Thổ nhưỡng quyển
Khái niệm và thành phần của đất
Sự hình thành đất

1. Khái niệm và thành phần của đất
1.1 Khái niệm về đất
Trªn bÒ mÆt c¸c lôc ®Þa cã líp ®Êt bao bäc gäi lµ thæ nh­ìng quyÓn. §øng trªn quan ®iÓm n«ng nghiÖp, V.R.Viliam (1932) ®· ®Þnh nghÜa ®Êt lµ líp t¬i xèp trªn bÒ mÆt lôc ®Þa, cã kh¶ n¨ng cho thu ho¹ch thùc vËt. Tøc lµ ®Êt cã ®é ph×.
§é ph× lµ kh¶ n¨ng cña ®Êt cung cÊp cho thùc vËt: n­íc, c¸c chÊt dinh d­ìng, nhiÖt. khÝ vµ c¸c ®iÒu kiÖn kh¸c ®Ó thùc vËt sinh tr­ëng vµ ph¸t triÓn. §©y lµ ®iÓm mÊu chèt ®Ó ph©n biÖt ®Êt víi ®¸.

Đặc điểm của thổ nhưỡng quyển
Thæ nh­ìng quyÓn tiÕp xóc víi khÝ quyÓn, th¹ch quyÓn, sinh quyÓn vµ thuû quyÓn nªn gi÷a chóng cã mèi quan hÖ t¸c ®éng qua l¹i víi nhau th«ng qua c¸c qu¸ tr×nh trao ®æi vËt chÊt vµ n¨ng l­îng ®Ó t¹o nªn thÓ tæng hîp tù nhiªn trong líp vá c¶nh quan.
BÒ dµy cña quyÓn thæ nh­ìng kh«ng lín, n¬i cã ®iÒu kiÖn thuËn lîi nhÊt còng chØ vµo kho¶ng 3-4 mÐt vµ bªn d­íi nã lµ líp vá phong ho¸.
1.2. Thành phần của đất
Đất có hai thành phần đó là các chất khoáng và các chất hữu cơ.
1.2.1. Cỏc ch?t khoỏng trong d?t
Tất cả các loại đất đều được hình thành từ các sản phẩm phong hoá đá gốc. Đá gốc có thể do một hoặc nhiều loại khoáng tạo nên, vì thế khoáng vật tạo đá cũng chính là khoáng hình thành đất.
Trong đất, khoáng chiếm tỷ lệ rất cao khoảng 90-95% trọng lượng đất khô.
Các thành phần chính của đất
1.2.2. Các chất hữu cơ trong đất
Vật chất hữu cơ trong đất là những tàn tích sinh vật ( xác động thực vật, vi sinh vật) chưa hoặc đang bị phân giải và những chất hữu cơ đã được phân giải.
Về mặt số lượng, các chất hữu cơ trong đất chỉ chiếm một tỷ lệ nhỏ so với các chất khoáng có trong đất, nhưng lại có vai trò quan trọng đối với chất lượng đất: chúng vừa là chất dinh dưỡng của thực vật, vừa ảnh hưởng tới các đặc tính lý-hoá- sinh học, tới quá trình hình thành và hướng phát triển của đất.
Trong số các thành phần vật chất hữu cơ của đất mùn là quan trọng nhất.
Mùn gồm ba nhóm chủ yếu là:
- Nhóm axit humic
- Nhóm axit pulvôlic
- Nhóm hợp chất humine.
Mùn chứa các nguyên tố hoá học như: cacbon, oxy, hyđro, và nitơ, nếu là các chất phức hệ mùn khoáng thì ngoài những nguyên tố trên còn có một lượng nhất định các nguyên tố khác như lưu huỳnh, phốtpho, canxi, manhê vv.
2. Sự hình thành đất
Ta có thể chia quá trình hình thành đất làm 2 giai đoạn
+ Đá bị phong hoá thành mẫu chất, giai đoạn này được gọi là quá trình phong hoá
+ Mẫu chất biến thành đất, giai đoạn này được gọi là quá trình hình thành đất




Các nhân tố hình thành đất: Các nhân tố hình thành đất đó là:
+ Đá mẹ
+ Thời gian
+ Sinh vật
+ Khí hậu
+ Địa hình
+ Con người
2.1 Đá mẹ
Mọi loại đất đều được hình thành từ những sản phẩm phong hoá của đá gốc. Những sản phẩm phong hoá đó được gọi là đá mẹ.
Đá mẹ tạo nên bộ khung cho đất thông qua việc cung cấp các khoáng vật cho đất. Do vậy, đá mẹ quyết định thành phần khoáng, thành phần cơ giới của đất.
Dá mẹ còn ảnh hưởng trực tiếp tới tính chất vật lí, hoá học của đất.
2.2. Khí hậu
• Khí hậu có sự tác động tới sự hình thành đất vừa trực tiếp thông qua nhiệt độ, vừa gián tiếp thông qua sinh vật.
KhÝ hËu kh¸c nhau sÏ cã khèi l­îng vµ chÊt l­îng c¸c vËt chÊt h÷u c¬ trong ®Êt kh¸c nhau
KhÝ hËu ¶nh h­ëng lín ®Õn tèc ®é vµ chiÒu h­íng h×nh thµnh ®Êt.
2.3. Sinh vật
• Sinh vật là yếu tố chủ đạo cho quá trình hình thành đất vì sinh vật cung cấp chất hữư cơ yếu tố quan trọng nhất để biến mẫu chất thành đất.
• Sinh vËt, kh«ng nh÷ng chØ cung cÊp chÊt h÷u c¬ cho ®Êt mµ nã cßn tham gia vµo c¸c vßng tuÇn hoµn vËt chÊt vµ n¨ng l­îng
2.4. Địa hình
Địa hình là một nhân tố hình thành đất. Địa hình làm cho khí hậu, sinh vật thay đổi mạnh theo chiều cao, theo hướng sườn, do đó địa hình đã gián tiếp làm cho số lượng và chất lượng vật chất trong đất thay đổi theo địa hình, đồng thời cũng làm cho cường độ và xu hướng phát triển của đất cũng thay đổi theo.
2.5. Thời gian
Thời gian là nhân tố hình thành đất. Các quá trình phong hoá, quá trình phát triển của sinh vật, quá trình phân huỷ xác thực, động vật cần phải có thời gian.
Thời gian cần nhiều hay ít phụ thuộc vào điều kiện của môi trường nơi hình thành đất, do đó mỗi loại đất cần phải có một khoảng thời gian nhất định, khoảng thời gian đóđược hiểu là tuổi của đất.
2.6. Con người
Con người được xem như một nhân tố hình thành đất chỉ khi con người tác động tới đất thông qua hoạt động sản xuất; làm biến đổi đất theo hướng tích cực (tăng độ phì.) hoặc theo hướng tiêu cực làm thoái hoá đất (rửa trôi, xói mòn.).
Đất và con ng­êi

Đất có cấu trúc hình thái rất đặc trưng, khi xem xét một phẫu diện đất có thể thấy sự phân tầng cấu trúc từ trên xuống dưới như sau:
1. Tầng thảm mục và rễ cỏ
2. Tầng mùn
3. Tầng rửa trôi
4. Tầng tích tụ
5. Tầng đá mẹ

Phẫu diện đất
Đất có sự phân tầng
SƠ BỘ CÁC LOẠI ĐẤT TRÊN THẾ GIỚI
Trên thế giới đất được chia làm 4 loại sau:
Đất vòng đai cực và á cực
Đất vòng đai ôn hoà
Đất vòng đai cận nhiệt đới
Đất vòng đai nhiệt đới
1. Đất vòng đai cực và á cực
1.1 Phân bố:
Vòng đai cực và á cực ở Bắc bán cầu từ vĩ tuyến 60 – 80 dọc bờ Bắc Băng Dương thuộc các lục địa Á – Âu và Bắc Mỹ.
1.2 Tính chất:
Tầng đất mỏng, hàm lượng mùn ít (1% – 2%), nghèo lân và nitơ nên ít được sử dụng.
1.3 Thực vật: Địa y, rêu, cây bụi và các cây hoà thảo.
Đất vùng có khí hậu lạnh quanh năm
2. Đất vòng đai ôn hoà:
2.1 Đất pốtdôn:
Phân bố: Ở Bắc Á, Bắc Âu và Bắc Mỹ giới hạn từ vĩ độ 45 đến 60 – 65 thuộc vùng ôn đới lạnh…
Tính chất: Đất pốtdôn chua, nghèo mùn, nghèo chất dinh dưỡng, độ phì kém
Thực vật: Rừng cây lá kim
2.2 Đất xám đới rừng ôn đới:
Phân bố: Ở miền ôn đới nóng có tính chất lục địa

Tính chất: Lượng mùn cao, cấu tượng tốt.

Thực vật: Rừng cây lá rộng, cây lương thực thực phẩm (đại mạch, tiểu mạch, khoai tây, củ cải đường, cây ăn quả)
2.3 Đất nâu đới rừng ôn đới:
Phân bố: Tây Âu, Viễn Đông, Tây bắc và Đông bắc Hoa Kỳ.

Tính chất: Đất nâu rừng có cấu tượng tốt, phản ứng ít chua, rửa trôi yếu.

Thực vật: Thích hợp trồng các cây nông nghiệp đặc biệt là nho
2.4 Đất Trecnôzôm (Đất đen):
Phân bố: Ở nội địa Á – Âu, ở châu á loại đất này thường thấy ở Trung Quốc.

Tính chất: Đất trecnôzôm giàu mùn, trung tính hoặc kiềm, đất rất tốt…

Thực vật: Hoà thảo, cỏ lông chim, cỏ mục dịch.
3. Đất vòng đai cận nhiệt đới:
3.1 Đất đỏ - vàng đới rừng cận nhiệt đới ẩm:
Phân bố: Ở cận nhiệt ẩm thuộc á đông (Trung Quốc, Nhật Bản), miền đông Hoa Kỳ, vùng cape của nga

Tính chất: Lượng mùn thấm nhiều nước, chất dinh dưỡng bị rửa trôi, có phản ứng chua, nghèo đạm…
3.2 Đất nâu - gạch:
Phân bố: Vùng khí hậu Địa Trung Hải
Tính chất: Lượng mùn có từ 2%- 4% đất có phản ứng trung tính hoặc kiềm yếu. Đất này có độ phì khá cao.
Thực vật: Cây bụi cận nhiệt thường xanh, thông, bạch đàn, cây lương thực, cây công nghiệp, cây ăn quả.
3.3 Đất hoang mạc cận nhiệt đới:

Hình thành trong điều kiện khí hậu khô nóng


Tính chất: Chưa phân dị, phong hoá vật lý tại chỗ.
4. Đất vòng đai nhiệt đới:
4.1 Đất đỏ - vàng đới rừng nhiệt đới ẩm (Feralit)

Phân bố: Nam Mỹ, Châu Phi, Đông Nam Á và miền bắc Oxtraylia
Tính chất: Đất bị chua do tích luỹ Al và Fe cùng với sự rửa trôi của các chất bazo
Thực vật: Các cây công nghiệp như (cao su, cà phê, dừa, quế…)
Đất nhiệt đới
4.2 Đất đỏ xavan nhiệt đới:
Phân bố: Ở khu vực khí hậu gió mùa cận (á) xích đạo

Tính chất: lượng mùn 2%-4%, đất có phản ứng chua, tỷ lệ axit Fulvic cao, (rửa trôi mạnh). Có hiện tượng hình thành tầng đá ong.

Thực vật: Thích hợp cho các cây chịu hạn.
Đất đỏ trồng dứa
Đất xám