Tiết 53-63:
Chủ đề Truyện hiện đại

23/11/2023

BÙI ANH THƯ

Văn bản:
CHIẾC LƯỢC NGÀ
( Nguyễn Quang Sáng)

NỘI DUNG BÀI HỌC

I. Giới thiệu chung
II. Đọc - hiểu văn bản

1. Tác giả
- Nguyễn Quang Sáng ( 1932- 2014)
- Quê quán: Huyện Chợ Mới, tỉnh An
Giang
- Đề tài sáng tác: Hầu như chỉ viết về con
người Nam Bộ trong hai cuộc kháng chiến
cũng như sau hòa bình.
- Phong cách: Văn ông giản dị, mộc mạc
nhưng sâu sắc, đậm đà chất Nam Bộ
- Ông thành công ở nhiều thể loại: truyện
ngắn, tiểu thuyết, kịch bản phim …

Tác giả Nguyên An nhận xét:
“Truyện ngắn của Nguyễn
Quang Sáng thường hấp dẫn
người đọc bằng những tình
huống bất ngờ mà tự nhiên
hợp lý, bằng mạch kể chậm
rãi, từ tốn mà đượm chất xung
đột của kịch. Ngôn ngữ Nam
bộ trong sáng tác của ông có
chỗ vừa phải, có chỗ đậm đặc
song vẫn dễ gần”.

SỰ NGHIỆP SÁNG TÁC
• Truyện ngắn: Con chim vàng (1957), Chiếc lựợc ngà (1966)…
• Truyện vừa: Câu chuyện bên trận địa pháo (1966), Cái áo thằng hinh rơm
(1975)…
• Tiểu thuyết: Nhật kí người ở lại (1962), Dòng sông thơ ấu (1985)…
• Kịch bản phim: Mùa gió chướng (1977), Cánh đồng hoang (1978)…

2. Tác phẩm
Hoàn cảnh sáng tác: Truyện ngắn “ Chiếc lược ngà” được
viết năm 1966, khi tác giả hoạt động ở chiến trường Nam
Bộ cũng là thời kì cuộc kháng chiến chống Mĩ cứu nước
của dân tộc đang diễn ra ác liệt.
Nhà văn tâm sự:
“ Năm 1966 tôi từ Miền Bắc về Miền Nam đến vùng Đồng Tháp Mười mênh
mông nước trắng. Chúng tôi theo ghe vào sâu trong rừng và sống tại một nhà
sàn treo trên cây. Lúc đó đoàn giao liên đưa chúng tôi đều là nữ. Tôi rất có ấn
tượng với câu chuyện của cô giao liên có chiếc lược ngà trắng. Sau khi nghe
cô giao liên kể câu chuyện tôi ngồi một ngày một đêm là hoàn thành tác
phẩm”.
(Văn 9 không khó)

Đọc
Hướng dẫn cách đọc: Giọng đọc chậm, sâu lắng,
chú ý phân biệt lời kể và lời của nhân vật…

Văn bản tóm tắt
Ông Sáu xa nhà đi kháng chiến lúc bé Thu chưa đầy
một tuổi, mãi đến khi con gái tám tuổi, ông mới có dịp về
thăm nhà, thăm con. Nhưng bé Thu không nhận ông là ba,
đối xử với ông như một người xa lạ. Đến lúc Thu nhận ra
ba tình cha con thức dậy mãnh liệt trong em thì cũng là lúc
ông Sáu phải trở về đơn vị. Ở khu căn cứ, ông dồn hết tình
yêu thương con làm một chiếc lược bằng ngà voi để tặng
con. Cây lược hoàn thành ông chưa kịp trao cho con thì
ông đã hy sinh.

Thảo luận cặp đôi
Yêu cầu: Hãy xác định:
1, Thể loại của văn bản.
2, Phương thức biểu đạt chính của văn bản.
3, Ngôi kể được sử dụng trong văn bản.
4, Tình huống truyện và bố cục của văn bản.

Thể loại: Truyện ngắn
Phương thức biểu đạt chính: Tự sự
Ngôi kể: Ngôi thứ nhất (xưng tôi, người kể là bác Ba - người bạn thân, người
hàng xóm, người đồng đội của ông Sáu, cũng là người chứng kiến câu chuyện
của cha con ông Sáu) – Điểm nhìn ngoài

Tình huống truyện:
- Tình huống 1: Sau tám năm đi kháng chiến ông Sáu về thăm nhà, bé Thu
không nhận ông là cha, khi con nhận cha thì ông Sáu phải lên đường vào chiến
trường.
-Tình huống 2: Ở khu căn cứ, ông Sáu dồn hết tình yêu con làm cây lược ngà
tặng con, chưa kịp gặp con để trao cây lược thì ông Sáu hi sinh.
=>Tình huống truyện đầy kịch tính chứa đựng nhiều yếu tố bất ngờ. Đó là những
tình huống ngẫu nhiên, phổ biến, éo le mà chúng ta thường gặp trong chiến tranh .

Bố cục
• “Từ đầu…tuột xuống”: Diễn biến
tâm lí và tình cảm của bé Thu
trong lần ông Sáu về thăm nhà.

Phần
1

Phần
2

• Phần còn lại: Tình cha con
sâu nặng và cao đẹp của ông
Sáu.

CÂU HỎI THẢO LUẬN NHÓM
Nhóm 1
- Câu 1: Tìm những chi tiết biểu
thị thái độ và hành động của bé
Thu trong giây phút đầu tiên
gặp ông Sáu -sgk/T 195-196 từ
“Xuồng vào bến…như bị gãy”
- Câu 2: Nhận xét về thái độ và
hành động của bé Thu?
- Câu 3: Qua các chi tiết, tâm
trạng nào của bé Thu được bộc
lộ?

Nhóm 2
-Câu 1: Tìm những chi tiết biểu
thị thái độ và hành động của bé
Thu trong ba ngày ông Sáu ở
nhà sgk/T 195-196 từ “Vì
đường xa… không muốn bắt nó
về”
- Câu 2: Nhận xét về thái độ và
hành động của bé Thu ?
- Câu 3: Qua các chi tiết, tính
cách nào của bé Thu được bộc
lộ?

 Anh bước vội vàng với những bước dài, rồi dừng lại kêu to:
- Thu! Con.
Vừa lúc ấy, tôi đã đến gần anh. Với lòng mong nhớ của anh, chắc anh nghĩ
rằng, con anh sẽ chạy xô vào lòng anh, sẽ ôm chặt lấy cổ anh. Anh vừa
bước, vừa khom người đưa tay đón chờ. Nghe gọi, con bé giật mình, tròn
mắt nhìn. Nó ngơ ngác, lạ lùng. Còn anh, anh không ghìm nổi xúc động.
Mỗi lần bị xúc động, vết thẹo dài bên má phải lại đỏ ửng lên, giần giật,
trông rất dễ sợ. Với vẻ xúc động ấy và hai tay vẫn đưa về phía trước, anh
chầm chậm bước tới, giọng lặp bặp run run:
- Ba đây con!
- Ba đây con!
Con bé thấy lạ quá, nó chớp mắt nhìn tôi như muốn hỏi đó là ai, mặt
nó bỗng tái đi, rồi vụt chạy và kêu thét lên: "Má! Má". Còn anh, anh
đứng sững lại đó, nhìn theo con, nỗi đau đớn khiến mặt anh sầm lại trông
thật đáng thương, và hai tay buông xuống như bị gãy.

- Nghe gọi, “Thu!
Con!” con bé

giật mình
tròn mắt nhìn
ngơ ngác, lạ lùng

- Nghe xưng:
“Ba đây con!
Ba đây con!”

->Ngạc nhiên,
bất ngờ

Thấy lạ,mặt tái đi
Vụt chạy, kêu thét “Má! Má!”

=> Tâm trạng bé Thu bất ngờ, lo lắng, sợ hãi.

-> Ngờ
vực, lo
lắng,
sợ hãi

Suốt ngày anh chẳng đi đâu xa, lúc nào cũng vỗ về con. Nhưng càng vỗ về con bé càng đẩy ra. Anh
mong được nghe một tiếng "ba" của con bé, nhưng con bé chẳng bao giờ chịu gọi. 
... Anh Sáu vẫn ngồi im, giả vờ không nghe, chờ nó gọi "ba vô ăn cơm". Con bé cứ đứng trong bếp nói
vọng ra:
- Cơm chín rồi! - Anh cũng không quay lại.
Con bé bực quá, quay lại mẹ và bảo:
- Con kêu rồi mà người ta không nghe.
Anh quay lại nhìn con vừa khẽ lắc đầu vừa cười. Có lẽ vì khổ tâm đến nỗi không khóc được, nên anh
phải cười vậy thôi. Bữa sau, đang nấu cơm thì mẹ nó chạy đi mua thức ăn. Mẹ nó dặn, ở nhà có gì cần thì
gọi ba giúp cho. Nó không nói không rằng, cứ lui cui dưới bếp. Nghe nồi cơm sôi, nó giở nắp, lấy đũa bếp
sơ qua - nồi cơm hơi to, nhắm không thể nhắc xuống để chắt nước được, đến lúc đó nó mới nhìn lên anh
Sáu. Tôi nghĩ thầm, con bé đang bị dồn vào thế bí, chắc nó phải gọi ba thôi. Nó nhìn dáo dác một lúc rồi
kêu lên:
- Cơm sôi rồi, chắt nước gùm cái! - Nó cũng lại nói trổng.
…
Nó như không để ý đến câu nói của tôi, nó lại kêu lên:
- Cơm sôi rồi, nhão bây giờ.
…
Trong bữa cơm đó, anh Sáu gắp một cái trứng cá to vàng để vào cái chén nó. Nó liền lấy đũa xoi vào chén,
để đó rồi bất thần hất cái trứng ra, cơm văng tung tóe cả mâm. Giận quá và không kịp suy nghĩ, anh vung
tay đánh vào mông nó và hét lên:
- Sao mày cứng đầu quá vậy, hả?
…
Nhưng không, nó ngồi im, đầu cúi gằm xuống. Nghĩ thế nào nó cầm đũa, gắp lại cái trứng cá để vào trong
chén, rồi lẳng lặng đứng dậy, bước ra khỏi mâm…nó nhảy xuống xuồng, mở lòi tói, cố làm cho dây lòi tói
khua rổn rảng, khua thật to, rồi lấy dầm bơi qua sông…

Cử chỉ: anh Sáu càng vỗ về -> con bé càng đẩy ra

Trong 3
ngày
ông Sáu
ở nhà

Thái độ:: anh mong được nghe một tiếng gọi “ba”
nhưng con bé không bao giờ chịu gọi.
Lời nói: + Khi mẹ bắt mời ông Sáu ăn cơm
(vô ăn cơm! cơm chín rồi/ Con nói rồi
mà người ta không nghe )
+ Khi cơm sôi :
(cơm sôi rồi, chắt nước giùm cái!; cơm sôi rồi,
nhão bây giờ!; không gọi ba)
Hành động:
+ Khi cơm sôi: múc từng vá nước
+ Trong bữa cơm: hất tung cái trứng cá,
cơm văng tung tóe, im lặng gắp trứng
vào bát
+ Khi bị đánh: bỏ về nhà ngoại

lạnh
lùng, thờ
ơ, xa
cách

Nói
trống
không

Hành
động
thiếu
lễ độ

+ Khắc họa nhân vật qua lời nói, hành động.
-> Phản ứng mạnh mẽ, thể hiện sự cương quyết chối từ , cự tuyệt không
nhận ba.
=> Thu có cá tính mạnh mẽ, thông minh, ương ngạnh, bướng bỉnh, tình
yêu ghét rạch ròi.

Luyện tập-Vận dụng
Yêu cầu: Trình bày hậu quả của cuộc chiến tranh
chống Mĩ đối với môi trường ở Việt Nam.

HẸN GẶP LẠI CÁC EM
TRONG TIẾT HỌC SAU!