Kính gửi quý thầy cô một số bài giảng PowerPoint
môn Vật lí 10 – Chân trời sáng tạo kèm một slide
mẫu giúp thầy cô sáng tạo nội dung

Nếu quý thầy cô gặp khó khan
trong quá trình chỉnh sửa slide
mẫu hãy liên hệ với tác giả thiết kế
slide mẫu theo số zalo 0984802270

CỘNG
ĐỒNG
GIÁO VIÊN
VẬT LÍ

3.

Thiết kế slide mẫu: Trần Phóng 0984802270

Nội dung nhỏ 1

Nội dung nhỏ 2

NỘI
DUNG
CHÍNH

Nội dung nhỏ 3

3.

Nội dung nhỏ 4

Bài 3:

Đơn vị và sai số trong vật lí

Khởi động
Khi tiến hành đo một đại lượng vật lí, ta cần quan tâm đến đơn vị.
Vậy, có những loại đơn vị nào?

Khởi động
Ngoài ra, không có phép đo nào có thể cho ta kết quả thực của
đại lượng cần đo mà luôn có sai số.

Ta có thể gặp phải những loại sai số nào và cách hạn chế chúng ra sao?

Thảo luận
Kể tên một số đại lượng vật lí và đơn vị của chúng mà các em đã
được học trong môn Khoa học tự nhiên.

Khối lượng, chiều dài, thời gian, diện tích, thể tích, áp suất, nhiệt độ,...

I

Đơn vị và thứ nguyên trong vật lí
Hệ đơn vị SI, đơn vị cơ bản và đơn vị dẫn xuất

• Một số đại lượng vật lí như: khối lượng, chiều dài, thời gian, diện tích, thể
tích, áp suất, nhiệt độ.
• Kết quả của phép đo bao gồm hai thông tin:
• Số đo cho biết giá trị của đại lượng đang xét
• Đơn vị của số đo.

VD: phép đo này cho biết:
 Giá trị: 100
 Đơn vị: mm

I

Đơn vị và thứ nguyên trong vật lí
Khi số đo của đại lượng đang xem xét là một bội số hoặc ước số thập phân
của mười, ta có thể sử dụng tiếp đầu ngữ ngay trước đơn vị để phần số đo
được trình bày ngắn gọn.

Ví dụ: Ta có thể viết
- Khoảng cách TP HCM  Hà Nội:
1730 km thay vì 1730.103m,
- Khối lượng trung bình con muỗi:
2 mg thay vì 2.10-3g.

I

Đơn vị và thứ nguyên trong vật lí
Trong hệ SI có 7 đơn vị là đơn vị cơ bản như bảng sau:
Đại lượng

Đơn vị

Chiều dài
Khối lượng
Thời gian
Cường độ dòng điện
Nhiệt độ
Lượng chất
Cường độ sáng

Mét (m)
Kilogram (kg)
Giây (s)
Ampe (A)
Kelvin (K)
Mol (mol)
Candela (cd)

I

Đơn vị và thứ nguyên trong vật lí
Hệ đơn vị SI, đơn vị cơ bản và đơn vị dẫn xuất
Ngoài 7 đơn vị cơ bản, những đơn vị còn lại được gọi là đơn vị dẫn xuất.

Mọi đơn vị dẫn xuất đều
có thể phân tích thành
các đơn vị cơ bản dựa
vào mối liên hệ giữa các
đại lượng tương ứng.
Ví dụ:
Tốc độ trung bình =

 Đơn vị của nó trong hệ SI là m/s.

I

Đơn vị và thứ nguyên trong vật lí
Thứ nguyên
Thứ nguyên của một đại lượng là quy luật nêu lên sự phụ thuộc của
đơn vị đo đại lượng đó vào các đơn vị cơ bản.

• Thứ nguyên của một đại lượng X
được biểu diễn dưới dạng [X].
• Một số đại lượng vật lí có thể có
cùng thứ nguyên.

Đại lượng cơ bản

Thứ nguyên

[Chiều dài]

L

[Khối lượng]

M

[Thời gian]

T

[Cường độ dòng điện]

I

[Nhiệt độ]

K

Thứ nguyên của một số đại lượng cơ
bản

I

Đơn vị và thứ nguyên trong vật lí
Thứ nguyên
Một đại lượng vật lí có thể được biểu diễn bằng nhiều đơn vị
khác nhau nhưng chỉ có một thứ nguyên duy nhất
Ví dụ:
- Toạ độ, quãng đường đi được có thể được biểu diễn bằng đơn vị mét, cây số,
hải lý, feet, dặm,... nhưng chỉ có một thứ nguyên L.
- Tốc độ, vận tốc có thể được biểu diễn bằng đơn vị m/s, km/h, dặm/giờ nhưng
chỉ có một thứ nguyện,

Lưu ý:
- Các số hạng trong phép cộng (hoặc trừ) phải có cùng thứ nguyên.
- Hai vế của một biểu thức vật lí phải có cùng thứ nguyên.

Luyện tập
Hiện nay có những đơn vị thường được dùng trong đời sống như picômét (pm),
miliampe (mA) (ví dụ như cường độ dòng điện dùng trong châm cứu là khoảng 2
mA). Hãy xác định các đơn vị cơ bản và các tiếp đầu ngữ của 2 đơn vị trên.

Hạt e

NT
Hidro

NT
Cac bon

Protein

Thể
thực
khuẩn

Vi
khuẩn

Nhân
tế bào

Côn
trùng
nhỏ

Mở rộng
Ngày 23/9/1999, tàu quỹ đạo thăm dò khí hậu của Hoả tinh của NASA đã bị phá
huỷ hoàn toàn khi không đáp ứng được độ cao cần thiết so với bề mặt Hoả tinh.
Nguyên nhân tai nạn chính là sự thiếu thống nhất trong việc chuyển đổi giữa hệ
đơn vị SI và hệ đơn vị của Anh đối với nhóm thiết kế và nhóm thực hiện nhiệm
vụ phóng tàu. Đây là ví dụ cho thấy tầm quan trọng của việc xác định chính xác
đơn vị khi tiến hành tính toán và đo đạc

Tàu quỹ đạo thăm dò khí hậu của Hoả tinh có trị giá 125 triệu USD của NASA

II

Sai số trong phép đo và cách hạn chế
Các phép đo trong Vật lí

Phép đo các đại lượng vật lí
là phép so sánh chúng với đại lượng cùng loại được quy ước làm đơn vị.
Phép đo trực tiếp
giá trị của đại lượng cần đo được
đọc trực tiếp trên dụng cụ đo

Phép đo gián tiếp
giá trị của đại lượng cần đo được xác định
thông qua các đại lượng được đo trực tiếp

m

V


Đo khối lượng bằng cân

Đo thể tích bằng bình chia độ

Đo khối lượng riêng

Thảo luận
Với các dụng cụ là bình chia độ (ca đong) và cân, đề xuất phương án
đo khối lượng riêng của một quả cân trong phòng thí nghiệm.

Thảo luận
Quan sát Hình 3.3, em hãy xác định sai số dụng cụ của hai thước đo.
Đề xuất những phương án hạn chế sai số khi thực hiện phép đo.

II

Sai số trong phép đo và cách hạn chế
Các loại sai số trong phép đo

Trong quá trình thực hiện phép đo, chúng ta không thể tránh khỏi sự chênh
lệnh giữa giá trị thật và số đo (giá trị đo được). Độ chênh lệch này gọi là sai
số. Như vậy, mọi phép đo đều tồn tại sai số.
 Nguyên nhân gây ra sai số
Độ chính xác của
dụng cụ đo

Kĩ thuật đo

Quy trình đo

Chủ quan của
người đo

Sai số
Sai số hệ thống

Sai số ngẫu nhiên

II

Sai số trong phép đo và cách hạn chế

Các loại sai số trong phép đo
Sai số hệ thống
• Sai số hệ thống là sai số có tính quy luật và được lặp lại ở tất cả các lần đo.
Sai số hệ thống làm cho giá trị đo tăng hoặc giảm một lượng nhất định so
với giá trị thực. Sai số hệ thống thường xuất phát từ dụng cụ đo.
• Sai số hệ thống còn xuất phát từ độ chia nhỏ nhất của dụng cụ đo (gọi là sai
số dụng cụ). Đối với một số dụng cụ đo, sai số này thường được xác định
bằng một nửa độ chia nhỏ nhất

Ví dụ: Kết quả khối lượng trong mọi lần đo đều
nhỏ hơn giá trị thật một lượng xác định khi ta
không hiệu chỉnh kim của cán về đúng vị trí.

Thảo luận
Quan sát, em hãy xác định sai số dụng cụ của hai thước đo.
Đề xuất những phương án hạn chế sai số khi thực hiện phép đo.

Sai số hệ thống còn xuất phát từ độ chia nhỏ nhất của dụng cụ đo (gọi
là sai số dụng cụ). Đối với một số dụng cụ đo, sai số này thường được
xác định bằng một nửa độ chia nhỏ nhất.

II

Sai số trong phép đo và cách hạn chế

Các loại sai số trong phép đo
Sai số ngẫu nhiên
Sai số ngẫu nhiên là sai số xuất phát từ sai sót, phản xạ của người làm thí nghiệm
hoặc từ những yếu tố ngẫu nhiên bên ngoài. Sai số này thường có nguyên nhân không
rõ ràng và dẫn đến sự phân tán của các kết quả đo xung quanh một giá trị trung bình.

VD: Khi đo thời gian rơi của một vật bằng đồng hồ bấm
giây, phản xạ của người đo sẽ gây ra sai số ngẫu nhiên.

VD: Khi đo khối lượng của một vật nhỏ bằng một cân hiện số có độ nhạy cao,
các yếu tố khách quan như gió, bụi cũng có thể gây ra sai số ngẫu nhiên.

 Thực hiện phép đo nhiều lần và lấy giá trị trung bình để hạn chế sự phân tán của số liệu đo.

Luyện tập
Để đo chiều dài của cây bút chì, em nên sử dụng loại thước nào
trong hình để thu được kết quả chính xác hơn?

70m

Vận dụng
Một bạn chuẩn bị thực hiện đo khối lượng
của một túi trái cây bằng những cái cân như
Hình hãy chỉ ra những sai số bạn có thể mắc
phải. Từ đó, nêu cách hạn chế các sai số đó.

II

Sai số trong phép đo và cách hạn chế
Các biểu diễn sai số của phép đo

Khi tiến hành đo đạc, giá trị x của một đại lượng vật lí thường được ghi dưới dạng

= 
Với x là giá trị trung bình của đại lượng cần đo khi tiến hành phép đo nhiều lần

=
Giá trị trung bình có thể xem là giá trị gần đúng nhất với giá trị thật
của đại lượng vật lí cần đo.

II

Sai số trong phép đo và cách hạn chế
Các biểu diễn sai số của phép đo

Sai số của phép đo có thể biểu diễn dưới dạng:
 Sai số tuyệt đối

Sai số tuyệt đối là trong công thức: = 
Sai số tuyệt đối ứng với mỗi lần đo được xác định bằng trị tuyệt
đối của hiệu giữa giá trị trung bình và giá trị của mỗi lần đo.

xi =

với xi là giá trị đo lần thứ i.

Sai số tuyệt đối trung bình của n lần đo được xác định theo công thức:

=

II

Sai số trong phép đo và cách hạn chế
Các biểu diễn sai số của phép đo

 Sai số tuyệt đối

Sai số tuyệt đối của phép đo cho biết phạm vi biến thiên của giá trị đo
được và bằng tổng của sai số ngẫu nhiên và sai số dụng cụ:

= + xdc

: là sai số dụng cụ

• Sai số dụng cụ thường được xem có giá trị bằng một nửa độ chia nhỏ nhất
đối với những dụng cụ đơn giản như thước kẻ, cân bàn, bình chia độ,...
• Trong nhiều trường hợp, sai số dụng cụ thường được cung cấp chính xác
bởi nhà sản xuất.

II

Sai số trong phép đo và cách hạn chế
Các biểu diễn sai số của phép đo

 Sai số tương đối

Sai số tương đối được xác định bằng tỉ số giữa sai số tuyệt đối và
giá trị trung bình của đại lượng cần đo theo công thức:

=  100%

: là sai số dụng cụ

Sai số tương đối cho biết mức độ chính xác của phép đo.

II

Sai số trong phép đo và cách hạn chế
Cách xác định sai số trong phép đo gián tiếp

Trong đa số trường hợp, một đại lượng cần đo (có giá trị F). được xác định
gián tiếp thông qua việc đo trực tiếp những đại lượng khác (có giá trị x, y, z,...).
VD: Khối lượng riêng được xác định bằng
thương số của khối lượng và thể tích

m

VD: Chu vi hình chữ nhật được xác định
bằng hai lần tổng của hai cạnh liên tiếp.

b

V


Đo khối lượng riêng

a

S = 2 x (a+b)

Luyện tập
Giả sử chiều dài của hai đoạn thẳng có giá trị đo được lần lượt là
a = 51  1 cm và b = 49  1 cm. Trong các đại lượng được tính theo
các cách sau đây, đại lượng nào có sai số tương đối lớn nhất:
A. a + b.
B. a - b
C. a  b.
D.

70m

II

Sai số trong phép đo và cách hạn chế
Cách xác định sai số trong phép đo gián tiếp

Nguyên tắc xác định sai số trong phép đo gián tiếp như sau:
- Sai số tuyệt đối của một tổng hay hiệu bằng tổng sai số tuyệt
đối của các số hạng:
nếu

F = x  y  z...

thì

F = x  y  z …

- Sai số tương đối của một tích hoặc thương bằng tổng sai số
tương đối của các thừa số:
nếu

= xm

thì

F=xyz…

II

Sai số trong phép đo và cách hạn chế
Cách xác định sai số trong phép đo gián tiếp

Lưu ý:
• có thể được viết lại thành xn với n =
• Các chữ số có nghĩa bao gồm: Các chữ số khác 0, các chữ số
0 nằm giữa hai chữ số khác 0 hoặc nằm bên phải của dấu thập
phân và một chữ số khác 0.

Ví dụ:
• 678 có ba chữ số có nghĩa,
• 6 008 có bốn chữ số có nghĩa
• 0,0800 có ba chữ số có nghĩa.

Vận dụng
Bảng 3.4 thể hiện kết quả đo khối lượng của một túi trái cây bằng cân
đồng hồ. Em hãy xác định sai số tuyệt đối ứng với từng lần đo, sai số
tuyệt đối và sai số tương đối của phép đo. Biết sai số dụng cụ là 0,1 kg.
Lần đo
1
2
3
4
Trung bình

m (kg)
4,2
4,4
4,4
4,2

Sai số tuyệt đối của phép đo: = + mdc= ?

Sai số tương đối của phép đo: = 100% = ?
Kết quả phép đo: =  = ?

Sai số m (kg)
