( TRÍCH)
- NGUYỄN TUÂN -

CẤU TRÚC BÀI HỌC

I. Tìm hiểu chung

II. Đọc – hiểu văn bản
1. Lời đề từ
2. Hình tượng con Sông Đà
a. Sông Đà hung bạo, dữ dội
b. Sông Đà thơ mộng, trữ tình
3. Hình tượng người lái đò sông Đà
III. Tổng kết

1. Tác giả
- Nguyễn Tuân là một trong những
nhà văn xuất sắc của văn xuôi hiện
đại Việt Nam
- Ông là một nhà văn, nghệ sĩ lớn
suốt đời đi tìm cái đẹp
- Phong cách nghệ thuật: tài hoa,
uyên bác.

(1910-1987)

2. Tác phẩm
a. Xuất xứ
- In trong tập tuỳ bút Sông Đà, xuất bản 1960
- Tác phẩm là kết quả chuyến đi thực tế Tây Bắc năm 1958 của Nguyễn Tuân.
b. Mục đích sáng tác: Tìm chất vàng của vùng Tây Bắc Thiên nhiên và
Con người
c. Thể loại : Tuỳ bút
- Kết cấu tự do, phóng túng, biến hóa linh hoạt (Từ một câu chuyện, một sự việc
nào đó để liên tưởng, bàn bạc, suy ngẫm...)
- Giàu chất kí và thấm đẫm yếu tố trữ tình
d. Cảm hứng chủ đạo: Ca ngợi thiên nhiên, đất nước, con người và

cuộc sống mới ở vùng cao Tây Bắc.

Người lái đò Sông Đà

Tiêu biểu cho
phong cách nghệ
thuật độc đáo
của Nguyễn Tuân:
uyên bác, tài hoa

Cho thấy diện
mạo của một
Nguyễn Tuân
mới mẻ, khát
khao hòa nhập…

Một số hình ảnh về Sông Đà
Nhìn từ trên nhà máy thuỷ điện

Một số hình ảnh về Sông Đà

Cái nhìn toàn cảnh về Sông Đà

II. ĐỌC HIỂU VĂN BẢN

1. Lời đề từ

Chúng thủy giai đông tẩu
Đà giang độc bắc lưu
( Mọi dòng sông đều chảy về hướng đông- Chỉ
có dòng sông Đà chảy theo hướng bắc)
→ Dòng sông có hướng chảy độc đáo, đi
ngược với quy luật tự nhiên. Sông Đà có tính
cách độc đáo, riêng biệt.

2. Hình tượng con sông Đà

a. Sông Đà hung bạo, dữ dội
Sự hung bạo của sông
Đà được thể hiện qua
những phương diện
nào?

2. Hình tượng con sông Đà

a. Sông Đà hung bạo, dữ dội

Sông Đà hung bạo

Ghềnh
sông dữ
Đá bờ sông dội

Hút nước
ghê rợn

Thác nước
hung dữ

Thạch trận
hiểm ác

Bờ đá dựng vách thành

+ Dựng vách thành, chỉ đúng ngọ mới thấy mặt trời.

* Cảnh đá bờ sông
- Hình ảnh so sánh, liên tưởng :
+ “Đá .. dựng vách thành,.. Đúng ngọ mới thấy
mặt trời”
+ “ Vách đá thành chẹt lòng Sông Đà như một
cái yết hầu”.
+ “Đứng bên này bờ nhẹ tay ném hòn đá...”
+ “Có quãng con nai, con hổ đã có lần vọt từ bờ
bên này sang bờ bên kia…”
Diễn tả một cách hình ảnh sự nhỏ hẹp,
hùng vĩ, hiểm trở của dòng sông.

Hình ảnh mặt ghềnh Hát Loóng.

* Quãng mặt ghềnh Hát Loóng
- “ Nước xô đá, đá xô sóng, sóng xô gió”
 Thủ pháp điệp từ, điệp ngữ, điệp cú pháp
 Âm hưởng dữ dội, dồn dập, mạnh mẽ
- “ Cuồn cuộn luồng gió gùn ghè suốt năm như lúc nào cũng đòi nợ xuýt bất cứ
người lái đò Sông Đà nào tóm được qua đấy.”
 Thủ pháp điệp âm “cuồn cuộn, gùn ghè ”, so sánh, nhân hóa con sông như một
kẻ chuyên đi đòi nợ dữ dằn
 Sự dữ dội của ghềnh sông.

Hút nước (xoáy nước) trên Sông Đà

Hút nước (xoáy nước) trên Sông Đà

Những cái hút nước trên sông Đà

* Những “cái hút nước”
- Những cái hút nước giống như: “ cái giếng bê tông thả xuống sông để chuẩn bị làm móng
cầu”, “ nước ở đây thở và kêu như cửa cống cái bị sặc”, “ nước ặc ặc lên như vừa rót
dầu sôi vào ”  Hàng loạt các so sánh, liên tưởng độc đáo -> tô đậm mức độ khủng
khiếp của những cái hút nước
-

“ Có những thuyền bị cái hút nước hút xuống, thuyền trồng ngay cây chuối...tan xác ở
khuỷnh sông dưới ”
 Hình ảnh đầy chất hiện thực diễn tả sự “tàn nhẫn” của những cái hút nước Sông Đà.

-

Lấy hình ảnh “ ô tô sang số…bờ vực ” để ví von với cách chèo thuyền.

Tưởng tượng xuất thần về cú lia ngược của chiếc máy quay phim : “thành giếng xây toàn
bằng nước sông xanh ve…cây gậy đánh phèn ”
 Nhân hóa, so sánh, liên tưởng, vận dụng kĩ thuật đặc tả của điện ảnh để Đặc tả sự dữ
dằn, ghê rợn của những hút nước quái ác  Tài hoa, uyên bác.
-

* Sóng nước sông Đà
-“

sóng nước như thể quân liều mạng ……đội cả thuyền lên”

- “ nước bám lấy thuyền như đô vật túm thắt lưng ông đò….”(188)

- “Sóng thác đã đánh đến miếng đòn hiểm độc nhất, …”.(189)

 so sánh, nhân hóa: dữ dội, mạnh mẽ, nham hiểm của
sông Đà

* Những thác nước

* Những thác nước

* Những thác nước
- Âm thanh: “ nghe như là oán trách ” lúc thì “ van xin ”, rồi như “ khiêu
khích, giọng gằn mà chế nhạo ”, thế rồi bất ngờ “ nó rống lên như tiếng
một ngàn con trâu mộng...”
Nhân cách hóa con sông như một sinh thể dữ dằn, gào thét trong những âm
thanh ghê sợ.
- Diện mạo: Tên nào “ trông cũng ngỗ ngược ”, “ nhăn nhúm ”
Trông như những tên lính thủy hung tợn sẵn sàng giao chiến. Cả một trận
địa đá sẵn sàng dìm chết con thuyền.
Sông Đà như một sinh thể có tiếng nói với nhiều cung bậc, sắc
thái tâm trạng, cảm xúc…

* Đá trên sông:
- Đá mai phục trong lòng sông, nhổm cả dậy để vồ lấy thuyền.
- Mặt hòn đá nào trông cũng ngỗ ngược, hòn nào cũng nhăn nhúm, méo mó.
Thạch trận sông Đà
Trùng vi 1 -bốn cửa tử, một cửa sinh lệch về tả ngạn,
liên tiếp ra đòn
Trùng vi 2 tăng cửa tử, một cửa sinh lệch về hữu ngạn
Trùng vi 3 bên trái, bên phải đều là luồng chết, luồng
sống ở sau bọn đá

* Ca ngợi sông Đà
Câu đồng dao thần thoại Sơn tinh, Thủy tinh:
Núi cao sông hãy còn dài
Năm năm báo oán đời đời đánh ghen

 Vận dụng tri thức của nhiều lĩnh vực khác nhau như điện ảnh,
võ thuật, âm nhạc, điêu khắc, Nguyễn Tuân đã khắc họa sinh
động sự hung bạo của Sông Đà với nhiều vẻ khác nhau: hiểm
trở, cuộn sôi, dữ dội , mạnh mẽ, hoang dã, điên cuồng, mưu
mô, xảo quyệt

Đập thủy điện trên sông Đà

NGƯỜI LÁI ĐÒ SÔNG ĐÀ

II. ĐỌC HIỂU VĂN BẢN

1. Hình tượng con Sông Đà

b. Sông Đà hiền hòa, trữ tình ở hạ lưu:
- Hình dáng
- Màu sắc
- Dòng nước
- Cảnh hai bên bờ

       Thuyền tôi trôi trên sông Đà. Cảnh ven sông ở đây lặng tờ. Hình như từ đời
Lí đời Trần đời Lê, quãng sông này cũng lặng tờ đến thế mà thôi. Thuyền tôi
trôi qua một nương ngô nhú lên mấy lá ngô non đầu mùa. Mà tịnh không một
bóng người. Cỏ gianh đồi núi đang ra những nõn búp. Một đàn hươu cúi đầu
ngốn búp cỏ gianh đẫm sương đêm. Bờ sông hoang dại như một bờ tiền sử. Bờ
sông hồn nhiên như một nỗi niềm cổ tích tuổi xưa. Chao ôi, thấy thèm chợt được
giật mình vì một tiếng còi xúp – lê của một chuyến xe lửa đầu tiên đường sắt
Phú Thọ - Yên Bái- Lai Châu. Con hươu thơ ngộ ngẩng đầu nhung khỏi áng cỏ
sương, chăm chăm nhìn tôi lừ lừ trôi trên một mũi đò. Hươu vểnh tai, nhìn tôi
không chớp mắt mà như hỏi tôi bằng cái tiếng nói riêng của con vật lành: “ Hỡi
ông khách sông Đà, có phải ông cũng nghe thấy một tiếng còi sương?…”
   
( Nguyễn Tuân – Người lái đò sông Đà, Ngữ văn 12,tập 1,  trang 191, 192)

- Hình dáng:mềm mại kiều
diễm
“ Sông Đà tuôn dài tuôn dài như
một áng tóc trữ tình, đầu tóc,
chân tóc ẩn hiện trong mây trời
Tây Bắc bung nở hoa ban hoa gạo
và mù núi mèo đốt nương xuân ”

- Gợi cảm về màu sắc :
+ “ Mùa xuân dòng xanh ngọc bích ”
+ “ Mùa thu nước Sông Đà lừ lừ chín đỏ như da mặt người bầm đi vì rượu bữa
… bực bội gì mỗi độ thu về”

- Gợi cảm xúc :
+ Với con người : con sông như một cố nhân “ đã có lần tôi nhìn Sông Đà
như một cố nhân ”
+ Gợi vẻ đẹp của một áng Đường thi :“ Yên hoa tam nguyệt há Dương Châu ”

- Cảnh hai bên bờ:
“ Bờ sông hoang dại như một bờ tiền sử. Bờ sông hồn nhiên như một nỗi niềm
cổ tích tuổi xưa”(191)
 Không khí hoang dại, tĩnh lặng
“ Bờ Sông Đà, bãi Sông Đà, chuồn chuồn bươm bướm trên sông Đà …vui
như nối lại chiêm bao đứt quãng”
Trù phú, đầy chất thơ
“ một nương ngô nhú lên…cỏ gianh đồi núi đang ra những nõn búp. Một đàn
hươu … đàn cá dầm xanh ”
Tràn trề nhựa sống
- Ca ngợi cảnh đẹp qua câu thơ của Tản Đà
Dải sông Đà bọt nước lênh bênh
Bao nhiêu cảnh bấy nhiêu tình

 Nhà văn đã tạo dựng nên một không gian trữ tình khiến người
đọc say đắm, ngất ngây, là công trình tuyệt vời của tạo hóa

NGƯỜI LÁI ĐÒ SÔNG ĐÀ

 SƠ KẾT :
Sông Đà vừa hung bạo, hùng vĩ, vừa trữ tình, thơ mộng.
Hai nét tính cách đối lập đó đã tạo nên bức tranh toàn
cảnh về Sông Đà độc đáo, thú vị làm say đắm lòng người.

Để giữ mãi vẻ đẹp của thiên nhiên, em cần phải làm gì?

NGƯỜI LÁI ĐÒ SÔNG ĐÀ
I. Tìm hiểu chung

NGUYỄN TUÂN

II. Đọc – hiểu văn bản
1. Lời đề từ
2. Hình tượng con Sông Đà
a. Sông Đà hung bạo, dữ dội
b. Sông Đà thơ mộng, trữ tình
3. Hình tượng người lái đò sông Đà

3. Hình tượng người lái đò sông Đà
- Hình ảnh người lài đò
chính là đối tượng của cái đẹp,
lấp lánh ánh sáng của người
nghệ sĩ tài hoa. Bởi lẽ, ở đây,
lái đò - chở đò là cả một nghệ
thuật cao cường trên sông nước.
 Nghệ thuật ấy là sự nhập thân
vào cả hai phương diện tâm hồn
và tính cách của ông lái.

2. Ông lái đò:
* Về lai lịch :
- Ông đò là một ông già 70 tuổi.
Ông sinh ra và lớn lên ngay bên
bờ sông Đà .
- Phần lớn cuộc đời ông dành cho
nghề lái đò dọc trên sông Đà –
một nghề đầy gia khổ và hiểm
nguy.

“Quê ông ở ngay chỗ
ngã tư sông sát tỉnh”.

“Thời Tây , Tàu …ông
chở đò dọc tải chè mạn,
chè cối từ Mường Lay
cho đến hết cửa rừng
hòa bình…”

* Về hình dáng:
- Cái gian nan, khổ cực của nghề

“ Tay ông lêu nghêu như cái sào,

lái đò như “ chạm khắc”, làm nên

chân ông lúc nào cũng như kẹp

một hình dáng rất đặc biệt của ông

lấy một cái cuống lái tưởng

lái .

tượng. Giọng ông ào ào như tiếng

 Chỉ một vài nét, Nguyễn Tuân đã

nước trước mặt gềnh… Nhỡn giới

tạc nên một bức chân dung của lái

ông vòi vọi ….Cái đầu quắc

đò không chỉ hình dáng bề ngoài

thước…đặt trên một thân hình cao

mà cả nội tâm, phong thái của một

to và gọn quánh như chất sừng,

người lao động có tâm hồn.

chất mun.”

* Tài năng và tâm hồn:
+ Trong thời gian hơn chục năm “trên sông
Đà, ông xuôi, ông ngược hơn một trăm
lần…chính tay ông giữ lái độ sáu chục
lần”…
+ Ông am hiểu tường tận về con sông, về
phương tiện đi lại, ông dùng mắt “mà nhớ
tỉ mỉ như đóng đanh vào lòng tất cả những
luồng nước của tất cả những con thác hiểm
trở”;
Ông thuộc dòng sông như thuộc “ một
trường thiên anh hùng ca…”

 Là người
từng trải, hiểu
biết và rất
thành thạo
trong nghề lài
đò.

- Bình tĩnh, ung dung đối đầu với những cơn
cuồng bạo của thác gềnh (nén đau, giữ mái
chèo, tỉnh táo chỉ huy bạn chèo lần lượt
vượt qua các vòng vây của thủy trận sông
Đà).
- Xử lý các tình huống nguy hiểm một cách
tài tình, linh hoạt “nắm chắc binh pháp của
thần sông, thần núi…”.
- Động tác điêu luyện “cỡi đúng ngay lên
bờm sóng luồng nước, phóng thẳng thuyền
vào giữa thác…”

=> Là người
mưu trí, dũng
cảm; bản lĩnh
cao cường và
tài ba.

- Ông không thích lái đò trên những khúc sông
bằng phẳng. Ông bảo “Chạy thuyền trên khúc sông
không có thác, nó dễ dại tay dại chân và buồn ngủ”.
- Ông thích chạy đò qua những khúc sông có nhiều
gềnh thác vì ông cảm nhận rằng “hết gềnh thác,
hình như sông Đà hết đậm đà với nhà đò”.
- Người lái đò coi việc chiến thắng thủy trận sông
Đà là chiến công mà chỉ là một chuyện thường, là
điều tất nhiên “ đêm ấy nhà đò đốt lửa trong hang
đá, nướng ống cơm lam và toàn bàn về cá anh vũ
đầm xanh…”

Là một
người nghệ
sĩ tài hoa,
yêu mến và
tự hào với
công việc.

Hình ảnh minh họa ông lái đò nghỉ ngơi
khi dừng chèo

Tóm lại
- Ông lái đò là hình ảnh tuyệt đẹp về người lao động bình
thường nhưng tài ba, trí dũng. Nhân vật ông lái được xây dựng
trong mối tương quan với hoàn cảnh
(cuộc đối đầu dữ dội với sông Đà) để làm bật nổi phẩm chất
và tính cách.
- Nét độc đáo là Nguyễn Tuân đã sử dụng tri thức hội họa ,
điện ảnh, võ thuật, quân sự một cách tài hoa – uyên bác để
diễn tả sinh động tài nghệ của nhân vật.
 Qua đó , nhà văn đã dành cho nhân vật những tình cảm
yêu mến và trân trọng, ngợi ca.

* Phong cách nghệ thuật của Nguyễn Tuân qua bài tùy bút:
- Qua bài tùy bút, ta thấy rõ phong cách của Nguyễn Tuân:
+ Cách nhìn và tả cảnh thiên nhiên thật đẹp
(thiên nhiên sông Đà vừa mang một vẻ đẹp dữ dội “như thiên anh hùng
ca”, vừa mang vẻ đẹp trữ tình, thơ mộng…)
 Tình yêu thiên nhiên, tâm hồn nhạy cảm, vốn ngôn ngữ cực kỳ phong
phú của nhà văn.

+ Cách nhìn và miêu tả con người lao động của nhà văn chú trong vào vẻ
đẹp trí tuệ , tài năng và tâm hồn (tấm lòng ông lái và cô lái đò thật chân
chất, đôn hậu).
- Nghệ thuật viết tùy bút của Nguyễn Tuân thật đặc sắc :
+ Lối ví von độc đáo, bất ngờ, chính xác.
+ Chi tiết chân thực và hóm hỉnh.
+Cách viết phóng túng, ngôn ngữ điêu luyện.
+ Sự hiểu biết khoa học cặn kẽ, sức tưởng tượng phong phú, cảm xúc sâu
lắng. Đặc biệt là lòng yêu thương và tự hào về con người và đất nước.