Chào mừng quý thầy cô và các em học sinh đến với bài học
CHÍ PHÈO
(NAM CAO)
NAM CAO
(1915 – 1951)
Áp phích phim: “Làng Vũ Đại ngày ấy”
I. GIỚI THIỆU
1. Nhan đề :
- Tên ban đầu : “Cái lò gạch cũ”
- 1941 : “Đôi lứa xứng đôi”
- 1946 : “Chí Phèo”


2. Đề tài :
Người nông dân nghèo ở nông thôn Việt Nam trước CMT8 khai thác ở hướng mới : họ bị tàn phá về tâm hồn, bị huỷ diệt cả nhân tính nhưng cuối cùng thức tỉnh.
Bá Kiến - Nhà tù
Tình yêu,sự chăm sóc
Thị Nở
Làng Vũ Đại
Bà cô
Thị Nở
Chí Phèo bị tha hóa
Khát vọng trở về lương thiện
Chí Phèo giết Bá Kiến, tự sát.
Chí Phèo bị cự tuyệt quyền làm người
Uất ức – tuyệt vọng
Sơ đồ tóm tắt tác phẩm Chí Phèo
Chí Phèo lương thiện
II. PHÂN TÍCH
1. Làng Vũ Đại
- Địa lí : thế “quần ngư tranh thực” đàn cá tranh mồi
- Thành phần cư dân : phức tạp, chia thành nhiều loại:
+ Vai vế bề trên : Bá Kiến, tư Đạm, đội Tảo, bát Tùng
+ Cùng đinh tha hóa : Chí Phèo, Năm Thọ, Binh Chức
+ Dân làng : người lao động hiền lành, an phận.
1. Làng Vũ Đại...
- Quan hệ xã hội :
+ Thống trị > < thống trị : hai mặt, gầm ghè nhau
 giữ thế giữ miếng
+ Thống trị > < bị trị : áp bức, bóc lột
 đối kháng gay gắt
+ Bị trị - bị trị : ghét lôi thôi, nặng định kiến
 thờ ơ, thiếu cảm thông
 Làng xã phong kiến khép kín, tù đọng, ngột ngạt, không ổn định.
 Hình ảnh chân thực thu nhỏ của xã hội nông thôn Việt Nam trước CMT8.
2. Nhân vật Bá Kiến
- Đặc điểm con người :
+ Giọng quát rất sang
+ Tiếng cười Tào Tháo
+ Lối nói ngọt nhạt
đầy cá tính, rất ấn tượng.

- Phương châm, thủ đoạn thống trị :
+ “Mềm nắn rắn buông”
+ “Thứ nhất sợ kẻ anh hùng - Thứ hai sợ kẻ cố cùng liều thân”
+ “Bám thằng có tóc, ai bám thằng trọc đầu”
+ “Già néo đứt dây - Hãy ngấm ngầm đẩy người ta xuống sông, nhưng rồi lại dắt nó lên để nó đền ơn...”
 Khôn ngoan, xảo quyệt
2. Nhân vật Bá Kiến :
- Chính sách dùng người :
+ Biết mềm biết cứng
+ Trị không lại thì dùng
+ Dùng thằng đầu bò trị thằng đầu bò
+ Thu dụng những thằng bạt mạng, không sợ chết và không sợ đi tù
 Cáo già thâm độc
 Tính cách gian hùng - “Con hổ biết cười”
- Đời tư : 4 vợ, ghen tuông thảm hại mà lại sợ vợ, gỡ gạc đê tiện, bỉ ổi, thối nát.
 Vạch trần bộ mặt tàn ác, xấu xa của bọn cường hào ác bá  Nhân vật điển hình cho giai cấp thống trị đương thời.
2. Nhân vật Bá Kiến :

* Bá Kiến chết : thái độ mọi người :
+ mừng
+ ngờ vực
 phản ánh thực trạng xã hội không ổn định

 Giá trị hiện thực và ý nghĩa phê phán rất sâu sắc.
+ Chửi Trời
+ Chửi đời
+ Chửi cả làng Vũ Đại
+ Chửi người đẻ ra hắn
-> Không người đáp lại -> Cô đơn
Dự cảm cuộc đời bi kịch của một con người phải
=> sống cô đơn giữa đồng loại, bị cộng đồng loại trừ,
không được thừa nhận
- Qua tiếng chửi:
3.Hình tượng nhân vật Chí Phèo
3.1. Cách giới thiệu nhân vật
3.Hình tượng nhân vật Chí Phèo
3.2, Quá trình tha hóa
* Trước khi vào tù
- Hoàn cảnh xuất thân
Chí Phèo xuất thân trong hoàn cảnh nào?
 Bất hạnh, đáng thương.
Chí Phèo có bản chất thế nào?
- Bản chất:
- Người nông dân lương thiện, có ước mơ bình dị:
“Ao ước...sào ruộng làm”/149

- Tự trọng, có ý thức về nhân phẩm:
(Thấy nhục và sợ khi bị bà ba bắt bóp chân.

 Chí Phèo là người nông dân hiền lành, lương thiện, tự trọng.
Trước khi đi tù
Sau khi đi tù về
Vì sao Chí Phèo vào tù?Sau khi ra tù nhân hình biến đổi như thế nào?
* Sau khi ra tù( Quá trình tha hóa)
Chí trở thành con quỷ dữ của làng
Vũ Đại
Nhân hình
 Trông gớm chết.
Hủy hoại ghê gớm về nhân tính:

Nhân tính: tính người, được thể hiện ở ý thức, tiếng nói và những hành động được hướng dẫn bởi ý thức.
- Nếu như trước đây, thông qua nhà tù thực dân tước đi một phần thiên lương của Chí, thì bây giờ khi sử dụng Chí, kích thích tính ác trong con người hắn, Bá Kiến đã biến hắn thành 1 con quỷ dữ của làng Vũ Đại, đẩy hắn xuống vực thẳm của sự tha hóa, hủy hoại phần nhân tính còn lại trong hắn
Dần mất đi ý thức của con người
Mới ra tù, hắn ý thức được BK là kẻ đã tước đi quyền tự do của hắn=> hôm sau đã đến nhà BK với tâm trạng uất hận và căm hờn cuả một người đi trả thù .Vậy mà chỉ bằng mấy lời lừa phỉnh, dỗ ngọt và 1 đồng bạc, bằng sự nham hiểm, BK đã biến kẻ tử thù thành “tên đày tớ tay chân” và công cụ gây tội ác cho hắn
-Chí gần như không còn ý thức được kẻ thù độc ác nhất đời mình là ai
Dần mất đi ý thức của con người:
Hắn ăn trong lúc say, ngủ trong lúc say....
Đối với hắn không còn ngày tháng nữa...hắn chỉ nhớ mang máng...thấy chiều lúc xế trưa và gặp đêm khi bên ngoài vẫn sáng
Làm đổ máu và nước mắt của biết bao người lương thiện
-Chí Phèo sống trong những cơn say triền miên, chìm đắm trong trạng thái vô thức, mất dần những ý thức tối thiểu về thời gian, tuổi tác; gần như không còn những cảm xúc thông thường của con người=> CP mất đi ý thức về phẩm giá khi trở thành công cụ tội ác cho kẻ thù của mình, không còn cả tính người và lòng tự trọng=> trở thành tên lưu manh chuyên rạch mặt ăn vạ, cướp bóc để kiếm ăn, vừa ăn cướp vừa la làng
-Mất đi tiếng nói hiền lành bình dị, Chí Phèo chỉ gây sự, dọa nạt, cưỡng bức, đòi tiền...bằng tiếng chửi

=> tiếng chửi là phương tiện giao tiếp duy nhất của Chí Phèo với cuộc đời
Chí Phèo bắt đầu hành động phi nhân tính, tội ác của hắn cứ tăng dần theo những cơn say, vì chỉ khi say, hắn sẽ làm bất cứ cái gì người ta sai hắn làm, mà hắn thì lại say triền miên =>Chí Phèo không hề biết rằng hắn đã phá nát biết bao tổ ấm, làm đổ máu và nước mắt của biết bao người lương thiện
=>hắn bị đẩy ra khỏi cộng đồng của người lương thiện: bị gạch tên ra khỏi sổ làng

Sau khi ra tù nhân tính Chí Phèo thay đổi như thế nào?
- Nghiện rượu, chửi bới, rạch mặt ăn vạ, đập phá, đâm chém...
- Làm tay sai cho bá Kiến.
(Bị cướp mất nhân tính).
 Chí đã bị cướp đi cả nhân hình lẫn nhân tính , biến chất từ một người lương thiện thành con quỉ dữ =>tg thể hiện thái độ lên án XHTDPK, đồng thời niềm xót thương sâu sắc với những con người khốn khổ, lạc loài cô độc giữa cuộc đời
Hủy hoại ghê gớm về nhân tính:
3.3,Bi kịch bị cự tuyệt quyền làm người: Khi bị đẩy vào con đường lưu manh hóa, nhất là khi trở thành tay sai cho Bá Kiến thì đồng thời Chí cũng bị cự tuyệt quyền làm người lương thiện:
Dân làng Vũ Đại tránh hắn cho dù đã từng cưu mang Chí
-Hình ảnh Chí uống rượu say vừa đi vừa chửi- tiếng chửi vu vơ uất ức của một kẻ lưu manh cô độc khốn khổ giữa cuộc đời.
-Bị gạch tên ra khỏi sổ làng
Khi hắn chết, người ta xếp Chí và Bá Kiến vào cùng một bọn để hả hê: “hai thằng ấy chết thì không ai tiếc”
-Bi kịch bị cự tuyệt quyền làm người lương thiện của Chí Phèo được bộc lộ sâu sắc qua câu chuyện tình cảm động mà chua xót giữa chí và Thị Nở:
+Giới thiệu về Thị Nở( sgk)
+Cuộc gặp gỡ giữa Chí và Thị Nở(sgk)
Chí Phèo gặt thị Nở trong hoàn cảnh nào?

* Mối tình Chí Phèo - thị Nở:
Ban đầu thị Nở chỉ khơi dậy bản
năng của Chí Phèo.
Sự chăm sóc ân cần và tình yêu
mộc mạc chân thành của người
đàn bà xấu xí làm khơi dậy
lương tri của Chí Phèo.
* Đầu tiên là sự trở về của ý thức: Sau một đêm chung sống với Thị Nở ,buổi sang đầu tiên Chí Phèo tỉnh dậy trong trạng thái tỉnh rượu và tỉnh táo để:
-Nghe thấy: tiếng chim hót ríu rít, tiếng người đi chợ,tiếng mái chèo của thuyền chài gõ đuổi cá
→ Đó là âm hưởng của những tiếng gọi thiết tha từ cuộc sống bình dị, lương thiện, hôm nay Chí Phèo mới nghe thấy.
+ Nhớ về một thời quá khứ với mơ ước nhỏ bé về hạnh phúc
“Hình như có một thời hắn đã ao ước có một gia đình nho nhỏ. Chồng cuốc mướn cày thuê, vợ dệt vải, chúng lại bỏ một con lợn nuôi để làm vốn liếng. Khá giả thì mua dăm ba sào ruộng làm.”

+ Ý thức về hiện tại:
“Hắn đã già rồi hay sao? Ngoài bốn mươi tuổi đầu... Dẫu sao, đó không phải tuổi mà người ta mới bắt đầu sửa soạn. Hắn đã tới cái dốc bên kia của đời.”
+ Sợ cho tương lai:
“Chí Phèo hình như đã trông thấy trước tuổi già của hắn, đói rét và ốm đau, và cô độc, cái này còn đáng sợ hơn đói rét và ốm đau.”
Chí Phèo trong phim “Làng Vũ Đại ngày ấy”
Chí Phèo nhìn lại cuộc đời mình
* Sự thức tỉnh:
Quá khứ : ước mơ xa vời
Hiện tại : tuổi già, sự cô độc
Tương lai : tuổi già, đói rét,
ốm đau , sự cô độc
=> Ý thức được cảnh ngộ bi đát.
Ý thức được
-Ý thức trở về cùng với sự xuất hiện của các cung bậc cảm xúc thông thường của một con người:
+ trước tiên là nỗi buồn: nhà văn sử dụng thứ ngôn ngữ nửa trực tiếp khiến sự tự ý thức của Chí Phèo càng thêm sâu sắc(Chí liên tục tự nhủ: chao ôi là buồn! Buồn thay cho đời! Nao nao buồn…)
+Nuối tiếc giấc mơ hiền lành,lương thiện trobg quá khứ, buồn bã cho hiện tại, lo lắng sợ hãi cho tương lai
+Hắn còn khả năng nhận ra tình yêu thương và biết yêu thương:
Bát cháo hành thơm thảo của thị Nở khiến Chí
ngạc nhiên và cảm động. Con quỷ dữ từng làm
đổ máu và nước mắt của bao người lương
thiện nay lại thấy mắt mình như ươn ướt, sự xúc động của hắn chân thành đến tội nghiệp bởi đây là lần đầu tiên sau khi ra tù, hắn không cần phải cướp giật và dọa nạt mà lại có ăn, lần đầu tiên được chăm sóc bởi tình thương yêu mộc mạc, giản dị của một người đàn bà.
Diễn biến tâm trạng của Chí Phèo khi được thị Nở cho bát cháo hành?
Chí Phèo khi nhận bát cháo hành
- Ngạc nhiên.
- Xúc động: “thấy mắt hình như ươn ướt”.
- Bâng khuâng, vừa vui vừa buồn, như
là ăn năn.
-Thấy lòng thành trẻ con, muốn làm nũng.
- Vui, cười thật hiền…..
- Chí thèm lương thiện, khát khao hoà
nhập với mọi người.
+Cảm giác hạnh phúc vì được yêu thương đã hiện ra qua ý
nghĩ vừa sung sướng vừa thương hại trước sự thiệt thòi
của những người suốt đời không ăn cháo hành không biết
rằng cháo hành ăn rất ngon => Chí đâu chỉ cảm nhận thông thường của bát cháo hành mà hắn đang cảm nhận hương vị của tình yêu thương => Chí muốn làm nũng với thị như với mẹ- sự hiền hậu bao dung,che chở mà hắn đang cảm nhận từ thị Nở, thậm chí lần đầu tiên trong đời hắn thấy lòng rất vui
Chí thấy đàn bà không có men như rượu nhưng cũng làm người say. Và hắn đang say thị lắm

Tâm hồn Chí Phèo đã được hồi sinh: ý thức đầy đủ, sâu sắc về cuộc đời mình. Đoạn văn miêu tả diễn biến tâm lí nhân vật tự nhiên, tinh tế, hợp lí.

Bát cháo hành của Thị Nở
- Bát cháo hành của Thị Nở: vừa là hình ảnh thực, vừa là hình ảnh mang nhiều lớp nghĩa.
① Với Thị Nở: bát cháo của tình thương, Thị tự nguyện mang cho Chí Phèo với tình yêu thương mộc mạc của mình.

Bát cháo hành của Thị Nở
② Với Chí Phèo, đó không phải là bát cháo bình thường:
+ Đây là lần đầu tiên hắn được người đàn bà cho một cách chân thành, tự nguyện, thương cảm. (Vì vậy, hắn “bâng khuâng”, “mắt ươn ướt, vừa vui vừa buồn” )

Bát cháo hành của Thị Nở
→ Bát cháo hành thắp sáng lên tình yêu thương, hạnh phúc lứa đôi đầu tiên trong cuộc đời Chí Phèo.
③ Bát cháo ấy cũng hồi sinh trong Chí Phèo bản chất hiền lành, lương thiện vốn có đầy mãnh liệt:
+ Ngạc nhiên rồi xúc động:
“Hắn thấy lòng thành trẻ con. Hắn muốn làm nũng với Thị như với mẹ”, “Hắn hiền,… hắn thèm lương thiện, hắn muốn làm hòa với mọi người biết bao”

Bát cháo hành của Thị Nở
Bát cháo hành của Thị Nở
→ Chí Phèo thực sự đã hồi sinh, trở thành anh canh điền xưa kia: hiền lành, lương thiện. Bản tính ấy trong con người Chí Phèo.
Chí Phèo hi vọng thị Nở sẽ là cây cầu đưa
Chí trở lại cuộc sống lương thiện (T151).
 Bát cháo hành: là biểu tượng của tình thương, tình người đẹp đẽ.
 Chính tình người của thị Nở đã thức tỉnh tính người trong Chí Phèo.
Chí Phèo hi vọng điều gì ở thị Nở?
Bát cháo hành là biểu tượng cho điều gì?
* Tính người cũng trở về trong cả những hành động của Chí:
-Chí không chỉ khao khát làm người lương thiện mà thực sự đã là người lương thiện, Chí thật hiền lành, thấy long mình thành trẻ con với những mong muốn chân thành, những lí lẽ ngây thơ: “Thị Nở sẽ mở đường cho hắn, Thị có thể sống với hắn được thì sao những người khác lại không thể được”=> đáng trân trọng.
-Cố gắng điều chỉnh hành vi, thay đổi những thói quen đã tồn tại suốt bao lâu nay vì những khao khát lương thiện: “ Hắn không còn kinh rượu nữa nhưng cố uống cho thật ít. Để cho khỏi tốn tiền, nhưng nhất là để tỉnh táo mà yêu nhau”
Tính người càng hiện rõ hơn khi tiếng nói của con người đã trở về:

+Chí cũng biết tỏ tình một cách trân trọng tình tứ như bất cứ người đàn ông nào khi yêu: “ Hay là mình sang đây ở với tớ một nhà cho vui”

+ Chí chân thành bày tỏ với thị Nở: “ Giá cứ được như này mãi thì thích nhỉ?”- lời bày tỏ tội nghiệp cho thấy cả cảm giác hạnh phúc và sự mong manh của hạnh phúc, của con người khốn khổ ấy ngay ttrong thời gian làm người ít ỏi vẫn phấp phỏng những dự cảm về bất hạnh => tình yêu thương đã trả lại cho Chí phần nhân tính tưởng chừng đã bị cái ác vùi lấp.
Nhưng xã hội phi nhân tính và đầy định kiến đã không cho phép Chí và thị Nở được sống trong hạnh phúc nhỏ bé, bình dị của họ
bà cô của thỊ Nở - định kiến xh: cả làng Vũ Đại không ai nhận ra phần nhân tính đã trở lại trong hình hài quỷ dữ của Chí => con đường hoàn lương của Chí đã bị cả kẻ ác và người Thiện chặn đứng => Chí rơi vào bi kịch thứ 2 cay đắng: Bi kịch bị cự tuyệt quyền làm người
bà cô của thỊ Nở
*Tâm trạng và hành động của Chí trong bi kịch bị cự tuyệt quyền làm người:
Trong giây lát, Chí choáng váng đến mức chưa thể hình dung nổi tình cảnh của mình khi mà đột ngột rơi từ đỉnh cao của hạnh phúc và hi vọng xuống đáy vực của sự bất hạnh và tuyệt vọng => Chí vẫn bàng hoàng đến mức gần như tê liệt mọi phản ứng ( 2 lần NC miêu tả dáng vẻ ngơ ngác : Hắn bỗng nhiên ngẩn mặt....; rồi hắn cứ ngồi ngẩn mặt, không nói gì).
Khi thị Nở đi về: Chí mới ý thức được tình cảnh cùng đường tuyệt lộ của mình
Tìm đến rượu “càng uống lại càng tỉnh
ra và thoang thoảng thấy hơi cháo hành” “ôm mặt khóc rưng rức”.
Ý thức rõ về nỗi đau thân phận: sinh
ra là người nhưng lại không được
làm người.
Trong lúc tuyệt vọng Chí Phèo đã làm gì?
Vì sao CP không xách dao đến nhà thị Nở như lời Chí đã nói mà lại đến nhà bá Kiến?
- Chí xách dao đến đâm chết bá Kiến rồi tự sát.
- Chí đã chết trên ngưỡng cửa trở về làm người.
Tư tưởng nhân đạo sâu sắc và mới mẻ của nhà văn.
Quá trình thức tỉnh của Chí Phèo
Tỉnh rượu
Thức tỉnh
Hi vọng
Phẫn uất
Thất vọng
Tuyệt vọng
* Đâm chết Bá Kiến rồi tự sát của Chí: là để trả thù cho tất cả những bi kịch đau đớn của đời mình
- đây là hành động vấy máu trả thù của những người nông dân bị đẩy vào đường cùng.
Khi nhân tính đã trở về Chí k thể tiếp tục làm quỷ dữ đc nữa => k thể làm quỷ và cũng chẳng dc làm ng, Chí Phèo chỉ còn 1 con đường duy nhất: tự kết liễu cđ mình-đỉnh cao của bi kịch: sinh ra là con ng nhưng lại phải sống cuộc sống tăm tối của 1 con vật, con quỷ nhưng lại phải chết- cái chết đau đớn của 1 con ng
Cái chết của Chí Phèo nói lên ý nghĩa gì?
- Tố cáo mạnh mẽ xã hội thực dân
nửa phong kiến.
Phản ánh mâu thuẫn Chí Phèo – bá
Kiến không thể điều hoà.
- Khát vọng sống lương thiện.
* Ý nghĩa cái chết của Chí Phèo.
Bảy mươi năm Chí Phèo
…Bảy mươi năm đã qua rồi
Chuyện xưa…xin được ngỏ lời cùng anh
Dẫu rằng phải kiếp lưu manh
Nhưng anh vẫn đẹp nhân tình Chí ơi!
Chết anh - một kiếp con người
Hoá thành bất tử giữa đời văn chương!
(Nguyễn Duy Xuân)
- Sống trên đời cần có một tấm lòng, tình
yêu thương và sự quan tâm bởi nó có sức
mạnh cảm hóa con người.
- Biết cảm thông , chia sẻ với những số phận bất hạnh trong xã hội.
- Lên án đấu tranh, các thế lực chà đạp quyền sống con người trong xã hội ngày nay.
Dù rơi vào hoàn cảnh nào cũng phải giữ
được lối sống cao đẹp, lương thiện.
Bài học liên hệ bản thân:
 Thị Nở chăm sóc Chí Phèo với bát cháo hành...

4. Đặc sắc nghệ thuật :

- Xây dựng nhân vật điển hình : vừa đại diện cho một tầng lớp người trong xã hội, vừa có nét riêng độc đáo.
- Khả năng đi sâu vào miêu tả và phân tích diễn biến tâm lí phức tạp của con người.
- Cách dẫn dắt truyện tài tình, kết cấu độc đáo.
- Ngôn ngữ tự nhiên, sống động, mang hơi thở của cuộc sống ; giọng văn biến hoá linh hoạt.
III. TỔNG KẾT
2. Nội dung
Tác phẩm lên án, tố cáo xã hội thực dân nửa phong kiến đã đẩy người nông dân vào bước đường cùng. Đồng thời nhà văn phát hiện, trân trọng những phẩm chất tốt đẹp ở họ.
III. TỔNG KẾT
1. Nghệ thuật
- Xây dựng nhân vật điển hình trong hoàn cảnh điển hình
- Miêu tả tâm lí nhân vật sắc sảo
- Ngôn ngữ: phong phú, sinh động, gần gũi, giản dị, diễn đạt độc đáo.
- Cố truyện và các tình tiết hấp dẫn
* CỦNG CỐ
Câu 1: Tiếng chửi của Chí Phèo ở đầu truyện thể hiện rõ nhất ý nghĩa gì?
A. Thể hiện sự bất mãn với cuộc đời
B. Thể hiện sự căm uất
C. Thể hiện sự phá phách, cao ngạo của kẻ du côn
D. Thể hiện sự bế tắc vì bị cự tuyệt quyền làm người.
* CỦNG CỐ
Câu 2: Quá trình tha hóa của Chí Phèo là quá trình nào?
A. Quá trình Chí Phèo bị đẩy từ nhà tù này sang nhà tù khác
B. Quá trình Chí Phèo bị đẩy đi ở hết nhà này sang nhà khác
C. Quá trình Chí Phèo đi ở tù về, từ một anh canh điền hiền lành, Chí trở thành tay sai của cụ Bá Kiến
D. Quá trình Chí Phèo thức tỉnh, chủ động giết Bá Kiến rồi tự sát.
* CỦNG CỐ
Câu 3: Tư tưởng nhân đạo sâu sắc, mới mẻ của Nam Cao trong truyện ngắn Chí Phèo thể hiện ở:
A. Nhà Văn phát hiện và miêu tả những phẩm chất tốt đẹp ở người lao động ngay khi tưởng như họ đã bị xã hội tàn ác cướp mất bộ mặt và hồn người
B. Nhà văn thể hiện niềm cảm thương sâu sắc đối với con người
C. Nhà văn lên án xã hội thực dân nửa phong kiến
D. Cả A, B và C
HƯỚNG DẪN TỰ HỌC
- Đọc kĩ văn bản
- Nắm chắc nội dung bài học
- Phân tích diễn biến tâm lí và hành động của Chí Phèo sau khi gặp Thị Nở cho đến lúc tự sát