BÀI 8. TRUYỀN VÀ BIẾN ĐỔI CHUYỂN ĐỘNG

Khi đạp xe, bộ
phận nào làm
nhiệm vụ truyền
chuyển động từ
trục giữa đến trục
sau bánh xe đạp?

Bộ phần truyền chuyển động của xe đạp

Bộ phần truyền chuyển động của xe đạp

Khi chúng ta đạp bàn đạp, lực
truyền qua làm trục giữa quay,
đĩa xích quay, kéo dây xích
chuyển động, dây xích kéo líp
quay cùng bánh xe sau (trục
sau), khi bánh xe quay và lăn
trên mặt đường làm cho xe
chuyển động về phía trước.
Nguyên tắc chuyển động như
sau:
Lực từ chân người đạp → Bàn
đạp → Trục giữa → Đĩa xích →
Dây xích → Líp → Bánh xe sau
(trục sau) → Xe chuyển động.

Quan sát Hình 8.1 và cho biết:
1. Chuyển động được truyền từ bộ
phận nào tới bộ phận nào?
2. Chỉ ra bộ phận dẫn, bộ phận bị dẫn

Quan sát Hình 8.1 và cho biết:
1. Chuyển động được truyền từ bộ
phận nào tới bộ phận nào?
2. Chỉ ra bộ phận dẫn, bộ phận bị dẫn
1. Khi chúng ta đạp bàn đạp, lực truyền qua
làm trục giữa quay, đĩa xích quay, kéo dây
xích chuyển động, dây xích kéo líp quay
cùng bánh xe sau, khi bánh xe quay và lăn
trên mặt đường làm cho xe chuyển động về
phía trước. Nguyên tắc chuyển động như
sau:
Lực từ chân người đạp → Bàn đạp → Trục
giữa → Đĩa xích → Dây xích → Líp →
Bánh xe sau → Xe chuyển động.
2. Bộ phận dẫn là bàn đạp (trục giữa), bộ
phận bị dẫn là trục sau bánh xe đạp.

BÀI 8. TRUYỀN VÀ BIẾN ĐỔI CHUYỂN ĐỘNG

1.Truyền chuyển động
- Truyền động là truyền và biến đổi tốc độ từ bộ phận này đến bộ phận khác của
máy phù hợp với yêu cầu làm việc.
- Bộ phận truyền chuyển động được gọi là bộ phận dẫn, bộ phận nhận chuyển
động được gọi là bộ phận bị dẫn.

1.Quan sát Hình 8.2,
em hãy cho biết cấu
tạo và nguyên lí làm
việc của bộ truyền đai.
2. Căn cứ vào đâu để
tính tỉ số truyền của bộ
truyền đai?

1.Quan sát Hình 8.2,
em hãy cho biết cấu
tạo và nguyên lí làm
việc của bộ truyền đai.
2. Căn cứ vào đâu để
tính tỉ số truyền của bộ
truyền đai?
1. - Cấu tạo: Bộ truyền đai gồm bánh đai dẫn, bánh đai bị dẫn, dây đai. Dây đai được mắc trên các bánh đai.
- Nguyên lí làm việc: Bánh đai dẫn (đường kính D1) quay với tốc độ quay n1 (vòng/phút), nhờ lực ma sát
giữa dây đaivà bánh đai làm bánh đai bị dẫn (đường kính D2), quy theo tốc độ quay n2 (vòng/phút).
2. Bánh đai dẫn (đường kính D1) quay với tốc độ quay n1 (vòng/phút), nhờ lực ma sát giữa dây đai và bánh
đai làm bánh đai bị dẫn (có đường kính D2), quy theo tốc độ quay n2 (vòng/phút).
Tỉ số truyền i được tính bằng công thức:

3. Cho biết vai trò của của bộ
truyền đai ở máy nghiền hạt
Hình 8.3.

Hình 8.3. Máy nghiền hạt

3. Cho biết vai trò của của bộ
truyền đai ở máy nghiền hạt
Hình 8.3.
3. Động cơ quay dẫn dây đai và
bánh dẫn (bánh nghiền) quay
theo.

Hình 8.3. Máy nghiền hạt

II.Một số bộ truyền động cơ khí
1. Truyền động đai
a. Cấu tạo
- Gồm bánh đai dẫn, bánh đai bị dẫn, dây đai.
b. Nguyên lý hoạt động
- Bánh đai dẫn(có đường kính D1) quay với tốc độ n1(vòng/phút) nhớ lực ma sát giữa dây
đai và bánh đai làm bánh đai bị dẫn 2(có đường kính D2) quay với tốc độ n2(vòng/phút)
- Tỉ số tuyền (i) của hệ thống được tính theo công thức

+ Khi i = 1 truyền động đẳng tốc,
+ i < 1 truyền động tăng tốc
+ i > 1 Truyền động giảm tốc
c. Ứng dụng
- Máy nghiền bột, máy thái khoai sắn, máy nén khí, ô tô, xe máy…

4. Dựa vào thông số nào của
đĩa xích, bánh răng để tính
tỉ số truyền?
5. Quan sát máy ép quay tay
Hình 8.7 và cho biết:
- Tỉ số truyền của bộ bánh
răng này lớn hơn hay nhỏ
hơn 1? Vì sao?
- Vì sao không dùng bộ
truyền xích cho trường hợp
này?

4. Dựa vào thông số nào của đĩa xích,
bánh răng để tính tỉ số truyền?
5. Quan sát máy ép quay tay Hình 8.7
và cho biết:
- Tỉ số truyền của bộ bánh răng này lớn
hơn hay nhỏ hơn 1? Vì sao?
- Vì sao không dùng bộ truyền xích cho
trường hợp này?

4. Dựa vào số răng và tốc độ quay của đĩa xích, bánh răng để tính tỉ số truyền.
5. Tỉ số truyền của bộ bánh răng này lớn hơn 1. Vì bánh răng dẫn có số răng nhỏ hơn bánh
răng bị dẫn (Z2 > Z1)
=> i = Z2
>1
Z1

- Không dùng bộ truyền xích cho trường hợp này vì máy ép quay tay cần có khả năng
truyền lực lớn trong khi bộ truyền xích chỉ cho công suất nhỏ và trung bình.

2. Truyền động ăn khớp
a. Cấu tạo
- Bộ truyền xích gồm đĩa xích dẫn, đĩa xích bị dẫn, dây xích.
- Bộ truyền bánh răng gồm các bánh răng ăn khớp trực tiếp với nhau.
b. Nguyên lý hoạt động
- Khi đĩa dẫn 1(hoặc bánh răng dẫn) có Z1 răng quay với tốc độ n1(vòng/phút) làm dẫn động đĩa bị dẫn (hoặc
bánh răng bị dẫn) có Z2 răng quay với tốc độ n2(vòng/phút)
- Tỉ số tuyền (i) của hệ thống được tính theo công thức

+ Khi i = 1 truyền động đẳng tốc,
+ i < 1 truyền động tăng tốc
+ i > 1 Truyền động giảm tốc
c. Ứng dụng
- Bộ truyền xích: xe đạp, xe máy..
- Bộ truyền bánh răng: đồng hồ, các loại hộp số, xe máy….

Quan sát Hình 8.9 và cho biết:
1. Khi muốn cho trục ren chuyển động
thẳng lên hoặc xuống thì phải làm gì?
2. Trục ren có những chuyển động
nào?

Quan sát Hình 8.9 và cho biết:
1. Khi muốn cho trục ren chuyển động
thẳng lên hoặc xuống thì phải làm gì?
2. Trục ren có những chuyển động
nào?
1. Khi muốn cho trục ren chuyển động
thẳng lên hoặc xuống thì phải quay tay
quay.
2. Trục ren có chuyển động tịnh tiến
(lên xuống) và chuyển động quay.

III.Biến đổi chuyển động
- Biến đổi chuyển động là biến đổi dạng chuyển động này thành dạng chuyển
động khác
- Có hai loại biến đổi chuyển động cơ bản là
+ Biến đổi chuyển động quay thành chuyển động tịnh tiến hoặc ngược lại.
+ Biến đổi chuyển động quay thành chuyển động lắc và ngược lại.

1.Hãy chỉ ra các khớp bản
lề, khớp trượt trên Hình
8.10.
2. Quan sát Hình 8.10 và
cho biết tay quay có bán
kính quay R thì độ lớn
quãng đường di chuyển
được của con trượt là bao
nhiêu?

1.Hãy chỉ ra các khớp bản
lề, khớp trượt trên Hình
8.10.
2. Quan sát Hình 8.10 và
cho biết tay quay có bán
kính quay R thì độ lớn
quãng đường di chuyển
được của con trượt là bao
nhiêu?
1. Khớp quay: A, B, C
Khớp trượt: C (con
trượt và giá)
2. Độ lớn quãng
đường di chuyển được
của con trượt là 2R.

3. Quan sát mô hình động cơ
đốt trong (Hình 8.11) cho biết
các chi tiết pit tông, thanh
truyền, trục khuỷu chuyển
động như thế nào? Trục
khuỷu, thanh truyền và pit
tông có phải là cơ cấu tay quay
con trượt không?

3. Quan sát mô hình động cơ
đốt trong (Hình 8.11) cho biết
các chi tiết pit tông, thanh
truyền, trục khuỷu chuyển
động như thế nào? Trục
khuỷu, thanh truyền và pit
tông có phải là cơ cấu tay quay
con trượt không?
3. Pit tông chuyển động tịnh
tiến.
Trục khuỷu và thanh truyền
chuyển động quay.
Trục khuỷu, thanh truyền và pit
tông là cơ cấu tay quay con
trượt.

IV. Một số cơ cấu biến đổi chuyển động
1. Cơ cấu tay quay con trượt
a. Cấu tạo
- Gồm tay quay 1, thanh truyền 2, con trượt 3, giá đỡ 4.
b. Nguyên lý hoạt động
Khi tay quay 1 quay quanh trục A với bán kính quay thông qua thanh truyền 2
làm cho con trượt 3 chuyển động tịnh tiến qua lại hoặc lên xuống trong giá đỡ 4
c.Ứng dụng
- Động cơ đốt trong, máy nén khí, máy cưa gỗ..

Quan sát Hình 8.12 và cho
biết:
1. Vị trí các khớp bản lề
của cơ cấu.
2. Nguyên lí làm việc của
cơ cấu.
3. Khi thanh lắc (3) di
chuyển đến điểm N, tay
quay (1) tiếp tục quay thì
thanh lắc (3) chuyển động
như thế nào?

Quan sát Hình 8.12 và cho
biết:
1. Vị trí các khớp bản lề của cơ
cấu.
2. Nguyên lí làm việc của cơ
cấu.
3. Khi thanh lắc (3) di chuyển
đến điểm N, tay quay (1) tiếp
tục quay thì thanh lắc (3)
chuyển động như thế nào?
1. Vị trí các khớp bản lề của cơ cấu: A, B, C, D.
2. Nguyên lí làm việc của cơ cấu: Khi tay quay (1) quay quanh trục A, thông qua thanh
truyền (2) làm thanh lắc (3) chuyển động lắc qua lại quanh trục D từ vị trí M đến vị trí
N và ngược lại.
3. Khi thanh lắc (3) di chuyển đến điểm N, tay quay (1) tiếp tục quay thì thanh lắc (3)
chuyển động quay về phía điểm M.

2. Cơ cấu tay quay con lắc
a. Cấu tạo
- Gồm tay quay 1, thanh truyền 2, con lắc 3, giá đỡ 4.
b. Nguyên lý hoạt động
Khi tay quay 1 quay quanh trục A, thông qua thanh truyền 2 làm thanh lắc 3 lắc
qua lại quanh trục D một góc xác định.
C. Ứng dụng
- Máy khâu đạp chân, máy khai thác dầu mỏ, bánh tầu hỏa…..

1. Kể tên các dụng cụ và thiết bị cần chuẩn bị.
2. Nêu nội dung cần tiến hành.
3. Để tháo lắp đúng quy trình cần tuân theo yêu cầu gì?

1. Chuẩn bị
- Dụng cụ: Kìm, tua vít, mỏ lết, thước cặp, thước lá:
- Thiết bị:
+ Bộ thực hành truyền động cơ khí gồm bộ truyền đai, bộ truyền xích, bộ truyền bánh răng.
+ Bộ thực hành cơ cấu biến đổi chuyển động gồm cơ cấu tay quay con trượt, cơ cấu bốn khâu bản lể
2. Nội dung
- Tháo lắp các bộ truyền và biến đổi chuyển động
- Tính tỉ số truyền của các bộ truyền chuyển động
.3. Yêu cầu kỹ thuật
- Tháo lắp được bộ truyền và biến đổi chuyển động đảm bảo đúng cấu trúc.
- Mô hình sau khi lắp chuyển động nhẹ, êm
- Tính được tỉ số truyền của bộ truyền động
4. Tiến trình thực hiện
Theo đúng quy trình
- Đo đường kính bánh đai dẫn, bánh đai bị dẫn
- Đếm số răng của đĩa xích dẫn và đĩa xích bị dẫn, đếm số răng của bánh răng dẫn và bánh răng bị dẫn
- Tính toán tỉ sổ truyền I theo hướng dẫn ở bảng 8.1
- Lần lượt thảo lắp các bộ truyền và biến đổi chuyển động; kiểm tra lại tỉ số truyền của cơ cấu truyền chuyển
động bằng cách quay và đếm vòng quay.

LUYỆN TẬP
Bài tập 1. Quan sát cơ cấu đóng cửa tự động ở hình 8.13 và cho biết
- Các khớp A, B, C, D là khớp gì
- Khi tác động mở cửa ra thì các chi tiết 2, 3 chuyển động như thế nào
- Chỉ ra khâu nào là khâu giá đỡ?

LUYỆN TẬP
Bài tập 1. Quan sát cơ cấu đóng cửa tự động ở hình 8.13 và cho biết
- Các khớp A, B, C, D là khớp gì
- Khi tác động mở cửa ra thì các chi tiết 2, 3 chuyển động như thế nào
- Chỉ ra khâu nào là khâu giá đỡ?
Bài 1.
- Khớp A, B, C là khớp
quay, khớp D là khớp trượt
- Khi thanh truyền 2 làm
con trượt 3 chuyển động
tịnh tiến trên giá đỡ
- Cánh cửa là khâu giá đỡ

LUYỆN TẬP
Bài tập 2. Bánh răng dẫn có 20 răng, bánh răng bị dẫn có 60 răng ăn khớp
với nhau. Nếu trục bánh răng dẫn quay với tốc độ là 300 vòng/phút thì trục
bánh răng bị dẫn quay với tốc độ là bao nhiêu?

LUYỆN TẬP
Bài tập 2. Bánh răng dẫn có 20 răng, bánh răng bị dẫn có 60 răng ăn khớp
với nhau. Nếu trục bánh răng dẫn quay với tốc độ là 300 vòng/phút thì trục
bánh răng bị dẫn quay với tốc độ là bao nhiêu?
Ta có tỉ số truyền
n1

i =

=

n2

n2 =

n2

=

Z2
Z1

n 1x Z 1
Z2

300 x 20
60

= 100 vòng

LUYỆN TẬP
Bài tập 3. Cơ cấu tay quay con trượt hình 8.10 có bán kính quay của tay
quay là R=100mmm. Tính quãng đường di chuyển của con trượt

LUYỆN TẬP
Bài tập 3. Cơ cấu tay quay con trượt hình 8.10 có bán kính quay của tay
quay là R=100mmm. Tính quãng đường di chuyển của con trượt
Bài 3. R = 100 mm
Quãng đường di chuyển được của con trượt là:
S = 2R = 2.100 = 200 mm

LUYỆN TẬP
Bài tập 1.
- Quan sát Hình 6.8 và liệt kê các bộ truyền động và các cơ cấu biến đối
chuyến động trong máy may đạp chân.
- Giải thích quá trình tạo chuyển động và dẫn động để chi tiết cuối cùng là
kim may thực hiện chuyển động lên xuống.

LUYỆN TẬP

Bài tập 1.
- Quan sát Hình 6.8 và liệt kê các bộ truyền động và các cơ cấu biến đối chuyến
động trong máy may đạp chân.
- Giải thích quá trình tạo chuyển động và dẫn động để chi tiết cuối cùng là kim
may thực hiện chuyển động lên xuống.
Bài 1.
* Các bộ truyền động và các cơ cấu biến đối chuyến động trong máy may đạp chân:
- Cơ cấu quay tay thanh lắc
- Bộ truyền động đai
- Cơ cấu quay tay thanh trượt
*. Giải thích quá trình tạo chuyển động và dẫn động để chi tiết cuối cùng là kim
may thực hiện chuyển động lên xuống:
- Chuyển động của bàn đạp: chuyển động lắc.
- Chuyển động của thanh truyền: toàn thanh chuyển động lên xuống, đầu trên
chuyển động theo vòng tròn, đầu dưới chuyển động theo cung tròn có tâm là bàn
đạp.
- Nhờ dây đai, bánh đai lớn quay làm bánh đai nhỏ quay theo dẫn đến trục máy may
quay, đầu thanh truyền chuyển động tròn làm cho kim may chuyển động tịnh tiến
lên xuống.

VẬN DỤNG
 1.

Quan sát và mô tả cấu tạo bộ truyền chuyển động của một số máy móc
mà em biết
2. Em hãy nêu một sản phẩm có ứng dụng một trong các cơ cấu biến đổi
chuyển động. Xác định loại cơ cấu biến đổi chuyển động và mô tả nguyên
lí làm việc của sản phẩm mà em đã chọn

VẬN DỤNG
 2.

Em hãy nêu một sản phẩm có ứng dụng một trong các cơ cấu biến đổi
chuyển động. Xác định loại cơ cấu biến đổi chuyển động và mô tả nguyên
lí làm việc của sản phẩm mà em đã chọn
2. Trong quạt máy (có tuốc năng) ứng dụng cơ cấu tay quay thanh
lắc
Khi tay quay (màu vàng) quay xung quanh trục, thông qua thanh
truyền (xanh lá) làm thanh lắc (màu đỏ) qua lại quanh trục một góc
xác định.