Tiết 7: Bố cục trong văn bản
Bố cục và những yêu cầu về bố cục trong văn bản.
I.
1. Bố cục của văn bản.
*Đọc và trả lời các câu hỏi:
a)
- Muốn viết một lá đơn, nội dung trong đơn cần được sắp xếp theo một trình tự nhất định.
- Không thể tùy thích muốn ghi nội dung nào trước cũng được, vì như thế các ý sẽ không rõ ràng, thiếu hợp lí.
- Trình tự sắp xếp một lá đơn:
+ Quốc hiệu – tiêu ngữ;
+ Tên đơn;
+ Người gửi;
+ Người nhận;
+ Lý do, lời hứa;
+ Lời cảm ơn;
+ Ngày, tháng, năm;
+ Ký tên.
Văn bản không thể viết một cách tùy tiện mà phải có bố cục rõ ràng.
Ví dụ:
Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam
Độc lập – Tự do – Hạnh phúc

ĐƠN XIN NGHỈ HỌC
Kính gửi: Cô giáo chủ nhiệm và cô giáo phụ trách bộ môn Ngữ văn.
Em tên là: Nguyễn Văn A.
Học sinh lớp: 7B.
Em viết đơn này xin phép được nghỉ học ngày 10/9/2021.
Lí do viết đơn: Em bị ốm.
Sau thời gian nghỉ học, em hứa sẽ ghi chép và học bài đầy đủ. Nếu nói dối hoặc không học bài em xin chịu mọi hình phạt mà cô và nhà trường đưa ra. Mong được sự đồng ý của cô.
Em xin chân thành cảm ơn!
Kim Bài, ngày 9 tháng 9 năm 2021
Người làm đơn
(kí tên)
Nguyễn Văn A
b) Sự sắp đặt nội dung các phần trong văn bản theo một trình tự hợp lí được gọi là bố cục.
Theo em, vì sao khi xây dựng văn bản phải quan tâm tới bố cục?
Khi xây dựng văn bản cần quan tâm tới bố cục để bố trí sắp xếp các phần các đoạn theo một trình tự, một hệ thống rành mạch hợp lí - văn bản có sức thuyết phục cao.
*Nhận xét: Văn bản không thể được viết một cách tùy tiện mà phải có bố cục rõ ràng. Bố cục là sự bố trí, sắp xếp các phần, các đoạn theo một trình tự, một hệ thống rành mạch và hợp lí.
Bài tập 1/30
Tìm những ví dụ thực tế để chứng tỏ rằng: Nếu chúng ta biết chú ý đến việc sắp xếp các ý cho rành mạch thì bài viết (lời nói) của chúng ta sẽ có hiệu quả thuyết phục cao. Ngược lại, nếu không biết sắp xếp các ý cho hợp lí thì bài viết (lời nói) của chúng ta sẽ không hiểu được, không được tiếp nhận.
- Ví dụ: Đơn xin phép nghỉ học mà phần giới thiệu tên tuổi của học sinh lại để ở phần cuối thì không hợp lí.
2. Những yêu cầu về bố cục trong văn bản.
*Đọc hai câu chuyện và trả lời câu hỏi:
Câu chuyện (1)
Có một con ếch quen thói coi trời bằng vung, nên cứ nghênh ngang đi lại khắp nơi, nhâng nháo nhìn trời và kêu ồm ộp. Trước kia, ếch sống ở trong giếng. Tại vì năm ấy trời mưa, nước trong giếng dâng lên tràn bờ, đưa ếch ta ra ngoài.
Trước đó, ếch ta đã từ đáy giếng nhìn lên và nó thấy trời bé tí, chỉ bằng cái vung thôi. Còn nó thì lại oai ghê lắm, Vì nó mà đã cất tiếng kêu thì tất cả bọn cua, ốc, nhái ở giếng đều phải hoảng sợ. Cuối cùng, nó bị một con trâu giẫm bẹp. Từ đấy, trâu trở thành bạn của nhà nông.
Đoạn văn không có bố cục vì:
 Chưa đạt được mục đích giao tiếp.
+ Các câu, đoạn sắp xếp lộn xộn, không rành mạch.
+ Nội dung các câu trong mỗi đoạn và giữa 2 đoạn với nhau chưa gắn bó, thống nhất để tập trung thể hiện chủ đề.
Không ăn nhập với ý nghĩa của truyện.
*Nhận xét 1: Nội dung các phần, các đoạn trong phải thống nhất chặt chẽ với nhau; đồng thời, giữa chúng lại phải có sự phân biệt rạch ròi.
03
Văn bản (2)
Ngày xưa, có một anh tính rất hay khoe. Một hôm, anh ta may được cái áo mới, liền đem ra mặc, rồi đứng hóng ở cửa, đợi có ai qua người ta khen. Đứng mãi từ sáng đến chiều chả thấy ai hỏi cả, anh ta tức lắm.
Nhưng rồi anh ta cũng khoe được áo với một người rằng: “Từ lúc tôi mặc chiếc áo mới này, tôi chả thấy con lợn nào chạy qua cả”. Đấy là do người kia tính cũng hay khoe, bỗng không biết từ đâu tất tưởi chạy đến hỏi anh ta: “Bác có thấy con lợn cưới của tôi chạy qua đây không?”
Bố cục chưa hợp lý vì:
 Hiệu quả phê phán giảm.
+ Các câu, đoạn sắp xếp mạch lạc những chưa hợp lí.
+ Không tạo ra tiếng cười.
*Nhận xét 2: Trình tự xếp đặt các phần, các đoạn phải giúp cho người viết (người nói) dễ dàng đạt được mục đích giao tiếp đã đặt ra.
01
Vậy các điều kiện để bố cục được rành mạch, hợp lý là gì?
- Nội dung các phần, các đoạn trong văn bản phải thống nhất, chặt chẽ với nhau; đồng thời, giữa chúng lại phải có sự phân biệt nhưng rạch ròi
*Các điều kiện để bố cục được rành mạch và hợp lí:
- Trình tự xếp đặt các phần, các đoạn phải giúp cho người viết (người nói) dễ dàng đạt được mục đích giao tiếp đã đặt ra.
02
3. Các phần của bố cục:
*Đọc và trả lời câu hỏi:
Văn bản miêu tả
Mở bài: Giới thiệu đối tượng
Văn bản tự sự
Mở bài: Giới thiệu sự việc.
Thân bài: Miêu tả về đối tượng.
Kết bài: Cảm nghĩ về đối tượng.
Thân bài: Diễn biến của sự việc.
Kết bài: Cảm nghĩ về sự việc.
a) Hãy nêu nhiệm vụ của ba phần MB, TB, KB trong văn bản miêu tả và trong văn bản tự sự.
01
02
03
b) Có cần phân biệt rõ ràng nhiệm vụ của mỗi phần MB, TB, KB không? Vì sao?
Cần phân biệt rõ ràng nhiệm vụ của mỗi phần MB, TB, KB vì mỗi phần có 1 nội dung riêng biệt
 Tạo cho văn bản một sự rành mạch, hợp lý.
c) Có bạn nói rằng phần MB chỉ là sự tóm tắt, rút gọn của phần TB, còn KB chẳng qua chỉ là sự lặp lại lần nữa của MB. Nói như vậy có đúng không? Vì sao?
Mở bài chỉ là giới thiệu đối tượng và sự việc (dẫn dắt người đọc), còn kết bài là phần: bộc lộ cảm xúc cá nhân về đối tượng và sự việc (tóm gọn và nâng cao hơn phần nội dung so với MB).
d) Bạn khác lại cho rằng nội dung chính của việc miêu tả, tự sự được dồn cả vào phần TB nên MB và KB là những phần không cần cần thiết lắm. Em có đồng ý với ý kiến đó không?
Tuy nội dung chính của việc miêu tả được dồn cả vào phần TB, nhưng phần MB và KB vẫn rất cần thiết. Vì MB, ngoài nhiệm vụ giới thiệu đề tài của văn bản, còn giúp người đọc đi vào đề tài đó một cách dễ dàng, tự nhiên và hứng thú. Còn KB giúp nêu cảm nghĩ, lời hứa hẹn, làm cho văn bản để lại ấn tượng tốt đẹp trong lòng người đọc.
*Nhận xét: Văn bản thường được xây dựng theo một bố cục gồm có ba phần: Mở bài, Thân bài, Kết bài.
GHI NHỚ

*Văn bản không thể được viết một cách tùy tiện mà phải có bố cục rõ ràng. Bố cục là sự bố trí, sắp xếp các phần, các đoạn theo một trình tự, một hệ thống rành mạch và hợp lí.
*Các điều kiện để bố cục được rành mạch và hợp lí:
- Nội dung các phần, các đoạn trong văn bản phải thống nhất chặt chẽ với nhau; đồng thời, giữa chúng lại phải có sự phân biệt rạch ròi.
- Trình tự xếp đặt các phần, các đoạn phải giúp cho người viết (người nói) dễ đàng đạt được mục đích giao tiếp đã đặt ra.
*Văn bản thường được xây dựng theo một bố cục gồm có ba phần: Mở bài, Thân bài, Kết bài.
Luyện tập
II.
Sự sắp đặt nội dung của các phần theo trình tự hợp lí.
Trình bày một cách hợp lí phần Mở bài và Kết bài sao cho tạo ấn tượng đầu cuối tương ứng.
Mở bài theo cách trực tiếp hay gián tiếp.
Sự sắp xếp hình thức của văn bản theo quy ước thống nhất.
1. Định nghĩa nào sau đây thể hiện rõ nội dung của bố cục văn bản?
Giới thiệu về kì nghỉ hè của mình (đi đâu ? làm gì?).
Ý nghĩa của mùa hè đó đối với bản thân.
Kể về cảnh vật nơi mình đã đặt chân đến.
Trình bày cảm nhận của mình về những chuyến đi nghỉ mát trong mùa hè.
2. Mở bài cho đề văn: Kể lại một câu chuyện đáng nhớ trong mùa hè vừa qua của em sẽ phải nêu được những ý nào ?
C. Là cách bố cục của văn bản.
D. Là các phần trong văn bản.
A. Là sự vật, sự việc được nói tới trong văn bản.
B. Là vấn đề chủ yếu được thể hiện trong văn bản.
3. Chủ đề của một văn bản là gì?
Bài 2/30: Tìm bố cục cho văn bản: "Cuộc chia tay của những con búp bê"
Cách 1: Chia theo (thời gian, sự việc).
+ Hai anh em Thành - Thủy chia đồ chơi.
+ Thủy đến trường chia tay với cô giáo và các bạn.
+ Hai anh em chia tay nhau
Cách 2: Theo cảm xúc
+ Tâm trạng, thái độ hai anh em Thành-Thủy khi nghe mẹ nhắc phải chia đồ chơi.
+ Tâm trạng, thái độ hai anh em Thành-Thủy lúc chia đồ chơi.
+ Tâm trạng, thái độ hai anh em Thành-Thủy lúc đến trường chia tay cô giáo và các bạn.
+ Tâm trạng, thái độ hai anh em Thành-Thủy lúc chia tay.
Cách 3: Theo bố cục 3 phần.
+ MB: Giới thiệu nhân vật anh em Thành-Thủy và tình huống phải chia đồ chơi.
+ TB: Diễn biến cuộc chia đồ chơi.
+ KB: Kết thúc truyện: Cuộc chia tay của hai anh em.
Bài 3/30: Có một bạn được phân công báo cáo kinh nghiệm học tập tại Hội nghị học tốt của trường. Bạn ấy dự định viết bản báo cáo theo một bố cục gồm ba phần như sau:
(I) Mở bài: Chào mừng các đại biểu, các thầy cô và các bạn tham dự Hội nghị.
(II) Thân bài:
(1) Nêu rõ bản thân đã học thế nào trên lớp.
(2) Nêu rõ bản thân đã học thế nào ở nhà.
(3) Nêu rõ bản thân đã học thế nào trong cuộc sống.
(4) Nêu thành tích hoạt động Đội và thành tích văn nghệ của bản thân.
(III) Kết bài: Chúc Hội nghị thành công.
Bố cục trên đây đã rành mạch và hợp lí chưa? Vì sao? Theo em, có thể bổ sung thêm điều gì?
GỢI Ý THAM KHẢO:
I. Mở bài:
- Lời chào mừng.
- Tự giới thiệu về mình.
- Giới thiệu đề tài báo cáo kinh nghiệm - Kinh nghiệm học tốt.
II. Thân bài:
- Nêu lần lượt từng kinh nghiệm học tập chứ không phải kể lại việc học tốt.
- Bỏ ý 4.
III. Kết bài:
- Lời chúc.
- Tác dụng của kinh nghiệm trong học tập.
- Ý định mới.
Xây dựng bố cục cho đề văn: Kể lại một việc tốt em đã làm.
HƯỚNG DẪN VỀ NHÀ
Học bài, nắm vững nội dung bài học.
Chuẩn bị bài: Mạch lạc trong văn bản (Đọc trước các câu hỏi trong bài học.)