Tiết 109:
THỰC HÀNH TIẾNG VIỆT

KHỞI ĐỘNG

Trò chơi:
Hiểu ý đồng đội
- Luật chơi: Một bạn lên bảng, một bạn dưới lớp. Bạn trên
bảng sẽ được GV đưa cho các từ khóa. Bạn trên bảng sẽ
gợi ý để bạn kia đoán ra các từ khóa.
* Lưu ý: không được gợi ý có bất kỳ từ nào có trong từ
khóa.

KHÁM PHÁ
KIẾN THỨC

I. THUẬT NGỮ

Trong hai cách giải thích sau về nghiã của từ "nước",
cách giải thích nào thông dụng ai cũng có thể hiểu đựơc?
Cách giải thích nào không thể hiểu được nếu thiếu kiến thức
về hoá học?
- Cách 1: Nước là chất lỏng không màu, không mùi, có
trong sông, hồ, biển...
- Cách 2: Nước là hợp chất của các nguyên tố hi-đrô và ôxi, có công thức là H2O.
- Cách 1: Cách giải thích thông thường.
- Cách 2: Người nghe muốn hiểu phải có kiến thức chuyên
ngành hóa học.

Em hãy đọc các định nghĩa sau, cho biết các định nghĩa này ở
những bộ môn nào? Các từ in đậm chủ yếu được dùng trong loại
văn bản nào?
- Thụ phấn là hiện tượng hạt phấn tiếp xúc với đầu
nhụy.
- So Sánh là đối chiếu sự vật, sự việc này với sự vật,
sự việc khác có nét tương đồng để làm tăng sức gợi
hình, gợi cảm cho sự diễn đạt.
- Thủy triều là hiện tượng dao động, thường xuyên
có chu kỳ của các khối nước trong các biển và đại
dương.
=> Sử dụng trong các văn bản khoa học, công nghệ.

Sinh học
Ngữ văn

Địa lý

? Từ việc tìm hiểu các ví dụ
trên em hiểu thuật ngữ là gì?
- Khái niệm: Thuật ngữ là từ hoặc cụm từ cố định, được sử
dụng theo quy ước của một lĩnh vực chuyên môn hoặc ngành
khoa học nhất định.

Ví dụ 1:
a. Muối là hợp chất mà phân tử gồm có một hay nhiều
nguyên tử kim loại liên kết với một hay nhiều gốc acid.
b. Canh còn hơi nhạt, con thêm tí muối nữa đi.
? Theo em trong 2 ví dụ trên, từ “muối” nào được dùng
với tư cách là thuật ngữ, từ nào được dùng với tư cách là
từ ngữ thông thường?
=> Có những từ ngữ khi thì được dùng với tư cách là
một thuật ngữ, khi lại được dùng như một từ ngữ
thông thường.

Ví dụ 2:
a. Liệu con vi-rút này có biến thể nào khác hay không vẫn
còn là một ẩn số.
b. Ẩn số của phương trình này là một số thập phân.
? Theo em trong 2 ví dụ trên, từ “ẩn số” nào được
dùng với tư cách là thuật ngữ, từ nào được dùng với tư
cách là từ ngữ thông thường?
=> Có những thuật ngữ đôi khi được dùng như từ
ngữ thông thường.

? Em hãy nêu cách xác định thuật ngữ và nghĩa của
thuật ngữ?
- Cách xác định thuật ngữ: dựa vào ngữ cảnh
- Cách xác định nghĩa của thuật ngữ:
+ Tìm trong Bảng tra cứu thuật ngữ.
+ Đọc các từ điển chuyên ngành...

LUYỆN TẬP

Bài tập 1: Chỉ ra thuật ngữ trong các câu văn và cho biết dựa vào
đâu em xác định được như vậy?
a. Sam, ông chợt nhớ lại câu chuyện ngụ ngôn này khi
nghĩ tới những tấm bản đồ dẫn đường cho chúng ta.
b. Từ hôm đó, được thúc đẩy bởi một sứ mệnh có tính
chất mặc khải, ông đi sâu nghiên cứu triết học và trở
thành nhà tư tưởng hàng đầu của thời trung đại.
c. Con chữ trên trang sách hàm chứa văn hóa của một
dân tộc, mang hồn thiêng của đất nước.
d. Thời nay, với sự xuất hiện của in-tơ-nét và sách điện
tử, cách đọc cũng đa dạng: đọc không chỉ là nhìn vào
trang giấy và chữ in mà còn nhìn vào màn hình chiếu

a. Sam, ông chợt nhớ lại câu chuyện ngụ ngôn này khi
nghĩ tới những tấm bản đồ dẫn đường cho chúng ta.
b. Từ hôm đó, được thúc đẩy bởi một sứ mệnh có tính
chất mặc khải, ông đi sâu nghiên cứu triết học và trở
thành nhà tư tưởng hàng đầu của thời trung đại.
c. Con chữ trên trang sách hàm chứa văn hóa của một
dân tộc, mang hồn thiêng của đất nước.
d. Thời nay, với sự xuất hiện của in-tơ-nét và sách điện
tử, cách đọc cũng đa dạng: đọc không chỉ là nhìn vào
trang giấy và chữ in mà còn nhìn vào màn hình chiếu
-sáng.
Căn cứ: các từ trên đều thuộc về một lĩnh vực, một ngành cụ thể:
+ Ngụ ngôn – thể loại văn học
+ Triết học – ngành khoa học
+ Văn hóa – giá trị vật chất và tinh thần do con người tạo ra
+ In-tơ-nét – một lĩnh vực của công nghệ thông tin.

Bài tập 2: Hãy tra từ điển hoặc các loại tài liệu thích hợp để
tìm hiểu nghĩa của các thuật ngữ đã tìm được ở bài tập 1?
Thuật
ngữ
Ngụ
ngôn
Triết học
Văn hóa
In-tơ-nét

Nghĩa của thuật ngữ

Thuật
ngữ
Ngụ
ngôn
Triết
học
Văn
hóa
In-tơnét

Nghĩa của thuật ngữ
- Thể loại văn học, dùng văn xuôi hoặc văn vần, thường
mượn chuyện loài vật để nói về việc đời nhằm dẫn đến những
kết luận về đạo lý, kinh nghiệm sống.
- Khoa học nghiên cứu về những quy luật chung nhất của
thế giới và sự nhận thức thế giới.
- Tổng thể nói chung những giá trị vật chất và tinh thần do
con người tạo ra trong quá trình lịch sử.
Hệ thống các mạng máy tính được nối với nhau trên phạm vi
toàn thế giới, tạo điều kiện cho các dịch vụ truyền thông dữ
liệu, như tìm đọc thông tin từ xa, truyền các tệp tin, thư tín
điện tử và các nhóm thông tin.

Hoạt động nhóm

Bài tập 3:

? Trong các từ ngữ in đậm ở những cặp câu trường hợp nào là
thuật ngữ, trường hợp nào là từ ngữ thông thường? Cho biết
căn cứ để xác định?
Nhóm 1:

Nhóm 3:

cặp câu thứ nhất

cặp câu thứ ba
Nhóm 2:
cặp câu thứ hai

 

Thuật ngữ
Từ ngữ thông thường
a. Cặp câu - Trong một bài hát hay bản
thứ nhất nhạc, phần được lặp lại nhiều lần - Câu nói ấy lặp đi lặp
khi trình diễn gọi là điệp khúc.
lại như một điệp khúc.
b.
câu
hai

Cặp - Trong thời đại ngày nay, con
thứ người đã biết tận dụng các
nguồn năng lượng.
c. Cặp câu - Bản đồ là hình vẽ thu nhỏ một
thứ ba
phần hay toàn bộ bề mặt Trái Đất

- Đọc sách là một cách
nạp năng lượng cho sự
sống tinh thần.

- Cháu biết không, tấm
lên mặt phẳng trên cơ sở toán học, bản đồ của ông lúc ấy
trên đó các đối tượng địa lý được
thật sự bế tắc.
thể hiện bằng các kí hiệu bản đồ.

 

Thuật ngữ

Căn cứ - Dựa vào các câu có sử
xác định:
dụng các từ đó.
- Đó là những câu có tính
chất định nghĩa, thuộc về
một lĩnh vực nhất định.
Các từ "điệp khúc", "năng
lượng", "bản đồ" chỉ có
một nghĩa, thuộc về
chuyên môn.

Từ ngữ thông thường
- Các từ điệp khúc, năng
lượng, bản đồ đều được
dùng theo nghĩa chuyển.
+ Điệp khúc: sự lặp đi
lặp lại trong lời nói.
+ Năng lượng: nguồn
sống cho cơ thể
+ Bản đồ: sự tìm kiếm
hướng đi của cuộc đời.

VẬN DỤNG

Viết đoạn văn (6-8 câu) chủ đề tự chọn. Trong đoạn
văn có sử dụng thuật ngữ.
* Về hình thức
- Đảm bảo dung lượng
đoạn văn.
- Đặt câu đúng câu trúc
ngữ pháp.
- Trình bày sạch đẹp.

* Về nội dung:
- Chủ đề tự chọn
- Sử dụng ít nhất một
thuật ngữ.

Nước là hợp chất của các nguyên tố hiđrô và ôxi, có công
thức là H2O. Nước rất quan trọng với mọi sự sống trên trái đất.
Khi cơ thể người với 70% là nước. Khi thiếu nước chỉ ba ngày là
người đó có thể chết, trong khi đó, nếu thiếu thức ăn mà vẫn có
nước ta có thể sống đến một tuần hoặc hai tuần. Quá trình hút chất
dinh dưỡng của thực vật cũng là hút nước và muối khoáng. Nước
có mặt trong toàn bộ các hoạt đông sống. Nhưng hiện nay, nguồn
nước đang bị ô nhiễm nặng mà tác nhân chính đó chính là con
người. Vậy nên mỗi người chúng ta hãy cố gắng giữ gìn môi
trường sạch sẽ để bảo vệ chính chúng ta và tất cả sinh vật xung
quanh.

HƯỚNG DẪN TỰ HỌC
Học bài, khái quát bài học bằng sơ đồ tư
duy
Soạn bài tiếp theo: