CÂU CẢM THÁN
I.
1.
Đọc những đoạn trích sau và trả lời câu hỏi.
a. Hỡi ơi lão Hạc! Thì ra đến lúc cùng lão cũng có thể làm liều như ai hết… Một người như thế ấy!… Một người đã khóc vì trót lừa một con chó!… Một người nhịn ăn để tiền lại làm ma, bởi không muốn liên luỵ đến hàng xóm, láng giềng… Con người đáng kính ấy bây giờ cũng theo gót Binh Tư để có ăn ư? Cuộc đời quả thật cứ mỗi ngày một thêm đáng buồn…
(Nam Cao, Lão Hạc)
- Trong đoạn trích trên, câu nào là câu cảm thán ?
- Đặc điểm hình thức nào cho biết đó là câu cảm thán ?
+ Có từ ngữ cảm thán: “hỡi ơi”.
- Câu cảm thán trên dùng để làm gì ?
I. ĐẶC ĐIỂM HÌNH THỨC VÀ CHỨC NĂNG CỦA CÂU CẢM THÁN
1. Xét ví dụ:
(SGK, trang 43)
- Hỡi ơi lão Hạc!





- Hỡi ơi lão Hạc!




-> Bộc lộ trực tiếp cảm xúc.
b.
Nào đâu những đêm vàng bên bờ suối
Ta say mồi đứng uống ánh trăng tan?
Đâu những ngày mưa chuyển bốn phương ngàn
Ta lặng ngắm giang san ta đổi mới?
Đâu những bình minh cây xanh nắng gội,
Tiếng chim ca giấc ngủ ta tưng bừng?
Đâu những chiều lênh láng máu sau rừng
Ta đợi chết mảnh mặt trời gay gắt,
Để ta chiếm lấy riêng phần bí mật?
- Than ôi! Thời oanh liệt nay còn đâu?
(Thế Lữ , Nhớ rừng)

- Trong đoạn trích trên, câu nào là câu cảm thán?
- Đặc điểm hình thức nào cho biết đó là câu cảm thán?
+ Có từ ngữ cảm thán: “than ôi”.
- Câu cảm thán trên dùng để làm gì ?
I. ĐẶC ĐIỂM HÌNH THỨC VÀ CHỨC NĂNG CỦA CÂU CẢM THÁN
1. Xét ví dụ:
(SGK, trang 43)


- Hỡi ơi lão Hạc!
->Bộc lộ trực tiếp cảm xúc.

- Than ôi!
- Than ôi!
->Bộc lộ trực tiếp cảm xúc.
Mời một em đọc Ghi nhớ.

- Lưu ý: Câu cảm thán xuất hiện chủ yếu trong ngôn ngữ nói hằng ngày và ngôn ngữ văn chương.
2. Ghi nhớ:
Câu cảm thán:
- Đặc điểm hình thức:
+ Có từ ngữ cảm thán: ôi, than ôi, hỡi ơi, chao ôi, chao ơi, trời ơi, biết bao, xiết bao, biết chừng nào, thay...
+ Thường kết thúc câu bằng dấu chấm than.
- Chức năng: Bộc lộ trực tiếp cảm xúc.
II.
1.Hãy cho biết các câu trong những đoạn trích sau có phải đều là câu cảm thán không? Vì sao?
a) Than ôi! Sức người khó lòng địch nổi với sức trời! Thế đê không sao cự lại được với thế nước! Lo thay! Nguy thay! Khúc đê này hỏng mất.
(Phạm Duy Tốn, Sống chết mặc bay)
b) Hỡi cảnh rừng ghê gớm của ta ơi!
(Thế Lữ, Nhớ rừng)
c) Chao ôi, có biết đâu rằng: hung hăng, hống hách láo chỉ tổ đem thân mà trả nợ cho những cử chỉ ngu dại của mình thôi. Tôi đã phải trải cảnh như thế. Thoát nạn rồi, mà còn ân hận quá, ân hận mãi.
(Tô Hoài, Dế Mèn phiêu lưu kí)
II.
1.
Chỉ những câu nào có chứa từ ngữ cảm thán thì mới là câu cảm thán.
a. Than ôi! Lo thay! Nguy thay!
b. Hỡi cảnh rừng ghê gớm của ta ơi!
c. Chao ôi, có biết đâu rằng: hung hăng, hống hách láo chỉ tổ đem thân mà trả nợ cho những cử chỉ ngu dại của mình thôi.
2. Phân tích tình cảm, cảm xúc được thể hiện trong những câu sau đây. Có thể xếp những câu này vào kiểu câu cảm thán được không? Vì sao?
a)   Ai làm cho bể kia đầy
     Cho ao kia cạn cho gầy cò con?
                                      (Ca dao)
b)   Xanh kia thăm thẳm từng trên
      Vì ai gây dựng cho nên nỗi này?
                                      (Chinh phụ ngâm khúc)
c)  Tôi có chờ đâu, có đợi đâu;
Đem chi xuân đến gợi thêm sầu.
                                      (Chế Lan Viên, Xuân)
d) Anh mà chết là chỉ tại cái tội ngông cuồng dại dột của tôi. Tôi biết làm thế nào bây giờ?
                                      (Tô Hoài, Dế Mèn phiêu lưu kí)
2.
- Tình cảm, cảm xúc được thể hiện trong các câu:
a. Lời than của người nông dân dưới chế độ phong kiến.
b. Lời than của người chinh phụ trước nỗi truân chuyên do chiến tranh gây ra.
c. Tâm trạng bế tắc của thi sĩ trước cuộc sống (khi đất nước còn chịu cảnh nô lệ lầm than).
d. Sự ân hận của Dế Mèn sau khi trót gây ra cái chết của Dế Choắt.
- Tuy các câu đều bộc lộ cảm xúc nhưng không có câu nào là câu cảm thán, vì không có hình thức đặc trưng của kiểu câu này (không có từ ngữ cảm thán).
3.Đặt các câu cảm thán:
a. Có từ ngữ cảm thán “ôi”.
b. Có từ ngữ cảm thán “than ôi”.
c. Có từ ngữ cảm thán “hỡi ơi”.
d. Có từ ngữ cảm thán “chao ôi”.
e. Có từ ngữ cảm thán “trời ơi”.
g. Có từ ngữ cảm thán “thay”.
h. Có từ ngữ cảm thán “biết bao”.
i. Có từ ngữ cảm thán “xiết bao”.
k. Có từ ngữ cảm thán “biết chừng nào”.