THỰC HÀNH TIẾNG VIỆT

Tình huống thứ nhất: Sắp
đến giờ vào lớp, cô giáo
hỏi một bạn học sinh:
- Mấy giờ rồi em?

Tình huống thứ hai:
Nam đi học muộn, đến
sân trường gặp cô giáo
chủ nhiệm, cô hỏi:
- Mấy giờ rồi em?

 Cô giáo muốn hỏi giờ bạn
 Cô giáo nhắc nhở việc
học sinh.
Nam đi học muộn.
Mục đích của hành động nói trong hai câu hỏi
trên có gì khác nhau?

I. TRI THỨC TIẾNG VIỆT:
1. Nghĩa tường minh và nghĩa hàm ẩn của câu
Nghĩa tường minh là phần thông bảo được thể hiện
trực tiếp bằng từ ngữ trong câu, là loại nghĩa chúng ta
có thể nhận ra trên bề mặt câu chữ.
Nghĩa hàm ẩn là phần thông báo không được thể hiện
trực tiếp bằng từ ngữ trong câu mà được suy ra từ
câu chữ và ngữ cảnh. Đây là loại nghĩa mà người nói,
người viết thật sự muốn đề cập đến.

Ví dụ:
Có công mài sắt, có ngày nên kim. (Tục ngữ)
Câu tục ngữ trên có nghĩa tường minh: Nếu bỏ công sức ra mài
một thanh sắt thì có ngày sẽ có được một cây kim.
Tuy nhiên, nghĩa hàm ẩn, ý nghĩa thật sự mà câu tục ngữ muốn
đề cập đến là: Nếu kiên trì nỗ lực vượt qua khó khăn, thử thách thì
có ngày sẽ thành công. Để suy ra nghĩa hàm ẩn, chúng ta phải sử
dụng tri thức nền của bản thần và chú ý đến các từ ngữ quan trọng
trong câu. Chẳng hạn, trong câu tục ngữ này, chúng ta phải chú ý
đến các từ ngữ “mài sắt”, “nên kim”.

Nghĩa hàm ẩn thường được sử dụng trong sáng tác văn
chương và trong đời sống hằng ngày.

1

Tìm hàm ý trong những mẩu đối thoại sau:

- Ôi, quả ổi trông
ngon chưa kìa!

- Cành cây cao
quá không với
được!

 Hàm ý: Không thể hái quả ổi trên cành cây xuống được

2
- Trời nóng quá!

 Hàm ý: Bật quạt lên!

Mất điện rồi.

 Hàm ý: Không bật quạt lên được!

2. Từ ngữ toàn dân và từ ngữ địa phương: chức năng và giá
trị giao tiếp.
Từ ngữ toàn dân là từ ngữ được toàn dân biết, chấp nhận và sử
dụng rộng rãi trong giao tiếp
Từ ngữ địa phương là từ ngữ chỉ được sử dụng ở một hoặc
một số địa phương nhất định.
Trong các tác phẩm văn chương, điện ảnh, từ ngữ địa phương
được dùng như một phương tiện tu từ với mục đích tô đậm màu
sắc địa phương và làm cho nhân vật trở nên chân thật hơn, sinh
động hơn.

II. THỰC HÀNH TIẾNG VIỆT:
Câu 1: Xác định nghĩa tường minh và nghĩa hàm ẩn trong
các trường hợp sau đây:
a. - Bác có thấy con lợn cưới của tôi chạy qua đây không?
- Từ lúc tôi mặc cái áo mới này, tôi chẳng thấy con lợn nào
chạy qua đây cả!
(Truyện cười dân gian Việt
Nam, Khoe
của)
b. – Bề ngang hai mươi thước, bề dài hai mươi thước đúng. Thì

ra là con rắn vuông bốn góc à?
(Truyện cười dân gian Việt Nam, Con rắn
vuông)

Câu

Nghĩa tường minh

Nghĩa hàm ẩn

a

Thời điểm bắt đầu từ lúc Khoe con lợn cưới và chiếc áo mới. (Nhận ra
mặc chiếc áo mới chưa thấy nhờ thông tin thừa mà người nói cố tình thêm
có con lợn nào chạy qua
vào câu nói)

b

Thể hiện rõ hình dáng con Anh đang nói khoác. (Nhận ra dựa vào tri
rắn được miêu tả qua lời kể thức nền: Trên đời này không có con rắn
của nhân vật
vuông 4 góc)

Câu 2: Đọc lại truyện Vắt cổ chày ra nước và thực hiện yêu cầu sau:
a. Xác định nghĩa hàm ẩn trong câu nói: “Thế thì tao cho mượn cái này” của
người chủ nhà. Nghĩa hàm ẩn này được thể hiện trong câu nói nào sau đó?
Nghĩa hàm ẩn: Tao không cho mày tiền uống nước đâu, mày vận cái khố tải
vào người và khi nào khát thì vặn ra uống. Nghĩa hàm ẩn này được thể hiện
trong câu: Vận vào người khi khát vặn ra mà uống.
b. Người đầy tớ thực sự muốn nói gì qua câu: “Hay là ông cho tôi mượn cái
chày giã cua vậy!“?
Người đầy tớ muốn nói ông chủ thật keo kiệt bủn xỉn.
c. Sau khi đọc xong truyện cười này, em hiểu thế nào về thành ngữ Vắt cổ
chày ra nước? Đặt câu có sử dụng thành ngữ này.
Đặt câu: Hắn là kẻ vắt cổ chày ra nước, còn lâu mới chịu chi ra 1 đồng.

Câu 3: Đọc truyện cười Văn hay trong mục Đọc mở rộng theo thể loại và
thực hiện các yêu cầu sau: 
a. Câu nói của người vợ: “Ông lấy giấy khổ to mà viết có hơn không?” có
nghĩa hàm ẩn gì?
b. Thầy đồ có hiểu đúng câu nói của vợ mình hay không? Dựa vào đâu em biết
điều đó?
c. Theo em, nghĩa hàm ẩn do người nói/ người viết tạo ra và nghĩa hàm ẩn do
người nghe/ người đọc suy ra có phải lúc nào cũng trùng nhau không? Vì sao?