thi
đã vẽ nên hình tượng người anh hùng của người Tây Nguyên đầy hấp dẫn.
Cùng với trường ca Đam Săn, trường ca Xinh Nhã là một trong bảy bản trường ca, sử thi của
người Ê Đê được tìm thấy, sưu tầm và in thành sách và được các nhà sử học đánh giá rất cao.
- Hình tượng oanh liệt, hùng dung của những người anh hùng
- Công cuộc chinh phục thiên nhiên, chống lại các thế lực thù địch có ý định xâm phạm lãng
thổ.
- Họ đại diện cho cộng đồng, kết tinh sức mạnh của cả một lãnh thổ, bộ tộc
- Họ sống hòa nhập, gắn kết với cộng đồng, quan hệ mật thiết chia sẻ gánh vác với tập thể
nhân dân.

Sử thi Tây Nguyên (Việt Nam) thường ca ngợi người anh hùng chiến đấu để bảo vệ cuộc sống yên lành cho buôn
làng. Khi chiến thắng, buôn làng của người anh hùng trở nên giàu có, cường thịnh hơn. Đoạn trích “Chiến thắng
Mtao Mxây” nói về người anh hùng Đam Săn chân thật, đơn giản,có lúc ngông cuồng, có thể coi là người anh hùng
chiến trận. Cuộc đối đầu giữa Đam Săn với Mtao Mxây là giữa hai tù trưởng dũng mãnh. Phẩm chất anh hùng theo
cách nhìn sử thi Tây Nguyên là chiến thắng bằng sức mạnh và sự can đảm. Cuộc đối đầu sinh tử ấy không có chỗ
dung thân cho kẻ nào hèn nhát hơn.Trong tình cảm tôn vinh người anh hùng của buôn làng, mọi cử chỉ, ngôn ngữ,
hành động của Đăm Săn đều nổi bật ,vượt trội hơn kẻ thù. Chúng ta cùng chứng kiến cuộc thi tài múa khiên thú
vị:Mtao Mxây thể hiện sự khoác lác khi lời nói của hắn được minh chứng bằng tiếng khiên kêu lộc cộc lộp cộp như
tiếng những quả mướp khô đập vào nhau, còn Đam săn đã dập tắt nhuệ khí của hắn bằng sức mạnh phi thường
trong màn múa khiên độc đáo, một bước nhảy của chàng vượt qua mấy đồi tranh, một bước lùi vượt qua mấy đồi
mía, Đăm Săn hùng cường ngay khi còn ở trong lòng mẹ, chàng có sức khoẻ ,sức mạnh phi thường và đầy tài năng.
Đam săn chiến thắng Mtao Mxây nhờ sự trợ lực của người vợ Hơ-nhi ném miếng trầu để sức lực tăng lên gấp bội và
sự giúp đỡ của Ông Trời. Đam săn chiến đấu không hề đơn độc, chính nghĩa luôn thuộc về chàng. Đam Săn chiến
thắng Mtao Mxây làm cho buôn làng của mình lại thêm giàu mạnh, càng nâng cao uy tín của mình và tôi tớ, dân
làng của tù trưởng thù địch tự nguyện mang theo của cải đi theo Đam Săn. Đoạn trích đã đem lại cho ta những cách
nhìn độc đáo về người anh hùng Đam Săn trong chiến công bảo vệ buôn làng, đem lại bình yên cho thị tộc. Sử thi
Đam Săn quả thật đã hình thành ý thức và tình cảm cộng đồng vững bền giữa các dân tộc Ê-đê, thành di sản quý
báu của Tây Nguyên và dân tộc Việt Nam, đánh dấu thời đại sử thi rực rỡ với vẻ đẹp ”một đi không trở lại”.

Đề tài: Những mô típ quen thuộc trong ca dao than thân của người Việt
Nam (người Kinh)
*Lí do chọn đề tài
Ca dao là thể loại trữ tình bằng văn vần, diễn tả đời  sống nội tâm của con
người. Ra đời trong xã hội cũ, ca dao trữ tình là những tiếng hát than thân,
lời ca yêu thương, tình nghĩa cất lên từ cuộc đời còn nhiều xót xa, cay
đắng nhưng đằm thắm ân tình của người dân Việt Nam sau lũy tre xanh,
bên giếng nước, gốc đa, sân đình,… Bên cạnh đó, còn có những bài ca dao
hài hước thể hiện tinh thần lạc quan của người lao động. Trong các chủ đề
ấy, ca dao than thân vẫn chiếm số lượng nhiều hơn cả.  Ca dao than thân
 là tiếng nói về thân phận, đặc biệt là thân phận người phụ nữ trong xã hội
xưa.

Đề tài: Những mô típ quen thuộc trong ca dao than thân của người Việt Nam
(người Kinh)
*Lí do chọn đề tài
Để giãi bày tiếng lòng vừa ai oán, xót thương vừa da diết, lắng sâu nhưng cũng
không kém phần mãnh liệt của mình, nhân vật trữ tình trong ca dao đã sử dụng
một số mô típ quen thuộc như Thân em, Chiều chiều,… Do đó, nghiên cứu bộ
phận ca dao than thân cùng những mô típ quen thuộc trong đó sẽ giúp chúng ta
thấy được những cái hay, cái đẹp, cái độc đáo của ca dao, giải mã cảm xúc, nỗi
niềm mà người xưa gửi gắm. Không chỉ vậy, việc nghiên cứu các mô típ quen
thuộc trong ca dao than thân giúp cho HS sẽ tiếp nhận những tác phẩm ca dao
than thân trong chương trình học cũng như nâng cao năng lực đọc hiểu văn bản
ca dao ngoài chương trình SGK. Việc nghiên cứu này còn góp phần giúp cho HS
thêm yêu quý, trân trọng những giá trị văn học dân gian, từ đó nâng cao ý thức
trách nhiệm trong vấn đề bảo tồn giá trị văn hoá đặc sắc của cộng đồng, dân
tộc.

* Các đề mục phần nội dung của vấn đề nghiên cứu: Những mô típ quen
thuộc trong ca dao than thân của người Việt Nam (người Kinh)
1. CƠ SỞ LÍ THUYẾT
1.1. Thể loại ca dao
1.2. Ca dao than thân của người Việt Nam (người Kinh)
2. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
2.1. Một số mô típ quen thuộc trong ca dao than thân
a. Mô típ “Thân em…” – lời than về thân phận mình của người phụ nữ
b. Mô típ “Chiều chiều…” – nỗi khổ của người con gái lấy chồng xa quê
c. Mô típ “Chiều chiều…” – nỗi nhớ của đôi lứa cách xa nhau
…
2.2. Ý nghĩa của những mô típ quen thuộc trong ca dao than thân

*Ví dụ trình bày nội dung 2.1.a:
2.1.a. Mô típ “Thân em…” – lời than về thân phận mình của người phụ nữ
Trải qua bao năm tháng, ca dao vẫn là tiếng nói ân tình, thổ lộ những tâm tư tình cảm của
người bình dân xưa. Ca dao đã ăn sâu vào tâm hồn người Việt đặc biệt là mảng ca dao viết về
đề tài thân phận người phụ nữ trong xã hội cũ có rất nhiều câu ca dao bắt đầu bằng môtíp “Thân em… “.
Ở những câu, bài ca dao có “Thân em… ” mang nghĩa là thân phận, cuộc đời của người phụ nữ.
Những thân phận, cuộc đời này thường có số kiếp hẩm hiu, bạc bẽo. Đa phần những câu ca
dao với mô-típ này thường mang giai điệu buồn bã, chán ngán, ai oán cuộc đời bạc bẽo, xã hội
phong kiến bất công, tàn nhẫn. “Thân em…” phản ánh sự lệ thuộc, thể hiện nỗi đau của người
phụ nữ trong xã hội cũ.
“Thân em như thể bèo trôi
Sóng dập gió dồi biết tấp vào đâu”
Những câu ca dao này đã liên tưởng, thể hiện nỗi cảm thông sâu sắc đối với thân phận người
phụ nữ. Cuộc đời người phụ nữ xưa kia bị lệ thuộc, ràng buộc bằng nhiều sợi dây, hữu hình và
vô hình, khiến họ không thể vươn lên, chiến thắng nổi số phận:
“Thân em như hạc đầu đình
Muốn bay không cất nổi mình mà bay

Qua những câu ca dao mở đầu bằng mô-típ “Thân em… “, người bình dân còn muốn thể hiện nỗi đau khổ, bất hạnh
của người phụ nữ khó cổ thể giãi bày trong xã hội đương thời. Họ phải gửi gắm lòng mình qua những câu ca dao
khắc khoải đọc lên mà nghe lòng xiết bao xót xa:
“Thân em như lá đài bi
Ngày thì dãi nắng, đêm thì dám sương .
Nỗi đau ấy đâu phải ai cũng thấu hiểu cho họ, lắm lúc bề ngoài trông họ tươi tắn mà ruột gan rối bời:
“Thân em như cây sầu đâu
Ngoài tươi trong héo; giữa sau tương tư .
Dẫu trải qua bao giông tố cuộc đời, số kiếp có bạc bẽo đến đâu thì người phụ nữ vẫn vẹn toàn đức hạnh. Dù trong
khó khăn, thử thách họ vẫn thể hiện bản lĩnh. Tác giả bình dân đã tự hào ca ngợi vẻ đẹp cả hình thức lẫn tâm hồn
của người phụ nữ, thể hiện giá trị vốn có của họ:
“Thân em như thể chuông vàng
Ở trong thành nội ngàn quân lính hầu
“Thân em… ” thật đẹp đẽ và cao quý lắm thay:
“Thân em như cá hóa long
Chín tầng mây phủ, ở trong da trời”
Những người mẹ – người nghệ sĩ của tình thương đã ngân lên những giai điệu hát ru đẹp và ngọt ngào bằng những
câu ca dao. Vì thế mà ca dao đã đi sâu vào tiềm thức và tâm hồn của người bình dân. Bằng những câu ca dao với
mô-típ “Thân em… “, dân gian đã thốt lên những tiếng đời than thân, trách phận. Bên cạnh đó họ còn thể hiện thái
độ phản kháng, đấu tranh cho quyền lợi của người  phụ nữ, làm giàu thêm cho ca dao người Việt.

*Viết phần kết luận cho vấn đề nghiên cứu:Những mô típ quen thuộc trong ca dao than thân của
người Việt Nam (người Kinh):
Như vậy, ca dao than thân của người Việt Nam (người Kinh) sử dụng nhiều mô típ quen thuộc, chứa
đựng nhiều ý nghĩa. Về phương diện nội dung, các mô típ quen thuộc xuất hiện trong nhiều nhóm bài ca
dao cùng chủ đề cho thấy đây là tiếng nói chung của nhiều người, đặc biệt là người phụ nữ. Gặp cảnh
ngộ đắng cay, với cách nói cụ thể có hình ảnh, người dân lao động xưa thường liên kết số phận mình với
hình ảnh trùng hợp trước mắt, có sẵn mô típ quen thuộc, người sáng tác đem dấu ấn thực tế đang đối
diện vào cái có sẵn ấy, từ đó ta có một dị bản mới. Sự xuất hiện nhiều câu ca dao than thân gắn với
những mô típ quen thuộc như Thân em…., Chiều chiều... một mặt để tiếng nói than thân, tiếng nói phản
kháng trở nên mạnh mẽ hơn, mặt khác nó làm cho kho tàng ca dao nói chung và những câu hát than
thân nói riêng thêm phong phú. Về phương diện nghệ thuật, các mô típ quen thuộc tạo nên kết cấu đặc
biệt của ca dao, giúp cho những bài ca dao dễ nhớ, dễ thuộc, dễ truyền miệng hơn.  Ca dao là sản phẩm
tinh thần kết tinh tài năng và tâm hồn của người dân lao động xưa. Đến với những câu ca dao than
thân, người đọc càng hiểu, cảm thông với nỗi cay đắng của người phụ nữ xưa, đồng thời trân trọng khát
vọng tự do, hạnh phúc của họ, cũng từ đó biết bồi đắp, nâng niu hạnh phúc của chính mình. Cần có
thêm những công trình nghiên cứu về ca dao than thân nói riêng và thể loại ca dao của người Việt nói
chung để góp phần bảo tồn và giữ gìn bản sắc văn hoá dân tộc.