Tiết 51

TÌM HIỂU CHUNG VỀ VĂN
BẢN THUYẾT MINH

MỤC TIÊU BÀI HỌC
1- Về kiến thức:
- Học sinh nắm được đặc điểm của văn bản thuyết minh.
- Ý nghĩa, phạm vi sử dụng của văn bản thuyết minh.
- Yêu cầu của bài văn thuyết minh( về nội dung, ngôn ngữ)
2- Về năng lực:
- Nhận biết văn bản thuyết minh; phân biệt văn bản thuyết minh và các kiểu
văn bản đã học trước đó.
- Trình bày các tri thức có tính chất khách quan, khoa học thông qua những tri
thức của môn Ngữ văn và các môn khác.
3- Về phẩm chất.
- Trách nhiệm với việc tìm hiểu về bài văn thuyết minh.
- Chăm chỉ tìm tòi vốn tri thức về kiểu bài thuyết minh.

NỘI DUNG BÀI HỌC
I. VAI TRÒ VÀ ĐẶC ĐIỂM CHUNG CỦA VĂN BẢN
THUYẾT MINH:
II. LUYỆN TẬP:

I. VAI TRÒ VÀ ĐẶC ĐIỂM CHUNG CỦA VĂN BẢN
THUYẾT MINH:
1. VĂN BẢN THUYẾT MINH TRONG ĐỜI SỐNG CON NGƯỜI:

CÂY DỪA BÌNH ĐỊNH

Cây dừa gắn bó với người dân Bình Định chặt chẽ như cây tre đối với người dân Miền
Bắc. Cây dừa cống hiến tất cả của cải của mình cho con người: thân cây làm máng, lá làm
tranh, cọng lá chẻ nhỏ làm vách, gốc dừa già làm chõ đồ xôi, nước dừa để uống, để kho cá, kho
thịt, nấu canh làm nước mắm,… Cùi dừa ăn sống với bánh đa, làm mứt, làm bánh kẹo, ép lấy
dầu dung để thắp, để ăn, để chải đầu, nấu xà phòng. Sọ dừa làm khuy áo, làm gáo, làm muôi.
Vỏ dừa bện dây rất tốt đối với người đánh cá vì nó mềm, dẻo, dai, chịu mưa, chịu nắng. Cây
dừa gắn bó với đời sống hàng ngày là như thế đấy.
Dân Bình Định có câu ca dao:
Dừa xanh sừng sững giữa trời
Đem thân mình hiến cho đời thuỷ chung.
Ở Bình Định, dừa là chủ yếu, dừa là tất cả. Dừa ở đây như rừng, dừa mọc ven sông, men
bờ ruộng, eo sườn đồi, rải theo bờ biển, trên những chặng đường dài suốt 50, 60km chúng ta
chỉ gặp cây dừa: dừa xiêm thấp lè tè, quả tròn, nước ngọt, dừa nếp lơ lững giữa trời, quả vàng
xanh mơn mởn,dừa lửa lá đỏ, vỏ hồng…
(Theo Hoàng Văn Huyền, Những mẩu chuyện địa lí)

TẠI SAO LÁ CÂY CÓ MÀU XANH LỤC?
Lá cây có màu xanh lục vì các tế bào của lá chứa nhiều lục
lạp. Một mi-li-mét lá chứa bốn mươi vạn lục lạp. Trong các
lục lạp này có chứa một chất gọi là diệp lục, tức là chất xanh
của lá. Ánh sáng trắng của mặt trời gồm bảy màu: tím, chàm,
lam, lục, vàng, cam, đỏ. Sở dĩ chất diệp lục có màu xanh lục
vì nó hút các tia sáng có màu khác, nhất là màu đỏ và màu
lam, nhưng không thu nhận màu xanh lục, và lại phản chiếu
màu này, do đó mắt ta mới nhìn thấy màu xanh lục. Nếu ta
chiếu chất diệp lục của lá cây bằng một nguồn sáng màu đỏ,
chất này sẽ thu nhận tất cả các tia màu đỏ, nhưng vì không có
tia sáng màu xanh lục để phản chiếu lại, nên kết quả ta nhìn
vào lá cây chỉ thấy một màu đen sì… Như vậy lá cây có màu
xanh là do chất diệp lục trong lá cây.
(Theo Vũ Văn Chuyên, Hỏi đáp về thực vật)

HUẾ

Huế là một trong những trung tâm văn hoá, nghệ thuật lớn của Việt Nam. Huế là một thành phố đẹp. Huế đẹp
của thiên nhiên Việt Nam. Huế đẹp của thơ.Huế, đẹp của những con người sáng tạo,anh dũng.
Huế là sự kết hợp hài hoà của núi, sông và biển. Chúng ta có thể lên núi Bạch Mã để đón gió biển.Từ đèo
Hải Vân mây phủ, chúng ta nghe tiếng sóng biển rì rào.Từ đây buổi sáng chúng ta có thể lên Trường Sơn,
buổi chiều tắm biển Thuận An và ban đêm ngủ thuyền trên sông Hương.
Huế đẹp với cảnh sắc sông núi. Sông Hương đẹp như một dải lụa xanh bay lượn trong tay nghệ sĩ múa.
Núi Ngự Bình như cái yên ngựa nổi bật trên nền trời trong xanh của Huế. Chiều đến, những chiếc thuyền nhỏ
nhẹ nhàng lướt trên dòng nước hiền dịu của sông Hương. Những mái chèo thong thả buông,những giọng hò
Huế ngọt ngào bay lượn trên mặt sóng, trên những ngọn cây thanh trà, phượng vĩ.
Huế có những công trình kiến trúc nổi tiếng được Liên hợp quốc xếp vào hàng di sản văn hoá thế giới. Huế
nổi tiếng với các lăng tẩm của các vua Nguyễn, với chùa Thiên Mụ, chùa Trúc Lâm, với đài Vọng Cảnh,
điện Hòn Chén, chợ Đông Ba,…
Huế được yêu vì những sản phẩm đặc biệt của mình. Huế là thành phố của những mảnh vườn xinh đẹp.
Những vườn hoa, cây cảnh, những vườn chè, vườn cây ăn quả. Huế xanh mướt như những viên ngọc. Những
chiếc nón Huế càng làm cho các cô gái Huế đẹp hơn,duyên dáng hơn.
Huế còn nổi tiếng với những món ăn mà chỉ riêng Huế mới có.
Huế còn là thành phố đấu tranh kiên cường. Tháng Tám nắm 1945, Huế đã đứng lên cùng cả nước, chế độ
phong kiến ngàn năm sụp đỗ dưới chân thành Huế.
Huế đẹp và thơ đã đi vào lịch sử của những thành phố anh hùng.
(Dẫn theo tiếng Việt thưc hành)

PHIẾU HỌC TẬP SỐ 1

Điền vào bảng thông tin dưới đây:
- Nhóm 1: Cây dừa Bình Định
- Nhóm 2: Tại sao lá cây có màu xanh lục
- Nhóm 3+ 4: Huế

 

Nội dung

Trình bày lợi ích của cây
Cây dừa Bình dừa lợi ích này gắn với đặc
điểm của cây dừa mà các
Định
cây khác không có được.

Giới thiệu về tác dụng
Tại sao lá cây
có màu xanh
  của chất diệp lục làm
lục
lá cây có màu xanh.

Huế

Giải thích Huế như 1
trung tâm VHNT lớn của
VN với những đặc điểm
tiêu biểu riêng của Huế.

Đối tượng

Mục đích

PTBĐ

Cây dừa ở
Bình Định

Hiểu được đặc
điểm của cây dừa Trình bày
ở Bình Định gắn
với người dân BĐ

Lá cây

Hiểu được vì sao
lá cây có màu
xanh lục

Huế

Có thêm hiểu biết
về Huế với những
nét tiêu biểu riêng

Giải thích.

Giới thiệu

Em thường gặp những văn bản trên ở đâu? Hãy kể thêm
một số văn bản cùng loại mà em biết?

Văn bản thuyết minh là kiểu văn bản thông dụng trong mọi lĩnh vực đời sống nhằm cung cấp tri thức( kiến thức) về đặc điểm, tính chất, nguyên nhân…của các hiện tượng và sự vật
trong tự nhiên, xã hội bằng phương thức trình bày, giới thiệu và giải thích.

2. Đặc điểm chung của văn bản thuyết minh:

PHIẾU HỌC TẬP SỐ 2
Nhóm 1+2: Sự khác nhau giữa văn bản thuyết minh với: tự
sự, miêu tả, nghị luận, biểu cảm?
Tự sự

Miêu tả

Nghị luận

Biểu cảm

Nhóm 3+4: Các văn bản trên có những đặc điểm chung nào làm chúng trở
thành một kiểu riêng? Các văn bản trên đã thuyết minh về đối tượng bằng
những phương thức nào? Ngôn ngữ của các văn bản trên có đặc điểm gì?
………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………………………………................................................................

SỰ KHÁC NHAU GIỮA VĂN BẢN THUYẾT MINH VỚI
CÁC VĂN BẢN KHÁC
Tự sự

Miêu tả

-Trình bày sự -Trình bày chi
việc, diễn biến, tiết, cụ thể. Giúp
nhân vật.
người đọc hình
dung ra sự vật,
con người…

Nghị luận

Biểu cảm

-Trình bày ý
-Bộc lộ cảm xúc
kiến, luận điểm
chủ quan của
-Thể hiện quan người viết về đối
điểm của người
tượng…
viết bằng suy
luận và lí lẽ…

- Ba văn bản này, văn bản nào cũng trình bày đặc điểm tiêu biểu của đối t­ượng
thuyết minh .
+ Cây dừa: từ thân, lá đến nư­ớc dừa, cùi dừa, sọ dừa đều có ích cho con ng­ười
cho nên nó gắn bó với cuộc sống của ng­ười dân.

Thân cây làm máng

Lá làm tranh

Cọng dừa lá vách

Nước và cùi dừa : để uống , để làm thức ăn và bánh kẹo

Dừa …mang lại nhiều lợi ích và gắn bó với cuộc sống
đối với con người

- Ba văn bản này, văn bản nào cũng trình bày đặc điểm tiêu biểu của đối
t­ượng thuyết minh .
+ Lá cây có chất diệp lục cho nên có màu xanh lục.
+ Huế là một thành phố có cảnh sắc, sông núi hài hoà, có nhiều công
trình văn hoá, nghệ thuật nổi tiếng, có nhiều v­ườn hoa cây cảnh, món ăn
đặc sản, nó trở thành trung tâm văn hoá của nước ta.
 

Sông núi hài hoà

Công trình văn hoá nghệ thuật nổi tiếng

Lăng Khải Định

Chùa Thiên Mụ

Chùa Trúc Lâm ( Huế )

Các món ăn đặc sản ở Huế

Bánh bèo Huế

Bún bò Huế

Các sản phẩm – Nón lá Huế

Cơm hến

- Văn bản thuyết minh trình bày một cách khách quan về đối t­ượng:
* Các văn bản trên dùng phương thức trình bày, giới thiệu, giải thích
để thuyết minh các đặc điểm của đối tượng.
* Ngôn ngữ rõ ràng, chính xác, cô đọng và hấp dẫn (có thể sử dụng
số liệu).
 

GHI NHỚ:

- Văn

bản thuyết minh là kiểu văn bản thông dụng trong mọi lĩnh vực đời sống nhằm cung cấp tri thức( kiến thức) về đặc điểm, tính chất, nguyên nhân…của các hiện tượng và sự vật trong tự nhiên, xã hội bằng phương thức trình bày,
giới thiệu và giải thích.
- Tri thức trong văn bản thuyết minh đòi hỏi khách quan, xác thực, hữu ích cho con người.
- Văn bản thuyết minh cần được trình bày chính xác, rõ ràng, chặt chẽ và hấp dẫn.

Ô SỐ MAY MẮN

1

80
10
20
60
70
50
40
30

80
10
40
60
70
30
20
50

1 2 3 4

2

Văn bản thuyết minh có tính chất gì?
S

A. Chủ quan, giàu tình cảm, cảm xúc

Đ

B. Tri thức chuẩn xác, khách quan, hữu ích

S

C. Mang tính thời sự, nóng bỏng

Văn bản thuyết minh là gì?
S

A. Là văn bản dùng để trình bày sự việc, diễn biến, nhân vật theo
một trật tự nhất định để dẫn đến một kết thúc nhằm thuyết phục
người đọc, người nghe.

S

B. Là văn bản trình bày chi tiết, cụ thể cho ta cảm nhận được sự
vật, con người một cách sinh động và cụ thể.

Đ

C. Là văn bản dùng phương thức trình bày, giới thiệu, giải thích
đặc điểm, tính chất…của sự vật, hiện tượng.

S

D. Là văn bản trình bày những ý kiến, quan điểm thành những
luận điểm.

Ngôn ngữ của văn bản thuyết minh có đặc điểm gì?
Đ

A. Có tính chính xác, cô đọng, chặt chẽ và sinh động.

S B. Có tính hình tượng, giàu giá trị biểu cảm.
S C. Có tính đa nghĩa và giàu cảm xúc.
S D. Có tính cá thể và giàu hình ảnh.

II. LUYỆN TẬP:

Bài tập 1: (SGK/118): Các văn bản sau có phải là văn bản thuyết minh không ? Vì sao ?
KHỞI NGHĨA NÔNG VĂN VÂN
(1833-1835)

Nông Văn Vân là tù trưởng dân tộc Tày, giữ chức tri châu Bảo Lạc (Cao
Bằng). Không chịu nổi sự chèn ép của triều đình nhà Nguyễn, Nông Văn
Vân cùng một số tù trưởng tập hợp dân chúng nổi dậy.[…]
Cuộc khởi nghĩa lan khắp miền núi Việt Bắc và một số làng người
Mường, người Việt ở trung du. Nhà Nguyễn đã hai lần cử những đạo quân
lớn kéo lên đàn áp, nhưng không hiệu quả. Lần thứ ba (năm 1835), quân
triều đình tấn công dữ dội từ nhiều phía và bao vây đốt rừng. Nông Văn
Vân chết trong rừng. Cuộc khởi nghĩa bị dập tắt
(Lịch sử 7)

CON GIUN ĐẤT

Giun đất là động vật có đốt, gồm khoảng 2500 loài, chuyên sống ở
vùng đất ẩm. Đầu giun đất có cơ phát triển và trơn để đào chui trong đất.
Mình giun đất có chất nhờn để da luôn ướt, giảm ma sát khi chui trong
đất. Giun đất có màu nâu khi ở trong lòng đất, có màu rêu trên lưng khi
sống trong rêu. Giun đất có sức sống mạnh, dù bị chặt đứt, nó vẫn có thể
tái sinh.
Giun đất có tác dụng đào bới làm xốp đất. Phân giun đất là thứ phân
bón rất tốt cho thực vật. Giun đất được dùng làm phương tiện xử lý rác,
làm sạch môi trường.
Giun đất dùng để chăn nuôi gia súc. Người cũng có thể ăn giun đất vì
nó có 70% lượng đạm trong cơ thể. Giun đất có thể dùng làm thuốc chữa
bệnh. Giun đất là giống vật có ích.
(Theo Bách khoa tri thức thế kỉ XXI)

Nhóm 1+2: Bài tập 1
Nhóm 3+ 4: Bài tập 2, 3

BÀI TẬP 1
a/ Văn bản khởi nghĩa Nông Văn Vân là văn bản thuyết minh vì:
Cung cấp kiến thức lịch sử, người thật, việc thật

b/ Văn bản con giun đất là văn bản thuyết minh vì:
Cung cấp kiến thức khoa học sinh vật.

Bài tập 2: Văn bản “ Thông tin ngày trái đất năm 2000”thuộc loại văn
bản nào.Phần nội dung thuyết minh trong văn bản có tác dụng gì?
=> Văn bản nhật dụng thuộc kiểu văn nghị luận đề xuất một hành động tích
cực bảo vệ môi trường.
- Tác dụng : Làm người đọc, người nghe hiểu sâu về tác hại của bao bì ni
lông, từ đó làm cho lời kêu gọi có sức thuyết phục hơn.

Bài tập 3:Các văn bản khác như tự sự, nghị luận, biểu cảm,
miêu tả có cần yếu tố thuyết minh không? Vì sao?

- Các văn bản nghị luận, tự sự, biểu cảm, miêu tả cần có yếu
tố thuyết minh.
- Vì :

+ Văn bản tự sự : Thuyết minh làm cho văn bản tự sự trở
nên sinh động.
+ Văn bản miêu tả: Thuyết minh làm cho hình ảnh miêu tả
nổi bật hơn.
+ Văn bản biểu cảm : Thuyết minh làm cho bài văn biểu cảm
thêm sinh động và sâu sắc.
+ Văn bản nghị luận: Thuyết minh làm cho vấn đề nghị luận,
luận điểm thuyết phục hơn.

TRÒ CHƠI

TÌM MẢNH GHÉP
LUẬT CHƠI:
- CHIA LỚP THÀNH 4 ĐỘI, MỖI NHÓM GIAO MỘT TÚI CHỨA MẢNH
GHÉP, CÁC NHÓM THẢO LUẬN VÀ TÌM RA CÁC MẢNH GHÉP PHÙ HỢP
NHẤT.
- NHÓM NÀO TÌM ĐƯỢC NHIỀU MẢNH GHÉP VÀ TRÌNH BÀY SẮP XẾP
ĐÚNG TRÌNH TỰ ĐOẠN VĂN NHẤT THÌ SẼ THẮNG.

* YÊU CẦU: VIẾT ĐOẠN VĂN GIỚI THIỆU ĐẶC SẢN RƯỢU
HỒNG ĐÀO Ở QUẢNG NAM.

Rượu Hồng Đào xuất hiện vào cuối thế kỷ XX. Rượu có màu hồng, có
mùi thơm đặc trưng, dùng trong lễ hợp cẩn. Khi đưa ly rượu lên kề
môi, hương thơm khiến ta không cưỡng lại được, như thể nếu không
uống thì nó sẽ bay đi mất. Khi rượu chạm vào lưỡi, vị cay nồng tỏa ra,
khi xuống đến cổ họng có vị ngọt vương vấn như thúc giục ta uống
thêm nữa, không rời ra được. Rượu Hồng Đào không chỉ để uống mà
còn chứa bao cảm xúc, tình cảm sâu sắc với người xưa. Đó là lời nhắc
tình quê hương, lời thề son sắt, sâu lắng. Bởi thế mà ca dao có câu :
“Đất Quảng Nam chưa mưa đã thấm
Rượu Hồng Đào chưa nhấm đã say”

HƯỚNG DẪN VỀ NHÀ
* Đối với bài cũ:
- Tìm đọc thêm 1 số VB thuyết minh. Tập thuyết minh (về gia đình, trường
em).
- Học thuộc phần ghi nhớ SGK/117.
?. Giả sử em là một hướng dẫn viên du lịch. Sắp tới có một đoàn khách đến
thăm địa phương em. Em hãy chọn một danh lam thắng cảnh, di tích lịch sử,
văn hóa để giới thiệu cho đoàn khách này (Thực hành cho tiết 51)
* Đối với bài mới: Chuẩn bị “Phương pháp thuyết minh”
- Đọc lại các văn bản: Cây dừa Bình Định, Tại sao lá cây có màu xanh lục,
Huế.
- Trả lời câu hỏi trong bài học và câu hỏi định hướng của GV vào vở Soạn bài.
- Nghiên cứu sách giáo khoa và tự học bài, trả lời câu hỏi và bài tập
sgk/126 => 129

TIẾT HỌC KẾT THÚC.
CẢM ƠN QUÝ THẦY
CÔ VÀ CÁC EM!