Kính gửi quý thầy cô một số bài giảng PowerPoint
môn Vật lí 10 – Chân trời sáng tạo kèm một slide
mẫu giúp thầy cô sáng tạo nội dung

Nếu quý thầy cô gặp khó khan
trong quá trình chỉnh sửa slide
mẫu hãy liên hệ với tác giả thiết kế
slide mẫu theo số zalo 0984802270

CỘNG
ĐỒNG
GIÁO VIÊN
VẬT LÍ

3.

Thiết kế slide mẫu: Trần Phóng 0984802270

Nội dung nhỏ 1

Nội dung nhỏ 2

NỘI
DUNG
CHÍNH

Nội dung nhỏ 3

3.

Nội dung nhỏ 4

Bài 4:

Chuyển động thẳng

Khởi động
Hai bạn đều xuất phát từ cùng một vị trí để đi đến lớp học, một bạn đi bộ và
một bạn đi xe đạp. Mặc dù đi chậm hơn nhưng bạn đi bộ lại đến lớp trước bạn
đi xe đạp do bạn đi xe đạp dừng lại ở hiệu sách để mua bút và tài liệu học tập.
Điều này được lí giải như thế nào theo góc độ vật lí?

Facebook:vatlytrucquan

A

B
Hai bạn cùng đi đến trường

Facebook:vatlytrucquan

C

1

Một số khái niệm cơ bản trong chuyển động

a. Chất điểm

Một vật chuyển động được coi là một chất điểm nếu kích thước của nó rất
nhỏ so với độ dài đường đi (hoặc so với khoảng cách mà ta đề cập đến)

Một chiếc xe (4 m) đi từ TP HCM đến Đà
Lạt (308 km) được xem là chất điểm.

Cũng xe đó (4m) khi di chuyển trong bãi đậu xe
(10m) thì không được xem là chất điểm.

1

Một số khái niệm cơ bản trong chuyển động

b. Vị trí
 Để xác định vị trí của vật, ta cần phải chọn một vật khác làm gốc.

 Gắn vào vật này một trục Ox như hình (chuyển động thẳng) hoặc hệ
toạ độ Oxy (chuyển động trong mặt phẳng). Khi đó, vị trí của vật có
thể được xác định bởi toạ độ x = hoặc (x, y).
Vị trí của một vật được xác
định trên trục toạ độ tại hai
thời điểm khác nhau

Vật làm gốc, hệ trục toạ độ kết hợp với đồng hồ đo thời gian tạo thành
hệ quy chiếu.

Thảo luận
Vị trí và toạ độ của một vật có phụ thuộc vào vật làm gốc không?
Cho một ví dụ trong thực tiễn để minh họa cho câu trả lời của em.

2m
4m

Một số khái niệm cơ bản trong chuyển động

1

c. Thời điểm

Thời gian có thể biểu diễn thành một trục gọi là trục thời gian.
Chọn một điểm nhất định làm gốc thời gian thì mọi điểm khác trên
trục thời gian được gọi là thời điểm

0s

1s

2s

3s

4s

t

1

Một số khái niệm cơ bản trong chuyển động

d. Quỹ đạo

Quỹ đạo là đường nối những vị trí liên tiếp của vật theo thời gian
trong quá trình chuyển động.

Quỹ đạo thẳng

Quỹ đạo tròn/elip

Quỹ đạo cong

1

Một số khái niệm cơ bản trong chuyển động
Tốc độ trung bình

Đại lượng đặc trưng cho tính chất nhanh, chậm của chuyển động chính là tốc độ.
Nếu trong khoảng thời gian t vật di chuyển được một quãng đường s thì:

Tốc độ trung bình của vật (kí hiệu ) được xác định bằng thương số giữa
quãng đường vật đi được và thời gian để vật thực hiện quãng đường đó.

𝒔
𝒗 𝒕𝒃=
𝒕

Trong hệ SI, đơn vị của tốc độ là:
m/s (mét trên giây).
Một số đơn vị khác thường dùng là:
• km/h (kilômét trên giờ)
• km/s (kilômét trên giây)
• mi/h (dặm trên giờ)
• cm/s (xentimét trên giây).

Thảo luận
Một vận động viên bơi lội người Mỹ đã từng lập kỷ lục thế giới ở nội dung bơi
bướm 100 m và 200 m với thời gian lần lượt là 49,82s và 111,51s.* Hãy lập
luận để xác định vận động viên này bơi nhanh hơn trong trường hợp nào.

*Nguồn số liệu: Giải vô địch các môn thể thao dưới nước thế giới năm 2009

1

Một số khái niệm cơ bản trong chuyển động
Tốc độ tức thời

Tốc độ trung bình có thể không diễn tả đúng tính nhanh, chậm của chuyển động ở mỗi
thời điểm. Để xét tính chất chuyển động nhanh, chậm của vật tại mỗi thời điểm, tốc độ
phải được xét trong những khoảng thời gian rất nhỏ.

Tốc độ trung bình tính trong khoảng thời gian rất nhỏ là tốc độ tức thời
(kí hiệu ) diễn tả sự nhanh, chậm của chuyển động tại thời điểm đó.
Khi một vật chuyển động với tốc độ tức
thời không đổi, ta nói chuyển động của
vật là chuyển động đều. Ngược lại, ta nói
chuyển động của vật là không đều.
VD: Thực tế, tốc độ tức thời được hiển thị
bởi tốc kế trên nhiều phương tiện giao thông

Luyện tập
Trong truyện ngụ ngôn Rùa và Thỏ, tốc độ nào cho thấy Thỏ được xem là
chạy nhanh hơn Rùa? Tuy nhiên, Rùa lại chiến thắng trong cuộc đua này,
hãy so sánh tốc độ trung bình của Rùa và Thỏ

2

Vận tốc
Độ dịch chuyển

Tình huống 1: Xét hai xe chuyển động ngược chiều nhau.
 Chọn gốc toạ độ tại vị trí O trên hình vẽ
 Chiều dương hướng từ trái sang phải.
 Tại một thời điểm, xe màu đỏ và xe màu bạc lần lượt ở vị trí có toạ độ x A và xB.
 Sau thời gian t1, xe màu đỏ đến được vị trí xB và xe màu bạc đến được vị trí x A.

O

xA

xB

2

Vận tốc
Độ dịch chuyển
Tình huống 2: Xét một vận động viên bơi một vòng bể trong khoảng thời
gian t2. Chọn gốc toạ độ tại mép trái của bể bơi, chiều dương hướng từ
trái sang phải và chiều dài bể bơi là l.

O

Vận tốc

2

Độ dịch chuyển
Đại lượng quãng đường đi được của vật không thể hiện được chiều chuyển động
của vật. Do đó, để biểu diễn hướng của chuyển động, ta phải xét độ dịch chuyển

x= 0

x1

d = x = x2 – x1

x2

Độ dịch chuyển được xác định bằng độ biến thiên toạ độ của vật
d = x2 – x1 = x

2

Vận tốc
Độ dịch chuyển

Lưu ý:
- Độ dịch chuyển là một đại lượng vectơ () có gốc tại vị trí ban đầu,
hướng từ vị trí đầu đến vị trí cuối, độ lớn bằng khoảng cách giữa vị
trí đầu và vị trí cuối.
- Độ dịch chuyển là một đại lượng có thể nhận giá trị dương, âm
hoặc bằng không. Trong khi quãng đường đi được là một đại
lượng không âm.

Luyện tập
Xét quãng đường AB dài 1 000 m với A là vị trí nhà của em và B là vị trí của bưu điện. Tiệm tạp
hoá nằm tại vị trí C là trung điểm của AB. Nếu chọn nhà em làm gốc toạ độ và chiều dương
hướng từ nhà em đến bưu điện. Hãy xác định độ dịch chuyển của em trong các trường hợp:
a) Đi từ nhà đến bưu điện.
b) Đi từ nhà đến bưu điện rồi quay lại tiệm tạp hoá.
c) Đi từ nhà đến tiệm tạp hoá rồi quay về

A

C

B

2

Vận tốc
Vận tốc trung bình

Khái niệm tốc độ không thể hiện được chiều chuyển động của vật. Khi thay quãng đường
đi được trong công thức xác định tốc độ trung bình bằng độ dịch chuyển, ta rút ra được:

Vận tốc trung bình là đại lượng vectơ được xác định bằng thương số giữa
độ dịch chuyển của vật và thời gian để vật thực hiện độ dịch chuyển đó

⃗
𝒅 ⃗
𝒙
⃗
𝒗 𝒕𝒃 =
=
𝒕 𝒕
Lưu ý: Tốc độ trung bình chỉ bằng độ lớn của vận tốc
trung bình khi vật chuyển động thẳng không đổi chiều.

2

Vận tốc
Vận tốc trung bình
Xét trong một khoảng thời gian rất nhỏ, vận tốc trung bình sẽ trở thành
vận tốc tức thời. Độ lớn của vận tốc tức thời chính là tốc độ tức thời.

Lưu ý: Vận tốc tức thời cũng là một đại lượng vectơ (),
• Gốc tại vị trí vật chuyển động
• Hướng theo hướng của chuyển động
• Độ dài tỉ lệ với độ lớn của vận tốc tức thời theo một tỉ xích xác định.

3

Đồ thị dịch chuyển – thời gian
Vẽ đồ thị độ dịch chuyển – thời gian dựa vào số liệu cho trước

Xét chuyển động của con rùa theo đường thẳng với số liệu về toạ độ và thời điểm đi kèm.

• Chọn gốc toạ độ tại vị trí xuất phát
• Chiều dương (+) là chiều chuyển động.
• Đồ thị độ dịch chuyển – thời gian (d - t) của chuyển động như hình.

d (m)

d
t

0m
0s

0,2 m
2s

0,4 m
4s

0,6 m
6s

Số liệu về vị trí của con rùa sau những khoảng thời gian bằng nhau

0,8 m
8s

t (s)

3

Đồ thị dịch chuyển – thời gian
Vẽ đồ thị độ dịch chuyển – thời gian dựa vào số liệu cho trước

Xét chuyển động rơi của quả táo với số liệu về
toạ độ và thời điểm đi kèm.

• Chọn gốc toạ độ tại vị trí xuất phát
• Chiều dương (+) là chiều chuyển động.
• Đồ thị độ dịch chuyển – thời gian (d - t)
của chuyển động như hình.

d (m)
Ảnh chụp hoạt
nghiệm khi thả
rơi quả táo

t (s)

0s

0m

0,1 s

0,049 m

0,2 s

0,196 m

0,3 s

0,441 m

0,4 s

0,784 m

0,5 s

1,225 m

3

Đồ thị dịch chuyển – thời gian
Vẽ đồ thị độ dịch chuyển – thời gian dựa vào số liệu cho trước

Nhận xét:

d(m)

d(m)

t (s)
• Đồ thị (d - t) mô tả Chuyển động
của con rùa là đường thẳng qua
gốc toạ độ.
• Chuyển động của con rùa là
chuyển động thẳng đều.

t (s)

• Đồ thị (d - t) mô tả Chuyển động rơi của quả táo
là đường cong qua gốc toạ độ.
• Độ dịch chuyển của quả táo trong những
khoảng thời gian bằng nhau tăng lên nên
chuyển động của quả táo là chuyển động thẳng
nhanh dần.

Lưu ý: Các đồ thị (d - t) hay (x - t) là công cụ toán học thể hiện tính chất
của chuyển động. Tránh lầm lẫn với quỹ đạo của vật.

3

Đồ thị dịch chuyển – thời gian
Xác định vận tốc từ độ dốc của đồ thị (d - t)

Xét vật chuyển động từ vị trí 1 (t1) đến vị trí 2 (t2)
lần lượt được biểu diễn bởi hai điểm P và Q

Xét vật ở vị trí 1. Khi t rất bé, PQ trở thành tiếp
tuyến của đồ thị tại điểm đang xét (điểm P).

• Độ dịch chuyển d: của vật chính là đoạn ,
• Khoảng thời gian t chính là độ dài PH
• Vận tốc trung bình: độ dốc của đoạn PQ nối hai điểm trên
đồ thị biểu diễn vị trí đầu đến vị trí cuối của vật.

3

Đồ thị dịch chuyển – thời gian
Xác định vận tốc từ độ dốc của đồ thị (d - t)
 Vận tốc tức thời của vật tại một thời điểm được xác định bởi độ dốc
của tiếp tuyến với đồ thị (d - t) tại thời điểm đang xét.
 Tốc độ tức thời tại một thời điểm chính là độ lớn của độ dốc tiếp
tuyến của đô thị (d - t ) tại điểm đó.

Luyện tập
Một vật chuyển động thẳng có đồ thị (d - t) được mô tả như Hình.
Hãy xác định tốc độ tức thời của vật tại các vị trí A, B và C
d(m)
B

4
3
2
1
O

C
A

1 2 3 4

t(s)

Vận dụng
Một chiếc xe đồ chơi điều khiển từ xa đang chuyển động trên một đoạn đường thẳng
có độ dịch chuyển tại các thời điểm khác nhau được cho trong bảng dưới đây.

a) Hãy vẽ đồ thị độ dịch chuyển – thời gian của xe đồ chơi.
b) Hãy xác định vận tốc và tốc độ tức thời tại các thời điểm 2s, 4s, 6s, 10s và 16 s.