Nhìn về vốn văn hoá dân tộc
Trần Đình Hượu
I.Tìm hiểu chung:
.
Dựa vào tiểu dẫn SGK trình bày những nét chính về tác giả.
1. Tác giả.
- ( 1926 – 1995)
- Quê: xã Võ Liệt – Thanh Chương- Nghệ An.
- Là nhà nghiên cứu lịch sử, văn học Việt Nam trung cận đại
- Năm 2000, ông được Nhà nước tặng giải thưởng về khoa học công nghệ.
2. Các tác phẩm chính:
+ Văn học Việt Nam giai đoạn giao thời 1900- 1930.
+ Nho giáo và văn học Việt Nam trung cận đại
+ Đến hiện đại từ truyền thống…
3. Vị trí đoạn trích:
Đoạn trích từ phần hai trong cuốn “Đến hiện đại từ truyền thống”.
1. Khái niệm về văn hóa (Từ điển tiếng Việt, Hoàng Phê chủ biên, Trung tâm từ điển học, 2002)
a. Tổng thể nói chung những giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo ra trong quá trình lịch sử.
II.Đọc hiểu văn bản
b. Những hoạt động của con người nhằm thỏa mãn nhu cầu đời sống vật chất và tinh thần.
*Nền văn hóa của ta không đồ sộ, chưa có những cống hiến lớn lao hay những đặc sắc nổi bật.
Thần thoại không phong phú.
Không có ngành khoa học, kĩ thuật nào phát triển thành có truyền thống.
Tôn giáo hay triết học không phát triển cao.
- Âm nhạc, hội họa, kiến trúc đều không phát triển đến tuyệt kĩ.
- Số nhà thơ để lại nhiều tác phẩm thi ca thì không có.
2. Nhìn nhận chung về vốn văn hóa của dân tộc
Phần đầu đoạn trích, tác giả đã nhận định như thế nào về nền văn hóa dân tộc.
?
?
Chứng minh cho nhận định trên.
Khuynh hướng, hứng thú, sự ưa thích.
Hạn chế của trình độ sản xuất, của đời sống xã hội.
Đó là văn hóa của dân nông nghiệp định cư, không có nhu cầu lưu chuyển, trao đổi,…
?
Theo tác giả, nguyên nhân của vấn đề trên là gì ?
3. Đặc điểm văn hoá Việt Nam:
a. Quan niệm sống:
Tác giả đã phân tích đặc điểm của vốn văn hoá dân tộc trên những phương diện cụ thể nào?

+ Coi trọng hiện thế trần tục hơn thế giới bên kia.
+ Ý thức cá nhân và sở hữu không phát triển cao.
+ Mong ước: thái bình, an cư lạc nghiệp, đông con nhiều cháu.

Thiết thực, yên phận thủ thường, không mong gì cao xa, khác thường,hơn người.
b.Quan niệm về ứng xử:
+ Chuộng con người hiền lành, tình nghĩa.
+ Không chuộng trí mà cũng không chuộng dũng.
+ Tâm trí dân có bụt( cứu giúp), có thần( uy linh bảo quốc hộ dân), không có tiên( xa lạ)
+ Ca tụng sự khôn khéo.
+Những cái khác bản thân: không dễ hoà hợp nhưng cũng không cự tuyệt đến cùng.

+ Không háo hức tráng lệ, huy hoàng
+ Không say mê huyền ảo, kì vĩ.
+ Chuộng màu sắc : dịu dàng, thanh nhã, ghét sặc sỡ.
+ Qui mô: Chuộng vừa khéo, xinh, vừa phải.
+ Giao tiếp: Chuộng hợp tình, hợp lí.
+ Ăn mặc: Không chuộng sự cầu kì.
Hướng vào vẻ đẹp dịu dàng, thanh lịch, duyên dáng, qui mô vừa phải
c. Quan niệm về cái đẹp:
- Giàu tính nhân bản, tinh tế, hướng tới sự hài hoà trên mọi phương diện.
- Tinh thần chung của văn hoá Việt Nam là thiết thực, linh hoạt, dung hoà.
?
Từ các vấn đề trên, tác giả đưa đến nhận định gì về đặc điểm nổi bật nhất trong các sáng tạo văn hóa Việt Nam ?
Ưu điểm của VHVN
Văn hoá Việt Nam chưa có tầm vóc lớn, chưa có vị trí quan trọng và chưa có khả năng tạo được ảnh hưởng sâu sắc tới các nền văn hoá khác.
=> Do không có khát vọng và sáng tạo lớn; không đề cao trí tuệ…
4. Những mặt hạn chế của văn hóa Việt Nam.
?
Những đặc điểm nào có thể coi là hạn chế của vốn văn hoá dân tộc?
Những tôn giáo nào có ảnh hưởng mạnh nhất đến văn hoá truyền thống của Việt Nam? Người Việt đã tiếp nhận tư tưởng của tôn giáo này theo hướng nào để tạo nên bản sắc văn hoá dân tộc?
5. Tôn giáo trong đời sống văn hóa Việt Nam.
Phật giáo
Nho giáo
Đạo giáo
Đặc điểm chung:
-Các tôn giáo qua lăng kính Việt Nam đều bị biến thành lối thờ cúng.
-Phật giáo và Nho giáo ảnh hưởng mạnh nhất đến văn hoá truyền thống Việt Nam.
Thích Ca
Khổng Phu tử
Giesu
đều được đặt lên bàn thờ
Người Việt thờ Phật
chủ yếu để cầu nguyện
hướng thiện
chứ chưa phải để đạt được giác ngộ, giải thoát theo giáo lí.
Trong văn hóa Việt, Nho giáo không được tiếp nhận ở khía cạnh nghi lễ tủn mủn, giáo điều khắc nghiệt.
Văn miếu – quốc tử giám, nơi được coi là trường đại học đầu tiên của nước ta.
Nói đến Nho giáo, người ta thường nghĩ đến sự nghiệp của một người có học
-Đạo giáo không ảnh hưởng nhiều trong văn hóa nhưng tư tưởng Lão – Trang thì ảnh hưởng nhiều đến lớp trí thức cao cấp, để lại dấu vết khá rõ trong văn học.
Ta dại ta tìm nơi vắng vẻ
Người khôn người đến chốn lao xao
Thu ăn măng trúc đông ăn giá
Xuân tắm hồ sen, hạ tắm ao.
(Nguyễn Bỉnh Khiêm)
Côn Sơn suối chảy rì rầm,
Ta nghe như tiếng đàn cầm bên tai.
Côn Sơn có đá rêu phơi,
Ta ngồi trên đá như ngồi đệm êm.
Trong ghềnh thông mọc như nêm,
Tìm nơi bóng mát ta lên ta nằm.
Trong rừng có bóng trúc râm,
Dưới màu xanh mát ta ngâm thơ nhàn.
Về đi sao chẳng sớm toan,
Nửa đời vướng bụi trần hoàn làm chi?
(Nguyễn Trãi)
Đó là sự tổng hòa của:
+ Sự tạo tác của chính dân tộc
+ Khả năng chiếm lĩnh
+ Khả năng đồng hóa của các giá trị văn hóa bên ngoài.
6. Con đường hình thành bản sắc dân tộc của văn hóa
?
Con đường nào hình thành bản sắc dân tộc của văn hóa
Về mặt đó, lịch sử chứng minh là dân tộc Việt Nam có bản lĩnh.
7.Nghệ thuật
-Trình bày chặt chẽ,logic.biện chứng thể hiện tầm bao quát lớn,chỉ ra được các khía cạnh quan trọng về đặc trưng VHVN.
-Thái độ khách quan,khoa học,khiêm tốn,.. tránh được hai khunh hướng cực đoan,thái hóa(hoặc chỉ tìm nhược điểm để phê phán ,hoặc chỉ tìm ưu điểm để ca tụng).
III.Tổng kết
Ghi nhớ: (sgk)
Đặc điểm nổi bật nhất trong các sáng tạo của người Việt Nam là gì? Nó nói lên thế mạnh gì của vốn văn hoá dân tộc?
* Quan niệm của tác giả trong các sáng tạo văn hoá của Việt Nam:
Tinh thần chung văn hoá việt Nam là thiết thực, linh hoạt, dung hoà.
Thế mạnh:Tạo ra cuộc sống thiết thực bình ổn, lành mạnh với những vẻ đẹp dịu dàng thanh lịch sống có tình nghĩa,có văn hoá trên 1 cái nền nhân bản.
Những đặc điểm nào có thể coi là hạn chế của vốn văn hoá dân tộc?
Hạn chế: Quan niệm về lí tưởng(Không có khát vọng và sáng tạo lớn trong cuộc sống, không mong gì cao xa khác thường, hơn người. Trí tuệ không được đề cao.
Văn hoá nông nghiệp định cư, không có nhu cầu lưu chuyển, trao đổi, không có kích thích của đô thị. Tế bào của xã hội là nông nghiệp nhỏ, đơn vị tổ chức xã hội là làng.Đó là văn hoá người việt, văn hoá vốn có từ lâu đời
=> còn nhiều khó khăn và bất trắc trong cuộc sống.
b. Những ảnh hưởng mạnh mẽ của tôn giáo đến truyền thống văn hoá Việt Nam.
Thảo luận nhóm: 5 phút, 4 nhóm.
Những tôn giáo nào có ảnh hưởng mạnh nhất đến văn hoá truyền thống của Việt Nam? Người Việt đã tiếp nhận tư tưởng của tôn giáo này theo hướng nào để tạo nên bản sắc văn hoá dân tộc?

Tôn giáo
Nho giáo
Phật giáo
Đạo giáo
Sàng lọc, tinh luyện để thành bản sắc của dân tộc mình.
Giá trị văn hóa dân tộc
Tìm ví dụ cụ thể trong văn học để làm sáng tỏ luận điểm này
Khổng Tử
Nhân nghĩa của Khổng Tử:
Nhân: Lòng yêu thương đối với muôn loài vạn vật.
Nghĩa: Cư xử với mọi người công bình theo lẽ phải ->Nguyễn Trãi Nhân nghĩa :
Việc nhân nghĩa cốt ở yên dân
Quân điếu phạt trước lo trừ bạo
( Bình Ngô đại cáo)
Em hãy cho biết con đường hình thành bản sắc văn hoá dân tộc Việt Nam?
Con đường hình thành bản sắc văn hoá dân tộc: Vốn vốn có + khả năng chiếm lĩnh + khả năng đồng hoá -> những giá trị văn hoá dân tộc.
III. Luyện tập.
Bài 2,3 SGK tr 162
a. Theo anh chị, nét đẹp văn hoá gây ấn tượng nhất trong những ngày tết nguyên đán của Việt Nam là gì? Trình bày những hiểu biết và quan điểm của anh chị về vấn đề này?
a. Tống cựu nghênh tân( tiễn năm cũ qua đón năm mới đến): cuối năm quét dọn sạch sẽ nhà cửa, sân ngõ, vứt bỏ những thứ rác rưởi, cùng làng xóm dọn dẹp nhà thờ, đình chùa, tắm giặt, cắt tóc, may sắm quần áo mới, trang trí bàn thờ, lau chùi bàn ghế, ấm chén và mọi thứ thức ăn vật dụng.


Đi chùa lễ tết ngày xuân
Du xuân
Pháo hoa ngày tết
Ngày tết của dân tộc Việt Nam




Nhiều gia đình nhắc nhở, dặn dò con cháu từ phút giao thừa trở đi không quấy khóc, không nghịch ngợm, cãi cọ nhau, không nói tục chửi bậy, không vứt rác viết vẽ bừa bãi. Cha mẹ, anh chị cũng không quở mắng, tra phạt con em, đối với ai cũng tay bắt mặt mừng, vui vẻ niềm nở dầu lạ dầu quen.

Đối với bà con xóm giềng dù trong năm cũ có điều gì không hay không phải, điều nặng tiếng nhẹ hay xích mích gì đều xúy xoá hết. Dầu có thực lòng hay không nhưng không để bụng, cũng không ai nói khích bác hoặc bóng gió, ác ý gì trong những ngày đầu năm. Dẫu mới gặp nhau ít phút trước, nhưng sau phút giao thừa coi như mới gặp, người ta chúc nhau những điều tốt lành.


Hái lộc, xông nhà, chúc tết, mừng tuổi: ai cũng hy vọng một năm mới tài lộc dồi dào, làm ăn thịnh vượng, mạnh khỏe tiến bộ, thành đạt hơn năm cũ. Lộc tự nhiên đến, đi hái lộc (chỉ là một cành non ở đình chùa, ở chốn tôn nghiêm mang về nhà), tự mình xông nhà hoặc dặn trước người "Nhẹ vía" mà mình thích đến xông nhà. Bạn nào vinh dự được người khác mời đến xông thì nên chú ý, chớ có sai hẹn sẽ xúi quẩy cả năm đối với gia đình người ta và cả đối với bạn. Nhiều người không tin tục xông nhà nhưng cũng phải dè dặt, chưa dám đến nhà ai sớm, sợ trong năm mới gia đình người ta xảy ra chuyện gì không hay đổ tại mình "Nặng vía". Tục xông nhà chỉ tính người đầu tiên đến nhà, từ người thứ hai trở đi không tính.



Sau giao thừa có tục mừng tuổi chúc Tết. Trước hết con cháu mừng tuổi ông bà, cha mẹ. Ông bà cha mẹ cùng chuẩn bị một ít tiền để mừng tuổi cho con cháu trong nhà và con cháu hàng xóm láng giềng, bạn bè thân thích. Lời chúc có ca có kệ hẳn hoi nhưng xem người ta thích nhất điều gì thì chúc điều đó, chúc sức khoẻ là phổ biến nhất. xưng hô hợp với lứa tuổi và quan hệ thân thuộc. Chúc Tết những người trong năm cũ gặp rủi ro tai hoạ thì động viên nhau "Của đi thay người", "Tai qua nạn khỏi", nghĩa là ngay trong cái hoạ cũng tìm thấy cái phúc, hướng về sự tốt lành.
Quanh năm làm ăn vất vả, ít có điều kiện qua lại thăm hỏi nhau, nhân ngày Tết đến chúc mừng nhau, gắn bó tình cảm thật là đặm đà ý vị; hoặc điếu thuốc miếng trầu, hoặc chén trà ly rượu, chẳng tốn kém là bao.
Cũng vào dịp đầu xuân, người có chức tước khai ẩn, học trò sĩ phu khai bút, nhà nông khai canh, thợ thủ công khai công, người buôn bán mở hàng lấy ngày
...........
b. Theo anh chị hủ tục cần bài trừ trong ngày lễ tết ở Việt Nam là gì?
b. Hủ tục cần bài trừ: Kiên quyết chống tệ liên hoan ăn uống, lãng phí, lối sống bê tha, rượu chè, cờ bạc, mê tín dị đoan, giữ gìn trật tự an toàn xã hội và vệ sinh công cộng.
Phối hợp chặt chẽ với ngành Tài chính, Công an làm tốt công tác quản lý thị trường, chống bọn đầu cơ, tích trữ, nâng giá, buôn gian, bán lậu, sản xuất mua bán hàng giả, nghiêm cấm việc sản xuất pháo và nấu rượu lậu,
Quản lý chặt chẽ các đối tượng hình sự, hoặc tập trung đưa đi cải tạo, kiên quyết trừng trị bọn lưu manh càn quấy, ngăn chặt việc đốt pháo bừa bãi hoặc ném pháo vào những người đi đường và những nơi đông đúc...
Củng cố:
Con đường hình thành bản sắc văn hoá dân tộc
Vốn tự có( Thiết thực, linh hoạt, dung hoà)
Khả năng chiếm linh, đồng hoá ( sàng lọc, tinh luyện) văn hoá nước ngoài
Giá trị văn hoá dân tộc Việt Nam
Dung hoà
Cảm ơn các thầy cô
đã chú ý theo dõi