Bài 3

YÊU THƯƠNG VÀ CHIA SẺ

“Thương người như thể thương thân.”
(Tục ngữ Việt Nam)

Các em vừa xem hình ảnh những em bé vùng cao không quần áo ấm giữa tiết trời lạnh giá.
Bức ảnh gợi cho em cảm xúc gì ? Nếu em là một du khách đến tham quan và vô tình nhìn thấy
em bé đó, em sẽ làm gì ?

-HS xem video về sự yêu thương, chia sẻ.
https://www.google.com/search?q=video+v%E1%BB%81+y%C3%AAu+th%C6%B0%C6%A1ng+con+ng
%C6%B0%E1%BB
%9Di&sca_esv=577006998&tbm=vid&sxsrf=AM9HkKm0zlJWXmwe9EKPaNvhSUsW9ISH6A:16983673
97036&source=lnms&sa=X&ved=2ahUKEwigypfL_5SCAxUxqlYBHY0sA2sQ_AUoAXoECAQQAw&bi
w=1536&bih=715&dpr=1.25#fpstate=ive&vld=cid:bddc3293,vid:LGvQp1wTWl0,st:0

-HS đọc phần Giới thiệu bài học trong SGK.

TRI THỨC NGỮ VĂN

Miêu tả nhân vật trong truyện kể
Ngoại hình

Dáng vẻ bề ngoài của nhân vật (thân hình, gương mặt,
ánh mắt, làn da, mái tóc, trang phục,…).

Hành động

Những cử chỉ, việc làm thể hiện cách ứng xử của nhân
vật với bản thân và thế giới xung quanh.

Ngôn ngữ

Lời nói của nhân vật, được xây dựng ở cả hai hình
thức đối thoại và độc thoại.

Thế giới nội tâm

Những cảm xúc, tình cảm, suy nghĩ của nhân vật (lời
nói thầm bên trong).

Một số ví dụ:
? Hãy chỉ ra đâu là miêu tả ngoại hình, hành động, ngôn ngữ, nội
tâm của nhân vật.
-Miêu tả ngoại hình:
Trong buổi sáng lạnh lẽo ấy, ở một xó tường, người ta thấy một
em gái có đôi má hồng và đôi môi đang mỉm cười.
(“Cô bé bán diêm”, An-đéc-xen)

Sơn thấy chị gọi nó không lại, bước đến gần, trông thấy con bé
co ro đứng bên cột quán, chỉ mặc có manh áo rách tả tơi, hở cả
lưng và tay.
(“Gió lạnh đầu mùa”, Thạch Lam)

-Miêu tả ngoại hình:
Trong buổi sáng lạnh lẽo ấy, ở một xó tường, người ta thấy một
em gái có đôi má hồng và đôi môi đang mỉm cười.
(“Cô bé bán diêm”, An-đéc-xen)

Sơn thấy chị gọi nó không lại, bước đến gần, trông thấy con bé
co ro đứng bên cột quán, chỉ mặc có manh áo rách tả tơi, hở cả
lưng và tay.
(“Gió lạnh đầu mùa”, Thạch Lam)

-Miêu tả hành động:
Với lòng ngây thơ của tuổi trẻ, chị Lan hăm hở chạy về nhà lấy
ngây
thơyên
của đợi,
tuổi trẻ,
chị lòng
Lan hăm
hở chạy
về ấm
nhà áp
lấyvui
áo. vui.
Sơn
áo. Với
Sơnlòng
đứng
lặng
trong
tự nhiên
thấy

đứng lặng yên đợi, trong lòng tự nhiên thấy ấm
áplạnh
vui đầu
vui.mùa”, Thạch Lam)
(“Gió
(“Gió lạnh đầu mùa”, Thạch Lam)

-Miêu tả ngôn ngữ (lời nói) của nhân vật:
Khi
mẹmẹ
Sơn
vẫyvẫy
haihai
concon
lại lại
gần,gần,
rồi
Khibác
bácHiên
Hiênbước
bướcrarakhỏi
khỏicửa,
cửa,
Sơn
âu yếm
ôm ôm
vàovào
lònglòng
mà mà
bảo:bảo:
rồi
âu yếm
- - Hai
quá,
dám
tự do
lấy lấy
áo đem
cho cho
người
ta ta
Haicon
contôitôiquý
quý
quá,
dám
tự do
áo đem
người
không sợ
không
sợ mẹ
mẹ mắng
mắngưư??
(“Gió lạnh đầu mùa”, Thạch Lam)

Tôi
không
muốn
khóc
quá.
Bởi
nếu
Tôi
không
trảtrả
lờilời
mẹmẹ
tôitôi
vì vì
tôitôi
muốn
khóc
quá.
Bởi
vì vì
nếu
nói
nói được
với tôi
mẹ,sẽtôinói
sẽrằng:
nói rằng:
“Không
con Đấy
đâu. là
Đấy
được
với mẹ,
“Không
phải phải
con đâu.
tâm
là tâm
hồn nhân
và lòng
củađấy”.
em con đấy”.
hồn
và lòng
hậunhân
của hậu
em con
(“Bức tranh của em gái tôi” - Tạ Duy Anh)
(“Bức tranh của em gái tôi” - Tạ Duy Anh)

Chỉ ra đâu là đối thoại, đâu là độc thoại (nhân vật tự nói với
chính mình hoặc nói với ai đó trong tưởng tượng):
Khi bác Hiên bước ra khỏi cửa, mẹ Sơn vẫy hai con lại gần, rồi
âu yếm ôm vào lòng mà bảo:
- Hai con tôi quý quá, dám tự do lấy áo đem cho người ta
không sợ mẹ mắng ư ?
(“Gió lạnh đầu mùa”, Thạch Lam)

-> Đối thoại

Tôi không trả lời mẹ tôi vì tôi muốn khóc quá. Bởi vì nếu
nói được với mẹ, tôi sẽ nói rằng: “Không phải con đâu. Đấy là
tâm hồn và lòng nhân hậu của em con đấy”.

(“Bức tranh của em gái tôi” - Tạ Duy Anh)

-> Độc thoại

-Miêu tả nội tâm (thế giới bên trong, cảm xúc, ý nghĩ, tâm
trạng) nhân vật:
Với
Với lòng
lòng ngây
ngây thơ
thơ của
của tuổi
tuổi trẻ,
trẻ, chị
chị Lan
Lan hăm
hăm hở
hở chạy
chạy về
về nhà
nhà lấy
áo.
Sơn
đứng
lặng
yên
đợi,
trong
lòng
tự
nhiên
thấy
ấm
áp
vui
vui.
lấy áo. Sơn đứng lặng yên đợi, trong lòng tự nhiên thấy ấm áp
vui vui.

(“Gió lạnh đầu mùa”, Thạch Lam)

(“Gió lạnh đầu mùa”, Thạch Lam)

Văn bản 1

CÔ BÉ BÁN DIÊM
(An-đéc-xen)

KHỞI ĐỘNG
-HS xem đoạn video “Cô bé bán diêm”.
https://www.google.com/search?q=video+v%E1%BB%81+c%C3%B4+b%C3%A9+b%C3%A1n+di
%C3%AAm&oq=video+ve+co+be+ban+&gs_lcrp=EgZjaHJvbWUqCAgBEAAYFhgeMgYIABBFGDkyCAgBEAAYFhge0gEIODU5OGowajmoAgCwAgA&sourceid=chrome&ie
=UTF-8#fpstate=ive&vld=cid:d3b844a8,vid:JIEf65oNYWQ,st:0

-HS chia sẻ cảm xúc khi xem đoạn phim này.

I. ĐỌC VÀ TÌM HIỂU CHUNG
1. Đọc văn bản
-Giọng cảm xúc, nhẹ nhàng, trầm tĩnh, lắng sâu. Đối với những
đoạn miêu tả mộng tưởng, đọc với giọng van hơn, tha thiết, biểu lộ
sự đồng cảm. Đoạn kết đọc với giọng bùi ngùi, thương xót nhưng
có pha lẫn niềm vui tự hào vì em đã “ra đi” với những ước mơ đẹp.
-Ba HS đọc:
+Từ đầu đến “cứng đờ ra”.
+Tiếp theo đến “Họ đã về chầu thượng đế'.
+Còn lại.

2.Tác giả, tác phẩm:
a.Tác giả:
+ ? Em biết gì về đất nước Đan Mạch, về nhà văn An-đéc-xen.
Đan Mạch là một nước nhỏ thuộc khu vực Bắc Âu, diện tích chỉ bằng 1/8
diện tích nước ta (diện tích nước ta là 333.991 km 2, diện tích của Đan Mạch là
43.069 km2), thủ đô là Cô-pen-ha-ghen.
An-đéc-xen (1805 – 1875) là nhà văn người Đan Mạch chuyên viết truyện
cổ tích cho thiếu nhi. Bằng trí tưởng tượng phong phú, ông đã sáng tạo nên
một thế giới huyền ảo mà vẫn rất gần gũi với con người, với cuộc sống đời
thường.
An-đéc-xen là nhà văn Đan Mạch nổi tiếng. Rất nhiều truyện của ông đã
trở thành quen thuộc với bạn đọc năm châu, không chỉ trẻ em, mà đủ mội lứa
tuổi, trong đó có truyện “Cô bé bán diêm”. Các truyện của ông nhẹ nhàng,
tươi mát, toát lên lòng thương yêu con người, nhất là những người nghèo khổ,
và niềm tin vào sự thắng lợi cuối cùng của cái tốt đẹp trên thế gian.

b.Tác phẩm:
“Cô bé bán diêm” là truyện cổ tích nổi tiếng nhất của An-đéc-xen.
-Thể loại:
Truyện ngắn.
-Nhân vật chính:
Cô bé bán diêm.
-Ngôi kể:
Ngôi thứ ba (người kể giấu mình đi).

-Bố cục:
3 phần:
+Từ đầu đến “cứng đờ ra”: Hoàn cảnh của cô bé bán diêm.
+Tiếp theo đến “Họ đã về chầu thượng đế': Các lần quẹt diêm và
những mộng tưởng.
+Còn lại: Cái chết thương tâm của cô bé bán diêm.

*Tóm tắt tác phẩm:

Cô bé bán diêm có hoàn cảnh rất nghèo khó. Mẹ mất, bà
đã qua đời và phải sống cùng người bố độc ác. Vào đêm
giao thừa, trời rét mướt, em một mình đi bán diêm giữa
đường phố vắng. Vì quá lạnh, em ngồi nép trong một góc
tường và quẹt que diêm để sưởi ấm. Lần lượt hiện lên lò
sưởi, bàn ăn với một con ngỗng quay, cây thông Nô-en và
sau cùng là người bà. Cuối cùng, em quẹt hết số diêm còn
lại để mong được gặp bà. Sáng hôm sau, người ta thấy cô bé
đã chết cóng.

II.KHÁM PHÁ VĂN BẢN:
1.Hoàn cảnh của cô bé bán diêm:
-Cô bé bán diêm diễn ra vào thời gian
và không gian như thế nào?
-Nêu các chi tiết miêu tả ngoại hình,
hành động của cô bé bán diêm.
-Gia cảnh của cô bé ra sao?
-Những chi tiết trên giúp em hình dung
như thế nào về cuộc sống của em bé
bán diêm?

-Thời gian:
Đêm giao thừa.
-Không gian:
Đường phố rét dữ dội.
(Ở các nước Bắc Âu như Đan Mạch, thời tiết rất lạnh, nhiệt
độ xuống vài chục dưới không độ. Em bé ngồi nép trong
một góc tường, giữa hai ngôi nhà, mong cho đỡ lạnh, nhưng
ăn thua gì!)

-Ngoại hình:
Đầu trần, chân đi đất, đỏ ửng và tím bầm.
-Hành động:
Dò dẫm đi trong đêm tối, bụng đói.
-Gia cảnh:
Mồ côi mẹ; bà nội hiền hậu đã mất; nhà nghèo; cha luôn mắng
nhiếc, chửi rủa; em phải đi bán diêm để tự kiếm sống.
->Em bé thật đáng thương: Nghèo khổ, bất hạnh, cô đơn, thiếu thốn
tình thương yêu.

+Người thân yêu thương em là bà và mẹ đã mất từ lâu, nỗi khốn
khổ khiến người bố trở nên thô bạo (?!), em phải đi bán diêm tự
kiếm sống. (Mẹ chết, sống với bố, bà nội cũng qua đời; nhà nghèo,
sống “chui rúc trong một xó tối tăm”, “trên gác sát mái nhà”; sống
với một người bố vì quá nghèo khổ mà trở nên thiếu tình thương
xót con, em “luôn luôn nghe những lời mắng nhiếc chửi rủa”).
+Em phải chịu cảnh ngộ đói rét, không nhà, không người yêu
thương ngay cả trong đêm giao thừa.
(GV có thể hỏi thêm câu hỏi phụ: Em nghĩ gì về người cha của cô
bé ? ->HS tự bộc lộ.)

2.Những lần quẹt diêm và mong ước của cô bé bán diêm:
Những lần
quẹt diêm
1
2
3
4

Hình ảnh xuất hiện
(mong ước)

Lí do

2.Những lần quẹt diêm và mong ước của cô bé bán diêm:
Những
lần quẹt
diêm
1
2
3
4

Hình ảnh xuất hiện
(mong ước)

Lí do

Lò sưởi ấm áp

Vì em đang rét

Bàn ăn thịnh soạn (con
ngỗng quay)

Vì em đang đói

Cây thông Nô-en lộng
lẫy

Em muốn được vui chơi (được đón
giao thừa)

Bà nội hiền hậu

Vì em đang cô đơn, khao khát tình
yêu thương (em nhớ bà, muốn được
sống cùng bà, được che chở).

? Theo em, có thể thay đổi trình tự xuất hiện của các hình ảnh
đó không. Vì sao.
+Các mong ước diễn ra theo thứ tự hợp lí.
+ Không thể thay đổi trình tự xuất hiện của các hình ảnh đó.
Bởi chúng đã được sắp xếp rất logic: khi được sưởi ấm, thì sẽ
nghĩ đến việc được ăn uống, khi đã no bụng, thì mới nghĩ đến
được vui chơi, rồi mới nghĩ đến được đoàn tụ cùng gia đình,
người thân. Nếu thay đổi trật tự đó, thì sẽ thiếu tính hợp lí.
? Hãy nhận xét về những mong ước của em bé.
+ Những mong ước của em là chân thành, giản dị, chính đáng.

? Khi nào thì mong ước (mộng tưởng) tươi đẹp hiện ra,
còn khi nào thì thực tại đau thương trở về. Mong ước và
thực tại tách rời hay đan xen với nhau, tương đồng hay
tương phản với nhau.
+Diêm cháy thì mong ước tươi đẹp hiện ra.
+Diêm tắt thì thực tại đau thương trở về (lò sưởi biến mất;
bốn bức tường dày đặc và lạnh lẽ; tất cả các ngọn nến bay
lên và biến thành những ngôi sao trên trời; ảo ảnh rực sáng
trên khuôn mặt biến mất).
+Mong ước và thực tại đan xen, tương phản nhau.

GV bình:
Tác giả miêu tả những lần em bé quẹt diêm với những mộng tưởng tươi
đẹp chen lẫn thực tại đau thương ấy có rất có ý nghĩa. Tác giả thấu hiểu lòng
con trẻ nghèo khổ, đói khát đang mong ước những gì (tình thương, ánh sáng,
niềm vui, tổ ấm gia đình mà không có được!). Dẫu quẹt một que diêm tìm
trong ảo mộng cũng vội vụt tắt. Ôi, trái tim ngây thơ cứ rộn rang đập gấp
trước hạnh phúc ảo mộng lại bị thực tế phũ phàng bóp nghẹt ngay!
“Đêm khuya mưa lạnh rơi, đường phố buồn tênh… Đứa bé mồ côi đang
nằm co ro một mình không có mẹ và không có cha… Tại sao em sinh ra trong
cuộc đời mà không cho em được làm người… Tuổi thơ em lang thang lạc loài,
xin từng hạt cơm rơi, từng hạt cơm rơi… Cha ơi, cha ở đâu, mẹ ơi, mẹ ở
đâu ? Như dấu chấm hỏi đặt giữa lòng người”. (“Dấu chấm hỏi” – Thế
Hiển).

3.Cái chết thương tâm của cô bé bán diêm:
Em bé chết vì giá rét, ở một xó tường, giữa những bao diêm.
a.Thái độ của mọi người trước tình cảnh của cô bé bán diêm:
? Đọc lại một số câu văn miêu tả cách ứng xử của người đi đường trước
tình cảnh của cô bé bán diêm. Em nghĩ gì về cách ứng xử của họ. Vì
sao em bé chết.
+Nhưng trời rét quá, khách qua đường đều rảo bước rất nhanh, chẳng
ai đoái hoài đến lời chào hàng của em.
+Suốt ngày em chẳng bán được gì cả và chẳng ai bố thí cho em chút
đỉnh.
+ Mọi người vui vẻ ra khỏi nhà…, Ngày mồng một đầu năm hiện lên
trên tử thi em bé ngồi giữa những bao diêm, trong đó có một bao đã hết
nhẵn. Mọi người bảo nhau: “Chắc nó muốn sưởi cho ấm!”. 

-Người đời đối xử với em quá lạnh lùng và vô cảm.
? Hãy nêu ý nghĩa, tác dụng của các chi tiết, hình ảnh tương phản
sau:
Tình cảnh đói rét, đơn độc ngoài
mới
T

Cảnh đoàn tụ của các gia đình
đêm giao thừa: Cửa sổ mọi nhà
sáng rực ánh đèn; đón giao thừa
tưng bừng, “trong phố sực nức
mùi ngỗng quay”.

Không khí tươi vui của ngày
đầu năm mới.

đường phố của cô bé bán diêm:
Ư
Ngoài đường phố lạnh buốt, tối đen;
Ơ
cô bé đầu trần, chân đi đất; em bé
N
bụng đói cật rét vẫn lang thang trên
G
đường; cô bé rao bán diêm; sự hờ
hững của khách qua đường.
P
H
Ả Cảnh tượng em bé chết rét nơi xó
N tường.

=> Các hình ảnh tương phản khắc hoạ nỗi khổ cực của cô bé (cả vật
chất lẫn tinh thần); gợi niềm thương cảm, xót xa cho người đọc; lên
án sự thờ ơ, vô cảm của một bộ phận người trong xã hội.
? Tóm lại, vì sao em bé chết.
+ Vì người đời đối xử với em quá lạnh lùng, tàn nhẫn và vô cảm.
? Theo em, ở đời người ta sợ điều gì nhất.
+Sợ nhất là sự cô đơn, thiếu tình yêu thương của con người: “Nơi
lạnh nhất không phải là nơi Bắc cực mà là nơi thiếu tình thương
yêu con người”.

b.Tình cảm của tác giả:
? Tìm những câu văn thể hiện tình cảm, thái độ của người kể chuyện (tác
giả) đối với cô bé bán diêm. Qua đó, em thấy An-đéc-xen dành tình cảm
gì đối với cô bé bán diêm.
+ “Em bé đáng thương, bụng đói rét vẫn lang thang trên đường. Bông
tuyết bám đầy trên mái tóc dài xoã thành từng búp trên lưng em, em cũng
không để ý”.
+ “Ở một xó tường người ta thấy một em gái có đôi má hồng và đôi môi
đang mỉm cười”.
+ “Nhưng chẳng ai biết những cái kì diệu em đã trông thấy, nhất là cảnh
huy hoàng lúc hai bà cháu bay lên để đón những niềm vui đầu năm”.
-> Tác giả thương xót, đồng cảm, chia sẻ cảnh ngộ; trân trọng những ước
mơ cao đẹp cô bé bất hạnh.

-GV bình:
Nhà văn An-đéc-xen đã gửi bức thông điệp đến tất cả mọi người,
mọi thời đại rằng, hãy yêu thương con trẻ! Hãy cho trẻ một cuộc
sống bình yên và hạnh phúc! Hãy cho trẻ một mái ấm gia đình.
-GV mở nhạc cho HS nghe bài hát “Em là bông hồng nhỏ” của cố
nhạc sĩ Trịnh Công Sơn.
-GV tiếp lời sau bài hát: Hãy biến những mộng tưởng đằng sau ánh
lửa diêm kia thành hiện thực cho cô bé!

4.Bài học ứng xử:
Không nên thờ ơ, vô cảm mà cần phải yêu thương, quan tâm, giúp đỡ
những người có hoàn cảnh khó khăn.
III. TỔNG KẾT
1.Nghệ thuật:
-Văn kể chuyện nhẹ nhàng, tự nhiên mà thấm đẫm cảm xúc.
-Kể kết hợp với miêu tả và biểu cảm.
-Cách kể chuyện hấp dẫn, đan xen giữa thực tại và mộng tưởng.
- Thủ pháp tương phản (đối lập).
2.Nội dung:
Truyện thể hiện niềm thương cảm sâu sắc của nhà văn đối với những
số phận bất hạnh.