Bài 22: Tác dụng từ của dòng điện
- Từ trường
Bài 22 Tác dụng từ của Dòng điện - Từ trường
On
Off
+ 1.5 V -
Bài C1 (trang 61 SGK Vật Lý 9): Đóng công tắc K trong thí nghiệm ở hình 22.1 SGK. Quan sát và cho biết có hiện tượng gì xảy ra với kim nam châm. Lúc đã nằm cân bằng, kim nam châm còn song song với dây dẫn nữa không?
Lời giải:
Kim nam châm sẽ bị lệch ra khỏi hướng Nam - Bắc. Lúc đã năm cân bằng, kim nam châm không song song với dây dẫn nữa
1. Lực từ
     Dòng điện chạy qua dây dẫn thẳng hay dây dẫn có hình dạng bất kì đều gây ra tác dụng lực (gọi là lực từ) lên kim nam châm đặt gần nó. Ta nói rằng dòng điện có tác dụng từ.
    Khi chưa đóng công tắc, chưa có dòng điện chạy qua dây dẫn thì kim nam châm định hướng Bắc – Nam. Khi đóng công tắc cho dòng điện chạy qua dây dẫn thì kim nam châm lệch khỏi hướng Bắc – Nam.
Bài C2 (trang 61 SGK Vật Lý 9): Có hiện tượng gì xảy ra với kim nam châm trong thí nghiệm của phần bài học?
Lời giải:
Kim nam châm sẽ bị lệch ra khỏi hướng Nam - Bắc.
Bài C3 (trang 61 SGK Vật Lý 9): Ở mỗi vị trí, sau khi nam châm đã đứng yên, xoay cho nó lệch khỏi hướng vừa xác định, buông tay. Nhận xét hướng của kim nam châm sau khi đã trở lại vị trí cân bằng.
Lời giải:
Kim nam châm luôn chỉ một hướng xác định.
Bài C4 (trang 62 SGK Vật Lý 9): Nếu có một kim nam châm thì em làm thế nào để phát hiện ra trong dây dẫn AB có dòng điện hay không?
Lời giải:
Đặt kim nam châm lại gần dây dẫn AB. Nếu kim nam châm lệch hỏi hướng Nam - Bắc thì dây dẫn AB có dòng điện chạy qua.
2. Từ trường
- Không gian xung quanh nam châm, xung quanh dòng điện có khả năng tác dụng lực từ lên kim nam châm đặt trong nó. Ta nói trong không gian đó có từ trường.
- Tại mỗi vị trí nhất định trong từ trường của thanh nam châm hoặc của dòng điện, kim nam châm đều chỉ một hướng xác định.
- Cách nhận biết từ trường:
    Người ta thường dùng kim nam châm (gọi là nam châm thử) để nhận biết từ trường. Nơi nào trong không gian có lực từ tác dụng lên kim nam châm thì nơi đó có từ trường.
 Từ trường thường được phát hiện ở các khu vực:
    + Lân cận các đường dây cao thế.
    + Các dây tiếp đất của hệ thống thu lôi.
    + Các dây tiếp đất của thiết bị điện.
    + Khu vực xung quanh thiết bị điện đang vận hành: màn hình máy vi tính, đồng hồ điện, máy sấy tóc, điện thoại di động...
 Lưu ý:
    • Không nên ngủ gần các thiết bị điện.
    • Giữ khoảng cách vài mét đối với tivi.
    • Không ngồi gần phía sau màn hình vi tính.
3. Liên hệ thực tế
    Con người không cảm nhận được từ trường nhưng nhiều loài sinh vật có thể nhận biết được từ trường của Trái Đất như chim di trú, rùa biển... Khả năng này giúp chúng định hướng và di chuyển rất xa.
Ví dụ khi buộc nam châm vào một số loài chim di trú, chúng đã bị rối loạn phương hướng và mất khả năng định vị đường bay.
Bài C5 (trang 62 SGK Vật Lý 9): Thí nghiệm nào đã làm với nam châm chứng tỏ rằng xung quanh Trái Đất có từ trường?
Lời giải:
Thí nghiệm đặt kim nam châm ở trạng thái tự do, khi đã đứng yên, kim nam châm luôn chỉ hướng Nam - Bắc. Xoay kim nam châm một góc xoay nào đó, khi cân bằng, nam châm lại trở về theo hướng Bắc Nam địa lí. Chứng tỏ rằng xung quanh Trái Đất có từ trường.
Bài C6 (trang 62 SGK Vật Lý 9): Tại một điểm trên bàn làm việc, người ta thử đi thử lại vẫn thấy kim nam châm nằm dọc theo một hướng xác định, không trùng với hướng Nam - Bắc. Từ đó có thể rút ra kết luận gì về không gian xung quanh kim nam châm?
Lời giải:
Xung quanh kim nam châm có từ trường khác từ trường trái đất.