Đọc đoạn
trích sau
và trả lời
câu hỏi

Anh Dậu uốn vai ngáp dài một tiếng. Uể oải, chống
tay xuống phản, anh vừa rên vừa ngỏng đầu lên.
Run rẩy cất bát cháo, anh mới kề vào đến miệng,
cai lệ và người nhà lí trưởng đã sầm sập tiến vào
với những roi song, tay thước và dây thừng.
Gõ đầu roi xuống đất, cai lệ thét bằng giọng khàn
khàn của người hút nhiều xái cũ:
- Thằng kia! Ông tưởng mày chết đêm qua, còn
sống đấy à? Nộp tiền sưu! Mau!
(Ngô Tất Tố, Tắt đèn)

Câu hỏi

Câu 1: Có thể thay đổi trật tự từ trong
câu in đậm theo những cách nào mà không
làm thay đổi nghĩa cơ bản của câu?
Câu 2: Vì sao tác giả chọn trật tự từ như
trong đoạn trích?
Câu 3: Hãy thử chọn một trật tự từ khác và
nhận xét về tác dụng của sự thay đổi ấy.

Trong tiếng Việt, cấu trúc câu văn thông thường là cấu trúc chủ - vị
(chủ ngữ đứng trước - vị ngữ đứng sau). Trong bài văn nghệ thuật
trật tự các thành phần câu có thể thay đổi, có thể được biến hoá rất
linh hoạt. Tuy nhiên, sự thay đổi đó phải phù hợp với văn cảnh, ngữ
cảnh, sao cho đạt hiệu quả cao nhất, chứ không phải là sự thay đổi,
biến hoá tuỳ tiện.
Khi thay đổi trật tự từ trong câu mà không làm thay đổi ý nghĩa
cơ bản của câu, người ta gọi đó là lựa chọn trật tự từ trong
câu. Thông thường, mỗi câu có thể có nhiều cách sắp xếp trật
tự từ, mỗi cách sắp xếp đem lại một hiệu quả diễn đạt riêng,
thể hiện được ý đồ, thái độ nhất định của người nói, người
viết.

THỰC HÀNH VỀ
LỰA CHỌN TRẬT
TỰ CÁC BỘ PHẬN
TRONG CÂU

Thầy cô cần full bài
giảng liên hệ zalo:
0816435825

I. Nhắc lại kiến thức cũ

2 phút nhắc lại khái niệm: Câu chủ
động, câu bị động, khởi ngữ là gì?
• Câu chủ động: Là câu có chủ ngữ chỉ người, vật thực hiện một hoạt động
hướng vào người, vật khác.
• Câu bị động: Là câu có chủ ngữ chỉ người, vật được hoạt động
của người, vật khác hướng vào.
• Khởi ngữ: Là thành phần câu nêu lên đề tài của câu, là điểm xuất
phát của điều thông báo trong câu.

II. Trật tự trong câu đơn
1. Ví dụ 1
Đọc đoạn trích, Chú ý trật tự các bộ phận in đậm trong câu:
Hắn móc đủ loại túi, để tìm một cái gì, hắn giơ ra: đó là một con dao nhỏ,
nhưng rất sắc. Hắn nghiến răng nói tiếp:
-Vâng, bẩm cụ không được thì con phải đâm chết dăm ba thằng, rồi cụ bắt
con giải huyện.
(Nam Cao, Chí Phèo)

Yêu cầu

Xử lí yêu cầu

Sắp xếp theo trật tự một con dao rất sắc,
Có thể sắp xếp phần in đậm theo trật tự
"rất sắc, nhưng nhỏ" mà câu vẫn phù hợp nhưng nhỏ, câu không sai về ngữ pháp và ý
với mạch ý trong đoạn văn được không? nghĩa, vì rất sắc và nhỏ là thành phần đẳng lập:
cùng làm thành phần phụ cho danh từ “con
dao”. Nhưng đặt vào đoạn văn thì trật tự sắp
xếp không phù hợp với mục đích của hành
động : đe dọa, uy hiếp đối phương.
Việc sắp xếp trật tự "nhỏ, nhưng rất sắc" có tác Sắp xếp đó có mục đích: dồn trọng tâm thông
dụng như thế nào với sự thể hiện ý nghĩa của
báo vào cụm từ rất sắc cho phù hợp với ý định
câu và sự liên kết ý trong đoạn văn?
của Chí Phèo là đe dọa, uy hiếp Bá Kiến.
So sánh trật tự của các từ ngữ đó trong trường Người nói nhằm thực hiện hành động và mục
hợp sau: "Hắn có một con dao rất sắc nhưng
đích chế nhạo, phủ định tác dụng của con dao
nhỏ. Dao ấy làm sao chặt được cành cây to
nên đặt tính từ nhỏ ở cuối câu (phù hợp).
này!?

Câu hỏi: Trong mỗi
trường hợp trên
đây, trật tự sắp xếp
các bộ phận câu có
mục đích gì?

Bài học
•Trong mỗi tình huống giao tiếp, mỗi ngữ cảnh, câu có
một mục đích, một nhiệm vụ giao tiếp khác nhau. Đồng
thời, người nói (người viết) thực hiện những hành động
nói khác nhau. Vì thế cần xác định trọng tâm thông báo
của mỗi câu ở mỗi tình huống, và trật tự sắp xếp các
bộ phận trong câu.

II. Trật tự trong câu đơn
2. Ví dụ 2
Một học sinh THCS còn lưỡng lự trong việc chọn giữa 2 cách viết sau
đây. Hãy giúp bạn đó lựa chọn cách viết tối ưu và giải thích lí do?
A - Bạn em nhỏ người nhưng rất thông minh. Thầy giáo đã chọn bạn ấy
bào đội tuyển học sinh giỏi
B - Bạn em rất thông minh, nhưng nhỏ người. Thầy giáo đã chọn bạn ấy
bào đội tuyển học sinh giỏi

Kết luận
•Trong ngữ cảnh đó, cách viết A là tối ưu
- cụm từ thông minh là trọng tâm thông báo,là luận cứ
quan trong để dẫn đến kết luận “đưa vào đội tuyển học
sinh giỏi”
=> vì thế “thông minh” cần đặt sau đặc điểm “nhỏ người”.

II. Trật tự trong câu đơn
3. Ví dụ 3
Trong những đoạn trích sau đều có những câu văn có bộ phận biểu
hiện thời gian, nhưng bộ phân đó được đặt ở những vị trí khác nhau
trong câu (đầu, giữa, cuối câu).hãy phân tích tác dụng cuả mỗi cách
xếp???

a. Một đêm khuya, Mị nghe tiếng gõ vách/…/.Mị vừa bước ra, lập tức
có mấy người choàng đến, nhét vào miệng Mị rồi bịt mắt, cõng Mị đi.
Sáng hôm sau, Mị mới biết mình đang ngồi trong nhà thống lí Pá Tra..
(Tô Hoài, Vợ chồng A Phủ)

TRẢ LỜI

-Câu đầu bắt đầu kể về một sự kiện cụm từ chỉ thời gian ở đầu câu là
phù hợp với việc nêu hoàn cảnh, sau đó mới thuật lại sự kiện. 
-Câu tiếp theo cũng đặt cụm từ chỉ thời gian ( sáng hôm sau) ở đầu câu
để tạo mạch tiếp nối về thời gian.

b. Nhưng mà biết đứa nào đẻ ra Chí Phèo? Có trời mới biết! Hắn
không biết, cả làng Vũ Đại cũng không ai biết…
Một anh đi thả ống lươn, một buổi sáng tinh sương, đã thấy hắn
trần truồng và xám ngắt trong một váy đụp/…/
(Nam Cao, Chí Phèo)

Một buổi
sáng tinh
sương

Cụm từ chỉ thời gian cần đạt giữa câu,  dành phần
đầu câu cho cụm từ chỉ người thực hiện hành
động. 
Tác dụng của nó nhấn mạnh vào thời điểm còn rất
sớm. Đó là buổi sớm mai sương chưa tan. Chí
Phèo đã bị vứt bỏ trong cái lò gạch.

c. Nhưng rồi hỏi ra mới rõ cô ấy không phải con gái nhà Pá Tra: cô ấy là
vợ A Sử, con trai thống lí Pá Tra
Cô Mị về làm dâu nhà Pá Tra đã mấy năm.
(Tô Hoài, Vợ chồng A Phủ)
• Cụm từ chỉ thời gian “đã mấy năm” đặt ở cuối câu vì nó biểu thị phần
tin mới, phần trọng tâm thông báo
• Cho nên ở câu này “Mị về làm dâu nhà Pátra” tuy là thành phần chính
của câu nhưng cũng là thông tin cũ đã biết ở câu trước
• Cụm “đã mấy năm” tuy là thành phần phụ về ngữ pháp, nhưng là
thành phần quan trọng nhất thông tin về thời gian làm dâu
=> Vậy phải đặt ở cuối câu

III. Trật tự trong câu ghép
• Câu ghép là câu chứa 2 hay nhiều hơn kết cấu C-V.
• Mỗi C-V diễn đạt 1 sự việc, những sự việc này có mối quan hệ với
nhau.
Thầy giáo /giảng bài, chúng em /chăm chú nghe giảng.
Bố /đi làm, mẹ/ đi chợ , chị/ quét nhà, em/ học bài.

III. Trật tự trong câu ghép
1. Ví dụ 1
Trong những câu ghép ở đoạn trích SGK trang 158, vì sao vế in đậm lại
đặt ở vị trí sau so với vế còn lại? Khi đặt vế đó ở vị trí trước thì nội
dung của câu và mạch ý của đoạn có gì thay đổi?

a. Chí Phèo đoán chắc rằng một người đàn bà hỏi một người đàn bà
khác đi bán vải ở Nam Định về. Hắn lại nao nao buồn, là vì mẩu chuyện
ấy nhắc cho hắn một cái gì rất xa xôi. Hình như có một thời hắn đã ao
ước có một gia đình nho nhỏ. Chồng cuốc mướn cày thuê, vợ dệt vải.
(Nam Cao, Chí Phèo)

• Vế chỉ nguyên nhân trong câu ghép này (là vì chuyện ấy nhắc
cho hắn một cái gì đó rất xa xôi) cần đặt sau vì vế chính (hắn lại
nao nao buồn) cần đặt trước để liếp tục nói về “hắn”
=> vế chính đặt trước để liên kết dễ dàng với những câu đi trước, vế
phụ đặt sau để liên kết dễ dàng với những câu đi sau.

b. Thưa cụ, việc đó là việc riêng của chị cháu. Tùy ý chị cháu cư xử.
Cháu không có quyền lạm bàn tới, tuy đối với chị cháu cũng như đối
với quan huyện, cháu vẫn là ngưới chịu ơn.
(Khái Hưng, Nửa chừng xuân)

Vế chỉ sự nhượng bộ (tuy ...) đặt sau câu. Đó là vế phụ xét về cấu tạo
ngữ pháp (đặt trước vế chính) những trường hợp này được đặt sau, để
bổ sung một thông tin cần thiết “chịu ơn”.

III. Trật tự trong câu ghép
2. Ví dụ 2
Lựa chọn câu văn thích hợp nhất để dùng vào vị trí bỏ trống ở đầu
đoạn văn sau đây:
a. […] Trong các thời kì khác nhau trước đây, các nhà chính trị,
nhà văn lỗi lạc,…đã phát triển nó và hoàn toàn nắm vững nó.
Ví dụ: Na- pô – lê – ông đọc tốc độ 2000 từ/phút, Ban-dắc đọc
tốc độ 4000 từ/phút, Mác-xim Go-rơ-ki đọc mỗi trang sách chỉ
mất vài giây,…

A- Các phương pháp đọc nhanh không phải là điều mới lạ nhưng trong
những năm gần đây nó đã được phổ biến khá rộng.
• Đặt trạng ngữ (“ trong những năm gần đây”) ở đầu câu để tạo ra sự
B-đối
Trong
năm
gần( “đây,
cáccác
phương
nhanh
không
lậpnhững
với trạng
ngữ
trong
thời kìpháp
trướcđọc
đây”
) ở câu
2. phải
là Cần
điềubố
mới
nó không
đã được
phổ
trílạvếnhưng
câu “ nó
phải
là biến
điều khá
mớirộng
lạ” ở cuối câu đầu để
thể hiện rõ chủ đề của cả đoạn, chủ đề này sẽ được cụ thể hóa ở
C-những
Trong những
câu saunăm
đó gần đây, các phương pháp đọc nhanh đã được
• Vậybiến
phổ
khá
chọn
C rộng nhưng nó không phải là điều mới lạ.
D- Các phương pháp đọc nhanh không phải là điều mới lạ nhưng nó đã
được phổ biến khá rộng trong những năm gần đây.

III. Trật tự trong câu ghép
2. Ví dụ 2
Lựa chọn câu văn thích hợp nhất để dùng vào vị trí bỏ trống ở đầu
đoạn văn sau đây:
b. Cây tre Việt Nam! Cây tre…… . Cây tre mang những đức tính của
người hiền là tượng trưng cao quý của dân tộc Việt Nam.
(Thép Mới – “Cây tre Việt Nam”)

a.xanh, nhũn nhặn, ngay thẳng, thủy chung, can đảm
b.ngay thẳng, nhũn nhặn, xanh, can đảm, thủy chung.
c. can đảm, thủy chung, xanh, nhũn nhặn, ngay thẳng.
d. nhũn nhặn, xanh, thủy chung, ngay thẳng, can đảm.
Xanh: nhấn mạnh vẻ đẹp hình thức bên ngoài.
Nhũn nhặn, ngay thẳng, thủy chung, can đảm: 
nói tới vẻ đẹp và phẩm chất bên trong.
=>đúc kết được phẩm chất đáng quý của cây tre theo trình tự miêu tả
từ hình thức bên ngoài đến vẻ đẹp, phẩm chất bên trong.
Vậy chọn A

Vậy Muốn xác định được điều kiện và tác dụng của một sự
sắp xếp trật tự các bộ phận trong câu, cần:
+Phải đặt câu vào văn cảnh 
+ Phải xem xét quan hệ về ý giữa câu đó với những câu đi trước
và sau câu đó.
+Phân tích nhiệm vụ thông báo của từng câu.

Thầy cô cần full bài giảng
liên hệ qua zalo
0816435825