Viễn Phương

MỤC TIÊU BÀI HỌC

1. Kiến thức
- Cảm nhận được niềm xúc cảm chân thành, tha thiết
của người con miền Nam đối với Bác Hồ kính yêu.
- Thấy được sáng tạo nghệ thuật độc đáo của tác giả thể
hiện trong bài thơ.
2. Kỹ năng:
- Đọc – hiểu một văn bản thơ trữ tình.
- Có khả năng trình bày những suy nghĩ, cảm nhận về
một hình ảnh thơ, một khổ thơ, một tác phẩm thơ.

I. ĐỌC - TÌM HIỂU CHUNG
1. Tác giả
- Tên khai sinh: Phan Thanh Viễn,
1928 - 2005), quê An Giang.
- Ông tham gia hai cuộc kháng
chiến chống Pháp, chống Mỹ và là
một trong những cây bút xuất hiện
sớm nhất của nền văn nghệ giải
phóng.
-Thơ ông thường nhỏ nhẹ, giàu
tình cảm và chất thơ mộng, dù
trong hoàn cảnh chiến đấu ác liệt
nhất.
Tác giả Viễn Phương

Một số tác phẩm của Viễn Phương

Viếng lăng Bác
Con ở miền Nam ra thăm lăng Bác
Đã thấy trong sương hàng tre bát ngát
Ôi! Hàng tre xanh xanh Việt Nam
Bão táp mưa sa đứng thẳng hàng.
Ngày ngày mặt trời đi qua trên lăng
Thấy một mặt trời trong lăng rất đỏ
Ngày ngày dòng người đi trong thương nhớ
Kết tràng hoa dâng bảy mươi chín mùa xuân…

Viễn Phương

Viếng lăng Bác
Bác nằm trong giấc ngủ bình yên
Giữa một vầng trăng sáng dịu hiền
Vẫn biết trời xanh là mãi mãi
Mà sao nghe nhói ở trong tim !
Mai về miền Nam thương trào nước mắt
Muốn làm con chim hót quanh lăng Bác
Muốn làm đóa hoa tỏa hương đâu đây
Muốn làm cây tre trung hiếu chốn này.

2. Tác phẩm
a. Đọc, tìm hiểu chú thích
b. Xuất xứ, hoàn cảnh sáng tác
- Xuất xứ: in trong tập thơ “Như mây
mùa xuân” (1978).
- Hoàn cảnh sáng tác: Năm 1976, đất nước thống
nhất, lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh cũng vừa khánh
thành, Viễn Phương ra thăm miền Bắc, lần đầu
tiên cùng đoàn đại biểu miền Nam vào lăng viếng
Bác Hồ.
c. Thể thơ: Thể thơ tám chữ.

Bố cục và mạch cảm xúc

Cảm xúc
khi rời
lăng Bác
ra về
(Khổ 4)

Mạch cảm xúc vận động theo hành trình vào lăng viếng Bác.

1. Cảm xúc tác giả trước cảnh bên ngoài lăng Bác
Con ở miền Nam ra thăm lăng Bác
Đã thấy trong sương hàng tre bát ngát
Ôi! Hàng tre xanh xanh Việt Nam
Bão táp mưa sa đứng thẳng hàng.

- Câu thơ đầu tiên: một lời thông báo mà ẩn chứa bao cảm
xúc
+ Cách xưng hô “con” thể hiện tình cảm gắn bó.
+ Động từ “thăm” giảm đi nỗi đau thương mất mát, đồng
thời cho thấy Bác Hồ như vẫn còn sống mãi trong tâm trí
của mọi người.
+ Hai chữ miền Nam gợi tình cảm hai chiều thắm thiết giữa
Bác và nhân dân miền Nam.

Con ở miền Nam ra thăm lăng Bác
Đã thấy trong sương hàng tre bát ngát
Ôi! Hàng tre xanh xanh Việt Nam
Bão táp mưa sa đứng thẳng hàng.

- Hình ảnh hàng tre:
+ Mang ý nghĩa thực
+ Mang ý nghĩa ẩn dụ: tượng trưng cho sức sống bền bỉ
mãnh liệt và khí phách, phẩm chất của con người Việt
Nam trong chiến đấu, gian khổ vẫn kiên trung, bất khuất.
- Cảm xúc của nhà thơ: xúc động, tự hào:
+ Câu đặc biệt Ôi
+ Hình ảnh ẩn dụ bão táp mưa sa, hàng tre

2. Cảm xúc của tác giả khi cùng đoàn người xếp hàng vào
lăng viếng Bác
Ngày ngày mặt trời đi qua trên lăng
Thấy một mặt trời trong lăng rất đỏ
Ngày ngày dòng người đi trong thương nhớ
Kết tràng hoa dâng bảy mươi chín mùa xuân…

- Hai câu thơ đầu kết cấu sóng đôi.
- Hình ảnh ẩn dụ “một mặt trời trong lăng rất đỏ” ca
ngợi sự vĩ đại của Bác, công lao to lớn của Bác đối với
đất nước; cách mạng dân tộc Việt Nam.

Ngày ngày dòng người đi trong thương nhớ
Kết tràng hoa dâng bảy mươi chín mùa
xuân…

- “đi trong thương nhớ” mở ra không gian tâm tưởng,
không gian của hoài niệm, nhớ thương.
- Hình ảnh tràng hoa:
Ý nghĩa tả thực
Ý nghĩa ẩn dụ: mỗi người là một bông hoa, dòng
người kết thành tràng hoa, tràng hoa của niềm kính yêu và
tiếc thương vô hạn dâng lên Bác.
- Hình ảnh bảy chín mùa xuân chỉ 79 tuổi đời của Bác và
Bác đã sống một cuộc đời tươi đẹp như những mùa xuân.

3. Cảm xúc của tác giả khi vào trong lăng viếng Bác
Bác nằm trong giấc ngủ bình yên
Giữa một vầng trăng sáng dịu hiền
Vẫn biết trời xanh là mãi mãi
Mà sao nghe nhói ở trong tim !
- Không gian: yên tĩnh, trang nghiêm với ánh đèn dịu nhẹ
- Hình ảnh Bác: thanh thản như đang chìm trong giấc ngủ.
- Hình ảnh “vầng trăng sáng dịu hiền” gợi tâm hồn trong sáng,
hiền dịu, giản dị mà thanh cao của Bác.

Vẫn biết trời xanh là mãi mãi
Mà sao nghe nhói ở trong tim
- Cụm từ vẫn biết…. Mà sao khiến lời thơ
nghẹn ngào, xúc động.
- Hình ảnh ẩn dụ trời xanh là mãi mãi: sự
vĩnh hằng, bất tử của hình ảnh Bác Hồ.
- Động từ nhói thể hiện một cách chân thành,
xúc động nỗi đau mất Bác.

4. Cảm xúc của nhà thơ lúc rời lăng Bác ra về
Mai về miền Nam thương trào nước mắt
Muốn làm con chim hót quanh lăng Bác
Muốn làm đóa hoa tỏa hương đâu đây
Muốn làm cây tre trung hiếu chốn này.

- Hai chữ “miền Nam” được lặp lại so với khổ thơ đầu,
nói về khoảng cách vời vợi của không gian.
- Nhà thơ trực tiếp bộc lộ cảm xúc của mình qua cụm từ
thương trào nước mắt. Động từ trào thể hiện một cách
chân thành, mãnh liệt cảm xúc lưu luyến không muốn
rời xa.

Muốn làm con chim hót quanh lăng Bác
Muốn làm đóa hoa tỏa hương đâu đây
Muốn làm cây tre trung hiếu chốn này.
- Nhà thơ muốn làm con chim hót, muốn làm đoá hoa toả
hương, muốn làm cây tre trung hiếu canh giữ giấc ngủ bình yên
cho Người.
- Điệp ngữ “muốn làm” những từ ngữ chỉ không gian gần
gũi: đâu đây, quanh, chốn này nhấn mạnh ước nguyện và niềm lưu
luyến của Viễn Phương.
- Hình ảnh cây tre khép bài thơ:
Tạo nên kết cấu đầu cuối tương ứng, khiến cho cảm
xúc được trọn vẹn.
Cây tre ẩn dụ cho tấm lòng trung hiếu, thủy chung
nguyện đi theo con đường của Bác đã chọn lựa cho dân tộc Việt
Nam.

III. TỔNG KẾT
1. Nội dung: Bài thơ đã thể hiện niềm xúc động, niềm thành
kính thiêng liêng, biết ơn của nhà thơ cũng như của nhân dân
đối với Bác Hồ khi vào lăng viếng Bác.
2. Nghệ thuật:
- Nhịp điệu thơ trầm lắng, trang trọng mà tha thiết,
- Nhiều hình ảnh ẩn dụ đẹp mà gợi cảm, ngôn ngữ bình dị, cô
đúc.
Giáo sư Trần Đình Sử đã viết: "Bốn khổ thơ, khổ nào cũng
đầy ắp ẩn dụ, những ẩn dụ đẹp và trang nhã, thể hiện sự thăng hoa
của tình cảm cao cả, nâng cao tâm hồn con người. “Viếng lăng
Bác” của Viễn Phương là một đóng góp quý báu vào kho tàng thi
ca viết về Chủ tịch Hồ Chí Minh, lãnh tụ vĩ đại kính yêu của dân
tộc".

IV. LUYỆN TẬP

Kết thúc bài thơ Viếng lăng Bác, Viễn Phương xúc động viết:
Mai về miền Nam thương trào nước mắt
Muốn làm con chim hót quanh lăng Bác
Muốn làm đóa hoa tỏa hương đâu đây
Muốn làm cây tre trung hiếu chốn này.
1. Nêu hoàn cảnh sáng tác của tác phẩm chứa đoạn thơ trên.
2. Hình ảnh cây tre trong khổ thơ trên đã được nhắc đến trong những
câu thơ nào của bài ? Nêu ý nghĩa của hình ảnh hàng tre trong những
câu thơ đó.
3. Viết một đoạn văn khoảng 10 câu theo phép lập luận diễn dịch để
làm rõ cảm xúc lưu luyến, bịn rịn của tác giả đối với Bác khi rời
lăng. Trong đoạn văn có sử dụng thành phần phụ chú và câu cảm
thán.
4. Chép thuộc đoạn thơ cũng thể hiện ước nguyện làm con chim hót,
làm một nhành hoa của tác giả trong chương trình Ngữ văn 9. Ghi rõ
tên tác giả, tác phẩm.

- Hướng dẫn viết câu chủ đề:
- Hướng dẫn triển khai nội dung và tạo sự liên kết: Làm rõ cảm xúc
lưu luyến khi phải rời xa lăng Bác, đảm bảo được những ý cơ bản sau.
- Lòng nhớ thương trào lên mãnh liệt: “thương trào nước mắt”
- Nhà thơ gửi tấm lòng mình ở lại bằng cách muốn hoá thân, hoà nhập
vào những cảnh vật ở bên lăng Bác.
- Điệp ngữ “muốn làm” và những từ ngữ chỉ không gian gần gũi, gắn
kết: “đâu đây”, “chốn này”, “quanh lăng” nhấn mạnh tình cảm lưu
luyến không muốn rời xa.
- Hình ảnh cây tre được lặp lại tạo cho bài thơ có kết cấu đầu cuối tương
ứng, gây ấn tượng đậm nét và làm cho dòng cảm xúc được trọn vẹn.
Hình ảnh ẩn dụ này còn khẳng định lòng kính yêu và trung thành vô hạn
với lí tưởng của Bác, của dân tộc.
- Ước nguyện của nhà thơ cũng là ước nguyện của triệu triệu người dân
Việt Nam đối với Bác.
- Hướng dẫn hoàn thành yêu cầu tiếng Việt.