Tình huống thứ nhất:
Sắp đến giờ vào lớp,
cô giáo hỏi một bạn
học sinh:

Tình huống thứ hai:
Nam đi học muộn, đến
sân trường gặp cô giáo
chủ nhiệm, cô hỏi:

-Mấy giờ rồi em?

- Mấy giờ rồi em?

 Cô giáo muốn hỏi
giờ bạn học sinh.

 Cô giáo nhắc nhở
việc Nam đi học muộn.
2

TIẾT 120

NGHĨA TƯỜNG MINH VÀ HÀM Ý

TIẾT 120: NGHĨA TƯỜNG MINH VÀ HÀM Ý

n biệt nghĩa tường minh và hàm ý
1. Ngữ liệu: (mục I SGK/74)

Đọc đoạn trích sau chú ý hai câu in đậm:
2. Nhận xét:
- Trời ơi chỉ còn có năm phút !
- Trời ơi chỉ còn có năm phút ! Chính là anh thanh niên giật mình nói to, giọng
cười nhưng đầy tiếc rẻ. Anh chạy ra nhà phía sau,
rồi trở vào liền, tay cầm một cái làn. Nhà họa sĩ tặc
lưỡi đứng dậy. Cô gái cũng đứng lên, đặt lại chiếc
ghế, thong thả đi đến chỗ bác già.
- Ô ! Cô còn quên chiếc mùi soa đây này !
Anh thanh niên vừa vào, kêu lên. Để người con
gái khỏi trở lại bàn, anh lấy chiếc khăn tay còn vo
tròn cặp giữa cuốn sách tới trả cho cô gái. Cô kĩ sư
mặt đỏ ửng, nhận lại chiếc khăn và quay vội đi.
(Theo Nguyễn Thành Long, Lặng lẽ Sa Pa)

TIẾT 120:

NGHĨA TƯỜNG MINH VÀ HÀM Ý

ân biệt nghĩa tường minh và hàm ý:
2. Nhận xét:
- Trời ơi, chỉ còn có năm phút !
- Trời ơi, chỉ còn có năm phút !
+ Th«ng b¸o “cßn năm phót” lµ
ph¶i chia tay.
Nghĩa

tường minh

+ Thời gian còn lại quá ít, anh luyến
tiếc chưa muốn chia tay khách.
 Hàm

ý

- Ô! Cô còn quên chiếc mùi soa đây này !

Nghĩa

tường minh

Diễn đạt trực tiếp bằng từ ngữ trong câu.

Không được diễn đạt trực tiếp bằng từ ngữ
trong câu nhưng có thể suy ra từ những từ
ngữ ấy.
- Ô! Cô còn quên chiếc mùi soa đây này !

Diễn đạt trực tiếp, không có ẩn ý gì.

- Phân biệt nghĩa tường minh
và hàm ý ?

TIẾT 120:

NGHĨA TƯỜNG MINH VÀ HÀM Ý

n biệt nghĩa tường minh và hàm ý
1. Ngữ Liệu: (mục I SGK/74)
2. Nhận xét:
3. Kết luận: Ghi nhớ : SGK/75

Ghi nhớ :
Nghĩa tường minh là phần thông
báo được diễn đạt trực tiếp bằng từ
ngữ trong câu.
Hàm ý là phần thông báo tuy không
được diễn đạt trực tiếp bằng từ ngữ
trong câu nhưng có thể suy ra từ
những từ ngữ ấy.

Tiết 120 : NGHĨA TƯỜNG MINH VÀ HÀM Ý

Lưu ý

- Hàm ý phụ thuộc vào tình huống giao tiếp, tức
cùng một câu nói nhưng trong những tình huống
khác nhau thì hàm ý sẽ khác nhau.
Ví dụ : Trời sắp mưa rồi đấy!
Hàm ý: - Lấy quần áo vào.
- Nhớ mang áo mưa theo.
- Đừng đi, kẻo ướt.
- …..

Qua bài học này, em rút ra được điều
gì trong giao tiếp hằng ngày?

Lưu ý!
- Trong giao tiếp:
+ Nói: Thận trọng, rành mạch…
+ Nghe: rõ ràng, tinh tường…
- Khi tạo lập văn bản khoa học hoặc văn bản hành
chính, công vụ không sử dụng hàm ý.
- Trong đọc- hiểu tác phẩm nghệ thuật: cần
suy
ngẫm để tìm ra được hàm ý trong đó…
- Phát hiện, suy diễn hàm ý cần hợp lý dựa trên
nghĩa tường minh, trên tình huống giao tiếp…

TIẾT 120: NGHĨA TƯỜNG MINH VÀ HÀM Ý

n biệt nghĩa tường minh và hàm ý
II. Luyện tập
Bài 1 SGK/75.

Đọc lại đoạn trích mục I và cho biết:

a) Câu nào cho thấy họa sĩ cũng chưa
muốn chia tay anh thanh niên ?
b) Tìm những từ ngữ miêu tả thái độ của
cô gái trong câu cuối đoạn văn. Thái độ ấy
giúp em đoán ra điều gì liên quan tới chiếc
mùi soa ?

TIẾT 120: NGHĨA TƯỜNG MINH VÀ HÀM Ý

n biệt nghĩa tường minh và hàm ý
II. Luyện tập
Bài 1 SGK/75.

Đoạn trích:
- Trời ơi chỉ còn có năm phút !
Chính là anh thanh niên giật mình nói to, giọng
cười nhưng đầy tiếc rẻ. Anh chạy ra nhà phía sau,
rồi trở vào liền, tay cầm một cái làn. Nhà họa sĩ tặc
lưỡi đứng dậy. Cô gái cũng đứng lên, đặt lại chiếc
ghế, thong thả đi đến chỗ bác già.
- Ô ! Cô còn quên chiếc mùi soa đây này !
Anh thanh niên vừa vào, kêu lên. Để người con
gái khỏi trở lại bàn, anh lấy chiếc khăn tay còn vo
tròn cặp giữa cuốn sách tới trả cho cô gái. Cô kĩ sư
mặt đỏ ửng, nhận lại chiếc khăn và quay vội đi.
(Theo Nguyễn Thành Long, Lặng lẽ Sa Pa)

TIẾT 120:

NGHĨA TƯỜNG MINH VÀ HÀM Ý

a) Câu nào cho thấy họa sĩ cũng chưa muốn chia tay anh
thanh niên? Từ ngữ nào giúp em nhận ra điều ấy?
b) Tìm những từ ngữ miêu tả thái độ của cô gái trong
câu cuối đoạn văn. Thái độ ấy giúp em đoán ra điều gì
liên quan tới chiếc mùi soa?

TIẾT 120: NGHĨA TƯỜNG MINH VÀ HÀM Ý
Bài tập 1 /sgk.75:
- Trời ơi! Chỉ còn có 5 phút
Chính anh thanh niên giật mình nói to, giọng
cười nhưng đầy tiếc rẻ. Anh chạy ra nhà sau, rồi trở
vào liền, tay cầm một cái làn. Nhà hoạ sĩ tặc lưỡi
đứng dậy. Cô gái cũng đứng lên, đặt lại chiếc ghế,
thong thả đi đến chỗ bác già. .
- Ô! Cô còn quên chiếc khan mùi soa đây này!
anh thanh niên vừa vào, kêu lên. Để người con gái
khỏi trở lại bàn, anh lấy chiếc khăn tay còn vo tròn
cặp giữa cuốn sách tới trả cho cô gái. Cô kĩ sư mặt đỏ
ửng, nhận lại chiếc khăn và quay vội đi.
( Theo Nguyễn Thành Long, Lặng lẽ Sa Pa)

THẢO LUẬN NHÓM (3 Phút)
Nhóm
1, 3

2, 4

Câu hỏi:

Câu trả lời:

Câu nào cho thấy họa sĩ
cũng chưa muốn chia
tay anh thanh niên? Từ
ngữ nào giúp em nhận
ra điều ấy?

- Câu: “Nhà hoạ sĩ tặc lưỡi
đứng dậy”.

Tìm những từ ngữ miêu
tả thái độ của cô gái
trong câu cuối đoạn
văn? Thái độ ấy giúp
em đoán ra điều gì liên
quan tới chiếc mùi soa?

- Mặt đỏ ửng, nhận lại
chiếc khăn, quay vội đi.

- Từ: “Tặc lưỡi”.

 Cô gái rất bối rối ngượng
ngùng, cô định kín đáo để lại
chiếc khăn tay làm kỉ niệm
cho anh thanh niên, thế mà
anh lại quá thật thà tưởng cô
14
bỏ quên, nên gọi cô để trả lại.

TIẾT 120: NGHĨA TƯỜNG MINH VÀ HÀM Ý

n biệt nghĩa tường minh và hàm ý
II. Luyện tập

Bài 1 SGK/75.
a) Nhà họa sĩ tặc lưỡi đứng dậy.
 Họa sĩ cũng chưa muốn chia tay
anh thanh niên
b) Từ ngữ miêu tả thái độ của cô gái: mặt đỏ ửng, nhận lại
chiếc khăn và quay vội đi.
Cô ngượng ngùng, bối rối vì cố tình đế lại chiếc mùi soa để
tặng anh thanh niên, thế mà người thanh niên lại quá thật thà
tưởng là cô bỏ quên, nên gọi cô để trả lại.

Bài 2 SGK/75.

TIẾT 120:

NGHĨA TƯỜNG MINH VÀ HÀM Ý

Bài tập 2:
Cho biết hàm ý của câu in đậm trong đoạn trích sau:
Bác lái xe dắt anh ta lại chỗ nhà hội họa và cô gái:
- Đây, tôi giới thiệu với anh một họa sĩ lão thành nhé. Và
cô đây là kĩ sư nông nghiệp. Anh đưa khách về nhà đi. Tuổi
già cần nước chè: ở Lào Cai đi sớm quá. Anh hãy đưa ra
cái món chè pha nước mưa thơm như nước hoa của Yên Sơn
nhà anh.
(Nguyễn Thành Long, Lặng lẽ Sa Pa)

TIẾT 127: NGHĨA TƯỜNG MINH VÀ HÀM Ý

n biệt nghĩa tường minh và hàm ý
II. Luyện tập
Bài 1 SGK/75.
Bài 2 SGK/75.

Tuổi già cần nước chè: ở
Lào Cai đi sớm quá.
Hàm ý : họa sĩ thích
uống chè nhưng sáng nay
đi sớm nên chưa kịp uống.

TIẾT 120:

NGHĨA TƯỜNG MINH VÀ HÀM Ý

Bài tập 3:
Tìm câu chứa hàm ý trong đoạn trích sau:
Mẹ nó đâm nổi giận quơ đũa bếp dọa đánh, nó phải gọi
nhưng lại nói trổng:
- Vô ăn cơm!
Anh Sáu vẫn ngồi im, giả vờ không nghe, chờ nó gọi
“Ba vô ăn cơm”. Con bé cứ đứng trong bếp nói vọng ra:
- Cơm chín rồi!
Anh cũng không quay lại.
(Nguyễn Quang Sáng, Chiếc lược ngà)

Câu chứa hàm ý:
Cơm chín rồi!
Nội dung hàm ý:
→ Bé Thu muốn bảo ông Sáu vô ăn cơm

19

TIẾT 120:

NGHĨA TƯỜNG MINH VÀ HÀM Ý

Bài tập 4:
Cho biết những câu in đậm có chứa hàm ý không ? Vì sao
a. Có người hỏi:

- Sao bảo làng Chợ Dầu tinh thần lắm cơ mà? …
- Ấy thế mà bây giờ đổ đốn ra thế đấy!
Ông Hai trả tiền nước, đứng dậy, chèm chẹp miệng, cười nhạt một
tiếng, vươn vai nói to:
- Hà, nắng gớm, về nào … (Kh«ng chøa hµm ý)
Ông lão vờ vờ đứng lảng ra chỗ khác, rồi đi thẳng. Tiếng cười
nói xôn xao của đám người mới tản cư lên ấy vẫn dõi theo..

TIẾT 120:

NGHĨA TƯỜNG MINH VÀ HÀM Ý
Bài tập 4:

Cho biết những câu in đậm có chứa hàm ý không ? Vì sao

b. – Này, thầy nó ạ.
Ông Hai nằm rũ ra ở trên giường không nói gì.
-Thầy nó ngủ rồi à?
- Gì?
Ông lão khẽ nhúc nhích.
- Tôi thấy người ta đồn… (Kh«ng chøa hµm ý)
Ông lão gắt lên:
- Biết rồi!
Bà Hai nín bặt. Gian nhà lặng đi, hiu hắt.

Bài tập 4: Nhận xét các câu in đậm có phải là câu chứa
hàm ý không? Vì sao?

a/ Hà, nắng gớm, về nào…
=> Không chứa hàm ý, chỉ là câu nói lảng.
b/ Tôi thấy người ta đồn…
=>Là câu không chứa hàm ý, chỉ là câu nói dở dang.

22

TIẾT 127: NGHĨA TƯỜNG MINH VÀ HÀM Ý

n biệt nghĩa tường minh và hàm ý
II. Luyện tập
Bài 1 SGK/75.
Bài 2 SGK/75.

III. Điều kiện sử dụng hàm ý:
1. Ngữ liệu: sgk/90
2. Nhận xét:

*Hàm ý của những câu in đậm:
-Câu “ Con chỉ được ăn ở nhà
bữa này nữa thôi” có hàm ý : Sau
bữa ăn này , con không được ở
nhà với thầy mẹ và các em nữa,
thầy mẹ đã bán con rồi.
-Câu “Con sẽ ăn ở nhà cụ Nghị
thôn Đoài” có hàm ý:Mẹ đã bán
con cho cụ Nghị thôn Đoài rồi .
Điều này thật đau lòng nên chị
Dậu không dám nói thẳng ra.
Nêu
ý củakhông
nhữngdám
câunói
in
Vì
saohàm
chị Dậu
? dùng hàm
thẳng với conđậm.
mà phải
ý?

TIẾT 127: NGHĨA TƯỜNG MINH VÀ HÀM Ý

n biệt nghĩa tường minh và hàm ý
II. Luyện tập
Bài 1 SGK/75.
Bài 2 SGK/75.

III. Điều kiện sử dụng hàm ý:
1. Ngữ liệu: sgk/90
2. Nhận xét:

Hàm ý ở câu 2. Chị Dậu phải nói rõ
hơn như vậy vì chính chị cũng
không chịu đựng nổi sự đau đớn khi
phải kéo dài những phút giây lừa
dối cái Tí.
Các chi tiết chứng tỏ cái Tí đã hiểu
hàm ý trong câu nói của mẹ là: nó
giãy nảy, liệng củ khoai, oà lên
khóc và hỏi “U bán con thật đấy
ư ?”.
Vậyýtiết
điều
kiện
đểnói
sử
dụng
hàm
Chi
nào
cho
thấy
cái
Tí
Hàm
trong
câu
nào
của
chịýđã
là gì?
hiểu
hàm
ý trong
củanói
mẹ?
Dậu
rõ
hơn?
Vì saocâu
chịnói
phải
rõ hơn như vây?

III. ÑIEÀU KIEÄN SÖÛ DUÏNG HAØM YÙ

- Người nói (người viết):
+ Có ý thức đưa hàm ý vào câu nói.
- Người nghe (người đọc):
+ Có năng lực giải đoán hàm ý.

Ghi nhớ: SGK/ 91

TIẾT 127: NGHĨA TƯỜNG MINH VÀ HÀM Ý

n biệt nghĩa tường minh và hàm ý
II. Luyện tập
Bài 1 SGK/75.
Bài 2 SGK/75.

III. Điều kiện sử dụng hàm ý:
1. Ngữ liệu: sgk/90
2. Nhận xét:
IV. Luyện tập:
Bài 2 SGK/92.

Nêu hàm ý của những câu in đậm?
Vì sao bé Thu ko nói thẳng mà
dùng hàm ý?
Việc s/dụng hàm ý trong câu này có
thành công ko?
Cơm sôi rồi, nhão bây giờ->Chắt
nước dùm kẻo cơm nhão.
-Trước đó Thu đã nói thẳng nhưng
ko có hiệu quả.
-Vì ko thể gọi anh Sáu là “ba”mà
thờigian thì gấp quá, sợ cơm nhão.
->không -> “anh Sáu vẫn ngồi im”,
không cộng tác, không đối thoại ,
vờ như không nghe thấy.

TIẾT 120:

NGHĨA TƯỜNG MINH VÀ HÀM Ý
Cñng cè

So s¸nh nghÜa t­êng minh vµ hµm ý
NghÜa t­ường minh

Hµm ý

Gièng nhau:

ĐÒu lµ phần thông báo của người nói gửi đến người nghe

Kh¸c nhau:

Lµ phÇn th«ng b¸o ®­îc diÔn
®¹t trùc tiÕp b»ng tõ ngữ
trong c©u

Lµ phÇn th«ng b¸o tuy kh«ng
®­îc diÔn ®¹t trùc tiÕp b»ng tõ
ngữ trong c©u nh­ng cã thÓ
suy ra tõ những tõ ngữ Êy

TIẾT 120:

NGHĨA TƯỜNG MINH VÀ HÀM Ý

Một người bạn có nhã ý mời
em đến dự sinh nhật nhưng em lại
không thể đến ( hoặc không muốn
đến) .
Trong trường hợp trên, em
hãy dùng câu có nghĩa tường minh
và hàm ý để trả lời bạn?

Tiết 46
Văn bản:

BÀI THƠ
VỀ TIỂU ĐỘI XE KHÔNG KÍNH

1- Bài vừa học:

I. Tìm hiểu chung
- Học
thuộc
II. Đọc
hiểu
vănghi
bảnnhớ (sgk – trang 75, 92).
1.- Đọc
- Tìm
hiểu
Hoàn
thiện
cácchú
bàithích
tập
2. Nhan đề bài thơ
3. Phân tích

-Phạm Tiến Duật-

3.1.
Hình
những chiếc xe
2- Bài
sắpảnh
học:
NGHỊ LUẬN VỀ MỘT TÁC PHẨM
không kính
Hiện thực khốcTRUYỆN
liệt thời (HOẶC ĐOẠN TRÍCH)
chiến tranh: bom đạn kẻ thù,
những con đường ra trận để
lại dấu tích trên những chiếc
xe không kính.