ĐẠI CÁO BÌNH NGÔ
NGUYỄN TRÃI
Khi nhắc đến Án thảm khốc nhất trong lịch sử dân tộc, chắc chắn chúng ta sẽ không thể quên được vụ án Lệ Chi Viên xảy ra vào TK XV– vụ án đã cướp đi sinh mạng vô tội của một bậc đại tài và hàng trăm con người khác trong nhà ông. Đó chính là Nguyễn Trãi, vị quân sự văn võ song toàn, nhà thơ lớn của nền văn học Việt Nam trung đại.
I. Tác giả:
- Nguyễn Trãi(1380-1442) hiệu là Ức Trai, quê ở Chi Ngại - Hải Dương sau dời về Nhị Khê.
- Sinh ra trong gia đình vốn có truyền thống yêu nước và văn hóa, văn học.
- Mẹ là Trần Thị Thái con quan Tư đồ Trần Nguyên Đán.
Nguyễn Trãi
- Cha là Nguyễn Ứng Long (sau đổi thành Nguyễn Phi Khanh) từng đỗ Thái học sinh.
*Cuộc đời Nguyễn Trãi
- Xuất thân trong một gia đình trí thức phong kiến (Cha đỗ tiến sĩ, mẹ con quan tể tưởng...)
- Cuộc đời không may mắn (5 tuổi mất mẹ, 10 ông ngoại mất, cha bị giặc Minh bắt sang phương Bắc...)
- Thời đại Nguyễn Trãi sống là thời đại bi hùng của lịch sử và ông đã có rất nhiều những chiến công lớn làm lên thắng lợi vẻ vang của dân tộc.
Thời đại chống xâm lược Minh, NT sống trong ngọn lửa yêu nước hào hùng của dân tộc và góp phần làm nên chiến thắng vẻ vang. => Trở thành quân sự số Một của Lê Lợi
+ Cuối năm 1427 đầu năm 1428, khởi nghĩa Lam Sơn toàn thắng, Nguyễn Trãi thừa lệnh Lê Lợi viết “Đại cáo bình Ngô”, hăm hở tham gia công cuộc xây dựng đất nước. Sau đó, ông bị nghi oan, bị bắt giam.
Đại cáo bình ngô: Tổng kết toàn diện cuộc kháng chiến chống quân xâm lược, ngợi ca lòng yêu nước và tinh thần nhân nghĩa của nhân dân ta.


+ Từ năm 1429-1439: Nguyễn Trãi và một số công thần bị vua nghi ngờ và bị bắt. Sau khi được tha, ông không được tin dùng nữa, chỉ được giao những chức “nhàn quan”.
+ Năm 1439, sau khi được tha ông cáo quan về ở ẩn tại Côn Sơn.
+ Năm 1440, Lê Thái Tông mời ông ra giúp việc nước và giao cho nhiều nhiệm vụ quan trọng.
- Thời đại triều đình phong kiến bắt đầu suy vong (Mâu thuẫn nội bộ dẫn đến việc sát hại công thần, gian thần lộng hành...) NT là nạn nhân của triều đại PK thối nát
- Hai mặt bi hùng của lịch sử dân tộc và thời đại ảnh hưởng sâu sắc đến cuộc đời và số phận của Nguyễn Trãi.
- Năm 1442,vụ án Lệ Chi Viên -> Chịu án tru di tam tộc.
Câu hỏi: Em hiểu gì về vụ án Lệ Chi Viên năm 1442?
Tương truyền một hôm đi chầu về, trời đã xâm xẩm tối; ông gặp một người con gái bán chiếu, nhan sắc tuyệt trần, ông liền đọc bốn câu thơ:
Ả ở đâu ta bán chiếu con?
Chẳng hay chiếu ấy hết hay còn?
Xuân thu phỏng độ chừng bao tuổi ?
Ðã có chồng chưa, được mấy con?
Cô gái bán chiếu ấy tên là Nguyễn Thị Lộ, vốn xuất thân là con nhà gia thế, nên văn chương chữ nghĩa cũng không phải xoàng, bèn đọc ngay một bài thơ tứ tuyệt đáp lại:
Tôi ở Tây Hồ bán chiếu gon
Chồng còn chưa có, hỏi chi con!
Cớ chi ông hỏi hết hay còn?
Xuân thu tuổi mới trăng tròn lẻ,
+ Năm 1464, Lê Thánh Tông minh oan cho ông, cho sưu tầm thơ văn và tìm người con trai sống sót cho làm quan.
- 1980 Tổ chức giáo dục khoa học và văn hoá liên hợp quốc (UNESCO) đã công nhận NT là danh nhân văn hoá thế giới.
Nguyễn Trãi là một bậc anh hùng toàn đức, toàn tài hiếm có; cuộc đời có nhiều thăng trầm, suốt đời tận trung với dân với nước; là người phải chịu những oan khiên thảm khốc nhất trong lịch sử dân tộc dưới thời phong kiến.
Câu hỏi: Sống trong hoàn cảnh đặc biệt đó, bản thân chịu nhiều đau thương nhưng vì sao Nguyễn Trãi vẫn được đánh giá Nguyễn Trãi là một anh hùng dân tộc, một danh nhân văn hóa nhân loại?
- Nguyễn Trãi là một anh hùng dân tộc, một danh nhân văn hóa nhân loại:
+ Nguyễn Trãi đã sớm khắc sâu nợ nước thù nhà (Năm 1470, cha bị bắt .... đại hiếu).
+ Là người có công lớn trong cuộc khởi nghĩa Lam Sơn và công cuộc chống nhà Minh xâm lược.
+ Để lại một khối lượng tác phẩm có giá trị
=> Nguyễn Trãi là một nhân vật toàn tài hiếm có trong lịch sử thời phong kiến. Ông có nhiều đóng góp nổi bật trên nhiều phương diện như: chính trị, quân sự,
Nối dữ liệu ở hai bảng để hoàn thành những cột mốc trong cuộc đời Nguyễn Trãi
1 - C
2 - H
3 - A
4 - B
5 - D
6 - E
7 - G
II. SỰ NGHIỆP THƠ VĂN :
Tác phẩm chính:
Câu hỏi: Dựa vào SGK /tr. 10 , em hãy sắp xếp các tác phẩm của Nguyễn Trãi vào bảng sau cho phù hợp?
Đại cáo bình Ngô
Ức Trai thi tập
Văn bia Vĩnh lăng
Băng Hồ di sự lục
Lam Sơn thực lục
Dư địa chí
Quốc âm thi tập
Quân trung từ mệnh tập
Nói về cuộc khởi nghĩa Lam Sơn
V? L?ch S?
Văn bia Vĩnh Lăng
Áng thiên cổ hùng văn của dân tộc
Tổng kết cuộc khởi nghĩa Lam Sơn, thể hiện tình yêu nước và nhân nghĩa sâu sắc.
Về văn học
Về nội dung, có thể chia ra 3 chủ đề lớn: Thơ tả thiên nhiên, danh lam thắng cảnh; Thơ sáng tác sau khi quân Minh xâm lược Đại Ngu (trong đó có bài "Đề Hoàng ngự sử Mai tuyết hiên" làm khi ở Đông Quan); Thơ sáng tác sau khi chiến thắng quân Minh, giống thơ "ngôn chí" trong Quốc âm thi tập.
2. Nguyễn Trãi – nhà văn chính luận kiệt xuất:
Tác phẩm tiêu biểu:
+ Quân trung từ mệnh tập : là tác phẩm mang tính chiến luận bậc thầy “có sức mạnh của 10 vạn quân” (Phan Huy Chú)
- Tư tưởng chủ đạo xuyên suốt các áng văn chính luận là tư tưởng nhân nghĩa, yêu nước, thương dân.
+ Tư tưởng yêu nước và nhân nghĩa: Chống ngoại xâm, tố cáo tội ác của giặc, tuyên ngôn về chủ quyền đất nước, ca ngợi chính nghĩa và những con người vì chính nghĩa mà phải nếm mật nằm gai
=> Tình cảm mãnh liệt xuyên suốt các sáng tác của NT
+ Tư tưởng thương dân: Việc nhân nghĩa cốt ở yên dân.
=> Theo Nguyễn Trãi trong đường lối đánh giặc trị quốc đều phải lấy dân làm gốc, dân có sức mạnh có thể “lật thuyền”, ông khuyến khích chính sách khoan dân.
=> Văn chính luận của Nguyễn Trãi đạt tới trình độ nghệ thuật mẫu mực, luận điểm vững chắc, kết cấu chặt chẽ, luận luận sắc bén, giọng điệu linh hoạt.
Tác phẩm tiêu biểu:
+ Quân trung từ mệnh tập: tác phẩm mang tính chiến luận bậc thầy “có sức mạnh của 10 vạn quân” (Phan Huy Chú)
Người giỏi dùng binh là ở chỗ hiểu biết thời thế. Được thời và có thế thì biến mất thành còn, hoá nhỏ thành lớn; mất thời và không thế, thì mạnh hoá ra yếu, yên lại thành nguy, sự thay đổi ấy chỉ trong khoảng trở bàn tay. Nay các ông không hiểu rõ thời thế, lại che đậy bằng lời dối trá, thế chẳng phải hạng thất phu đớn hèn ư?Sao đủ để cùng nói việc binh được?
(Quân trung từ mệnh tập – trích Tái dụ Vương Thông thư)
3. Nguyễn Trãi – nhà thơ trữ tình sâu sắc:
- Nguyễn Trãi dành nhiều tình yêu đằm thắm cho thiên nhiên và cuộc sống.
=> Tình yêu thiên nhiên của một người anh hùng, rất bình dị đời thường
Khách đến chim mừng hoa xẩy động
Chè tiên nước ghín nguyệt đeo về
(Thuật hứng – bài 3)
3. Nguyễn Trãi – nhà thơ trữ tình sâu sắc:
* Nội dung:
- Thơ NT chan chứa tình cảm với lí tưởng nhân nghĩa, yêu nước thương dân, tình nghĩa vua tôi.
- Chan chứa tình cảm với quê hương
=> Hình ảnh Nguyễn Trãi vừa là con người hùng vừa là người trần thế.
3. Nguyễn Trãi – nhà thơ trữ tình sâu sắc:
* Nghệ thuật: cống hiến đặc biệt trong thơ Nôm
- Sáng tạo cải biến thể loại: thơ lục ngôn, thơ Đường luật thất ngôn chen một số câu 6 tiếng (Cây chuối, Cảnh ngày hè...)
- Sử dụng hình ảnh quen thuộc, dân dã bình thường, rất VN: cây chuối, cây sen, ao bèo, rau muống, mồng tơi...
- Cảm xúc tứ thơ tinh tế: GS Lê Trí Viễn nhận xét: “Thơ Nôm Nguyễn Trãi là bông hoa đầu mùa tuyệt đẹp”.
3. Nguyễn Trãi – nhà thơ trữ tình sâu sắc:
Tác phẩm tiêu biểu: Ức Trai thi tập,
Quốc âm thi tập
+ Con người anh hùng:
 Nhân nghĩa, yêu nước, thương dân
 Phẩm chất, nhân cách cao cả trong sáng.




Quét trúc bước qua lòng suối,
Thưởng mai về đạp bóng trăng.
Phần du lẽo đẽo thương quê cũ,
Tùng cúc bù trì nhớ việc hằng.
Một phút thanh nhàn trong thuở ấy,
Thiên kim ước đổi được hay chăng.
(Ngôn chí - bài 15)

Trì tham nguyệt hiện chăng buông cá,
Rừng tiếc chim về ngại phát cây.
(Mạn thuật - bài 6)
Tự bén hơi xuân tốt lại thêm,
Ðầy buồng lạ, màu thâu đêm.
Tình thư một bức phong còn kín,
Gió nơi đâu, gượng mở xem..
(Cây chuối - Ba tiêu)
Côn Sơn suối chảy rì rầm,
Ta nghe như tiếng đàn cầm bên tai.
Côn Sơn có đá rêu phơi,
Ta ngồi trên đá như ngồi chiếu êm.
Trong rừng thông mọc như nêm,
Tìm nơi bóng mát ta lên ta nằm.
Trong rừng có bóng trúc râm,
Dưới màu xanh mát ta ngâm thơ nhàn …
(Bài ca Côn Sơn)
NHẬN XÉT :
Nguyễn Trãi là danh nhân văn hóa của thế giới, nhà văn và nhà văn hóa kiệt xuất của dân tộc đã có công viết nên những trang hào hùng của lịch sử giữ nước và xây dựng nền móng cho nền văn hóa, văn học dân tộc. Ông luôn nêu cao tư tưởng yêu nước, thương dân, gắn bó với thiên nhiên đất nước. đặc biệt, ông là người có công khơi dòng thơ Nôm, tạo nguồn cảm hứng cho văn học viết bằng tiếng dân tộc sau này.
.
Nguyễn Trãi
CỦNG CỐ
Côn Sơn suối chảy rì rầm,
Ta nghe như tiếng đàn cầm bên tai.
Côn Sơn có đá rêu phơi,
Ta ngồi trên đá như ngồi chiếu êm.
Trong rừng thông mọc như nêm,
Tìm nơi bóng mát ta lên ta nằm.
Trong rừng có bóng trúc râm,
Dưới màu xanh mát ta ngâm thơ nhàn …
(Bài ca Côn Sơn)
Yêu cầu: Đọc bài thơ “Côn Sơn Ca” phân tích Nguyễn Trãi là nhà trơ trữ tình sâu sắc qua bài thơ?
CỦNG CỐ
Đề bài: Ở Nguyễn Trãi có sự kết hợp hài hoà giữa người anh hùng vĩ đại và con người đời thường. Anh (chị) hãy phân tích một số nội dung thơ văn Nguyễn Trãi để làm sáng tỏ nhận định trên.
Sự kết hợp hài hoà giữa người anh hùng vĩ đại và con người đời thường trong Nguyễn Trãi được thể hiện rõ qua một số nội dung thơ văn:
- Tư tưởng nhân nghĩa, lí tưởng độc lập, tinh thần vì dân, vì nước thể hiện rõ qua Quân trung từ mệnh tập, nhất là Bình Ngô đại cáo.
- Tình yêu thiên nhiên, tình cảm gia đình, tình bạn, những tâm sự riêng trước thế sự được thể hiện qua nhiều bài thơ trong Ức Trai thi tập và Quốc âm thi tập như Dục Thuý sơn, các bài Bảo kính cảnh giới, các bài Thuật hoài,Ngôn hoài, Ngôn chí,...
CỦNG CỐ
Đề bài : Đọc lại bài thơ Cảnh ngày hè đã học ở HKI.Viết một đoạn vân ngắn (khoảng 10-12 câu), nêu cảm nhận cùa anh/chị về vẻ đẹp tâm hồn Nguyễn Trãi được thể hiện trong văn bản.
+ Vẻ đẹp của thiên nhiên ngày hè được Nguyễn Trãi cảm nhận bằng nhiều giác quan, được diễn tả tinh tế thông qua hệ thống ngôn từ, hình ảnh, nghệ thuật đối cùng cách ngắt nhịp tài tình...
+ Lòng yêu thiên nhiên tha thiết, tâm hồn nghệ sĩ giao cảm một cách mãnh liệt với thiên nhiên; sự gắn bó với cuộc sống con người.
SƠ ĐỒ TƯ DUY
YÊU CẦU VỀ NHÀ
- Ghi nhớ nội dung bài học bằng sơ đồ tư duy hoặc grap
- Học bài cũ
- Chuẩn bị bài Bình Ngô đại cáo – phần 2 Tác phẩm
Soạn bài “Bình Ngô đại cáo” phần tác phẩm: Hoàn cảnh sáng tác, thể loại, bố cục của bài cáo? Em hiểu gì về ý nghĩa của hai câu thơ?
Việc nhân nghĩa cốt ở yên dân
Quân điếu phạt trước lo trừ bạo
Câu nào trong bài Cáo chứng minh nhân nghĩa trở thành phương châm, vũ khí đánh giặc?