TUẦN 11 – TIẾT 44:
PHƯƠNG PHÁP THUYẾT MINH

Tập trung dạy phần
I.2 Phương pháp thuyết minh.
I. Tìm hiểu các phương pháp thuyết minh
1. Quan sát, học tập, tích lũy tri thức để làm bài văn thuyết minh:
* Đọc lại các văn bản: Cây dừa Bình Định(1), Tại sao lá cây có màu xanh lục(2), Huế(3), Khởi nghĩa Nông Văn Vân(4), Con giun đất(5).
(1): Về sự vật.
(2): Về Khoa học.
(3): Văn hoá xã hội.
(4): Về Lịch sử.
(5): Về Sinh học.
2. Phương pháp thuyết minh:
Ví dụ 1:
Huế là một trong những trung tâm văn hoá, nghệ thuật lớn của Việt Nam.
Nông Văn Vân là tù trưởng dân tộc Tày, giữ chức tri châu Bảo Lạc (Cao Bằng).
là
là
Phương pháp nêu định nghĩa, giải thích.
Đối tượng thuyết minh: Huế (A)
Đặc điểm của đối tượng thuyết minh: một trong những…(B)
Đối tượng thuyết minh: Nông Văn Vân (A)
Đặc điểm của đối tượng thuyết minh: tù trưởng…(B)
a/ Phương pháp nêu định nghĩa, giải thích
 Vai trò và đặc điểm: Quy sự vật được định nghĩa và chỉ ra đặc điểm, công dụng riêng.
Vớ d? 2:
Cõy d?a c?ng hi?n t?t c? c?a c?i c?a mỡnh cho con ngu?i: thõn cõy l�m mỏng, lỏ l�m tranh, c?ng lỏ ch? nh? l�m vỏch, g?c d?a gi� l�m chừ d? xụi, nu?c d?a d? u?ng, d? kho cỏ, kho th?t, n?u canh, l�m nu?c m?m. . .
(Cõy d?a Bỡnh D?nh)
Thân làm máng
Lá làm tranh
Cọng lá chẻ nhỏ làm vách
Gốc dừa già làm chõ đồ xôi
Nước dừa để uống, để kho cá, kho thịt, nấu canh, làm nước mắm. . .
K? ra l?n lu?t cỏc cụng d?ng c?a cõy d?a.
L�m n?i b?t tớnh ch?t c?a s? v?t.
b/ Phương pháp liệt kê
 Tác dụng: Giúp người đọc hiểu sâu sắc, toàn diện và có ấn tượng về nội dung thuyết minh.
Ngày nay, đi các nước phát triển ,đâu đâu cũng nổi lên chiến dịch chống thuốc lá .Người ta cấm hút thuốc ở tất cả những nơi công cộng, phạt nặng những người vi phạm (ở Bỉ, từ năm 1987,vi phạm lần nhất phạt 40 đô la, tái phạm 500 đô la).
Ví dụ 3:
Phương pháp nêu ví dụ
c/ Phương pháp nêu ví dụ
Vai trò: Các ví dụ cụ thể có tác dụng thuyết phục người đọc, khiến người đọc tin.

Ví dụ 4 :

Các nhà khoa học cho biết trong không khí,dưỡng khí chỉ chiếm 20% thể tích,thán khí chiếm 3%. Nếu không có bổ sung thì trong vòng 500 năm con người và động vật sẽ dùng hết số dưỡng khí ấy, đồng thời số thán khí không ngừng gia tăng. Vậy vì sao đến nay dưỡng khí vẫn còn? Đó là nhờ thực vật. Thực vật khi quang hợp hút thán khí và nhả ra dưỡng khí. Một hec-ta cỏ mỗi ngày có khả năng hấp thụ 900 kg thán khí và nhả ra 600 kg dưỡng khí. Vì thế trồng cây xanh và thảm cỏ trong thành phố có ý nghĩa cực kì to lớn. ( Nói về cỏ)
Phương pháp dùng số liệu (con số).
d/ Phương pháp dùng số liệu (con số)
 Tác dụng: Số liệu phải chính xác, độ tin cậy cao, có cơ sở thực tế.
Ví dụ 5 :

Biển Thái Bình Dương chiếm một diện tích lớn gần bằng ba đại dương khác cộng lại và lớn gấp 14 lần diện tích biển Bắc Băng Dương là đại dương bé nhất.

 Phương pháp so sánh.
e/ Phương pháp so sánh
 Tác dụng: Đối chiếu hai hoặc hơn hai sự vật để làm nổi bật tính chất của đối tượng thuyết minh.
g/ Phương pháp phân loại, phân tích
 Tác dụng: Đối với những sự vật đa dạng, người ta chia ra từng loại để trình bày. Đối với sự vật có nhiều bộ phận, người ta chia ra từng bộ phận để thuyết minh.
Hãy chứng minh văn bản “Huế” kết hợp nhiều phương pháp thuyết minh. Tìm dẫn chứng cụ thể cho từng phương pháp ?


Hu?


Phương pháp nêu định nghĩa
Huế là một trong những trung tâm văn hoá nghệ thuật lớn của Việt Nam.
Phuương pháp so sánh
Sông Hương đẹp như một dải lụa xanh bay lượn trong tay nghệ sĩ múa. Núi Ngự Bình như cái yên ngựa nổi bật trên nền trời trong xanh của Huế
Phuương pháp liệt kê.
Huế nổi tiếng với các lăng tẩm của các vua Nguyễn, với chùa Thiên Mụ, chùa Trúc Lâm, với đài Vọng Cảnh, điện Hòn Chén, Chợ Đông Ba....
Phuương pháp phân loại, phân tích
*Đẹp với cảnh sắc sông, núi ...
* Những công trình kiến trúc nổi tiếng
*Những sản phẩm đặc biệt : vườn , nón, cô gái Huế, những món ăn …
* Truyền thống lịch sử…
Huế đẹp bởi các mặt :
* Nhiều công trình kiến trúc: có những công trình kiến trúc nổi tiếng
* Đặc sắc : Những sản phẩm đặc biệt : vườn , nón , cô gái Huế ...
- Những món ăn .





Tác dụng
Cách thức thuyết minh
Phần
Phương pháp
b
c
d
e
g
Liệt kê
Nêu ví dụ
Dùng số liệu
So sánh
Phân loại
phân tích
Lần lượt giới thiệu Huế qua từng phương diện: địa lí, phong cảnh thiên nhiên, văn hoá- con người, ẩm thực, lịch sử.
So sánh các đối tượng cùng loại để làm nổi
bật diện tích củaThái Bình Dương là rộng lớn.
Đưa ra các số liệu cụ thể, chính xác về dưỡng khí và thán khí, về khả năng hấp thụ thán khí và nhả ra dưỡng khí của cỏ.
Đưa ra ví dụ cụ thể, người viết chỉ ra được việc xử phạt những người hút thuốc lá ở Bỉ.
- Liệt kê các bộ phận của cây dừa: thân, lá, cọng, gốc, nước.
- Liệt kê tác hại của việc sử dụng bao bì ni lông: lẫn vào đất, vứt xuống cống, trôi ra biển.
Định nghĩa giải thích
a
Giúp người đọc hình dung đặc điểm, tính chất của đối tượng một cách cụ thể.
Giúp người đọc hiểu và tin vào những điều người viết cung cấp.
Khẳng định độ tin cậy cao của các tri thức được cung cấp.
So sánh để làm nổi bật bản chất của đối tượng thuyết minh.
Giúp người đọc hiểu từng mặt, từng bộ phận của đối tượng thuyết minh.
Chỉ ra bản chất của đối tượng bằng lời văn ngắn gọn, c/xác.
Dùng câu nêu định nghĩa: CN + là + VN
Đứng đầu văn bản, giữ vai trò giới thiệu.
BẢNG HỆ THỐNG CÁC PHƯƠNG PHÁP THUYẾT MINH
II. LUYỆN TẬP : BÀI TẬP 1 ( SGK/128 )
+ Khói thuốc lá có nhiều chất độc, thấm vào cơ thể, gây ho hen, viêm phế quản. + Khói thuốc thấm vào máu, không cho chúng tiếp cận ô-xi. + Khói thuốc lá gây ung thư vòm họng, ung thư phổi… + Chât ni-cô-tin trong thuốc lá làm huyết áp tăng cao, tắc động mạch, nhồi máu cơ tim…
Tác giả bài “Ôn dịch thuốc lá” đã nghiên cứu, tìm hiểu rất nhiều để nêu lên yêu cầu chống nạn hút thuốc lá. Em hãy chỉ ra phạm vi tìm hiểu vấn đề thể hiện trong bài viết.
1/ Kiến thức của một bác sĩ:
2/ Kiến thức của người quan sát đời sống xã hội:
3 / Kiến thức của một người có tâm huyết đối với các vấn đề xã hội và bức xúc:
+ So sánh việc hút thuốc ở Việt Nam với các nước Âu, Mỹ; + Tình hình chống hút thuốc lá ở các nước đang phát triển.
+ Hiểu một nét tâm lí: cho rằng hút thuốc lá là văn minh, sang trọng; + Hút thuốc thuốc lá ảnh hưởng tới những người không hút; + Ảnh hưởng đến thai nhi; nêu gương xấu.
Bài tập 2: Bài viết “Ôn dịch thuốc lá” đã sử dụng những phơng pháp thuyết minh nào để nêu bật tác hại của viêc hút thuốc lá.
Phương pháp
so sánh. + Ôn dịch thuốc lá với bệnh dịch khác. + Tác hại của thuốc lá với giặc gặm nhấm. + Thanh niên Việt Nam với thanh niên Mĩ.
.
Phương pháp phân loại, phân tích.
+ Tác hại đối với người hút. + Tác hại đối với người bên cạnh. + Tác hại đến nhân cách. + Cách phòng chống.
Phương pháp liệt kê.
+ Liệt kê tác hại của thuốc lá đối với người hút. + Liệt kê tác hại của thuốc lá đối với người bên cạnh.
Phương pháp dùng số liệu và nêu ví dụ.

( ở Bỉ, từ năm 1987, vi phạm lần thứ nhất phạt 40 đô la, tái phạm phạt 500 đô la).
NGÃ BA ĐỒNG LỘC
Ngã ba Đồng Lộc là giao điểm giữa hai đường tỉnh lộ số 8 và số 15 thuộc vùng đất đồi Hà Tĩnh. Trên một đoạn đường khoảng 20 km mà có những 44 trọng điểm đánh phá của giặc Mĩ và đã phải chịu đựng hơn 2057 trận bom. ở đây có một tập thể kiên cường gồm 10 cô gái tuổi đời từ 17 đến 20 làm nhiệm vụ san lấp hố bom, làm đường, đào hầm trú ẩn, đảm bảo an toàn cho xe và người qua lại. Ngày 24 - 7- 1968, sau 18 lần giặc Mĩ cho máy bay đánh phá ác liệt vào khu vực này, cả 10 chị em vẫn trụ lại kiên cường, bất khuất, giữ vững mạch đường đến hơi thở cuối cùng.
Cũng trên mảnh đất anh hùng này đã sinh ra người anh hùng trẻ tuổi La Thị Tám, một cô gái đầy nhiệt tình cách mạng, gan dạ, mưu trí. Liên tục 116 ngày đêm làm nhiệm vụ, chị đã quan sát, đánh dấu nhưng quả bom cha nổ ở các trọng điểm địch đánh phá ác liệt. Ba lần bị bom nổ vùi lấp, chị vẫn kiên cường bám sát trận địa, đánh dấu đủ, rõ các nút bom, phục vụ đắc lực cho việc phá bom, đảm bảo giao thông thông suốt.
Ngày nay Ngã ba Đồng Lộc trở thành một nơi tưởng niệm những tấm gương oanh liệt của các cô gái thanh niên xung phong trong thời kháng chiến chống Mĩ. (Báo Quân đội nhân dân, 1975)
BÀI TẬP 3: SGK/129
Đọc văn bản thuyết minh sau và trả lời câu hỏi: Thuyết minh đòi hỏi những kiến thức như thế nào ? Văn bản đã sử dụng những phương pháp truyết minh nào ?
Thuyết minh đòi hỏi những
kiến thức như thế nào ?

Văn bản đã sử dụng những
phương pháp truyết minh nào ?
NGÃ BA ĐỒNG LỘC
- Về cuộc sống của các nữ thanh niên xung phong làm nhiệm vụ san lấp hố bom, làm đường, đào hầm, đảm bảo an toàn giao thông cho người và xe qua lại.
→ Kiến thức khách quan, xác thực học và đúng đắn.
Thuyết minh đòi hỏi những
kiến thức như thế nào ?

Văn bản đã sử dụng những
phương pháp truyết minh nào ?
+ Dùng số liệu: 20 km, 44 trọng điểm, 2057 trận bom;10 cô gái; 24-7-1968; 18 lần;116 ngày đêm.
+ Nêu ví dụ: Ba lần bị bom nổ vùi lấp, chị vẫn kiên cường bám sát trận địa, đánh dấu đủ, rõ các hút bom, phục vụ đắc lực cho việc phá bom…
+ Liệt kê: san lấp hố bom, làm đường, đào hầm trú ẩn, đảm bảo an toàn cho xe và người qua lại.
NGÃ BA ĐỒNG LỘC
Về vị trí địa lí của ngã ba
Đồng Lộc.
Về lịch sử cuộc kháng chiến chống Mĩ oanh liệt của dân tộc.
Di ảnh 10 cô gái Ngã Ba Đồng Lộc
Ảnh chụp cuối cùng của 10 cô gái
Khu Tưởng niệm Ngã Ba Đồng Lộc
Mộ mười cô gái Đồng Lộc
BÀI TẬP 4: SGK/129
Hãy cho biết cách phân loại sau đây của một bạn lớp trưởng với những bạn học yếu trong lớp có hợp lý không: “Lớp ta có nhiều bạn học chưa tốt. Trong đó có những bạn có điều kiện học tập tốt nhưng ham chơi, nên học yếu.Có những bạn học được nhưng do hoàn cảch khó khăn, thường bỏ học đến chậm nên học yếu. Lại có những bạn vốn kiến thức cơ sở yếu từ lớp dưới, tiếp thu chậm, nên học yếu. Đối với ba nhóm học sinh đó, chúng ta nên có những biện pháp khác nhau để giúp đỡ họ”.
Sự phân loại của bạn lớp trưởng là hợp lí. Bởi lẽ, bạn đã chỉ ra 3 loại học lực yếu bởi những nguyên nhân khác nhau:
- Có điều kiện học tốt nhưng ham chơi, nên học yếu.
- Gia đình khó khăn, thường bỏ học, đến lớp chậm, nên học yếu.
- Kiến thức yếu, tiếp thu chậm, nên học yếu.
=> Từ đó bạn đề nghị cách giúp đỡ khác nhau là hoàn toàn có cơ sở.
+ Học thuộc ghi nhớ SGK/128.
+ Làm bài tập còn lại vào vở bài tập.
+ Tìm ví dụ có sử dụng các phương pháp thuyết minh.
+ Chuẩn bị bài “ Đề văn thuyết minh và cách làm bài văn thuyết minh ”.

HƯỚNG DẪN VỀ NHÀ