TIẾT 92 – THỰC HÀNH ĐỌC HIỂU VB3:

MẸ VÀ QUẢ
- Nguyễn Khoa Điềm -

KHỞI
ĐỘNG

KHÁM
PHÁ
KIẾN
THỨC

LUYỆN
TẬP

VẬN
DỤNG

KHỞI
ĐỘNG

Quan sát video

KHỞI
ĐỘNG
Em cảm nhận của em khi xem xong đoạn phim
ngắn trên? Em sẽ làm gì để thể hiện tình cảm
của mình dành cho người cha kính yêu?

HÌNH THÀNH KIẾN
THỨC

PHIẾU HỌC TẬP 1
Câu hỏi
- Bài thơ được viết theo thể thơ gì? Chỉ rõ cách gieo
vần, ngắt nhịp của bài thơ có nét độc đáo gì?
- Văn bản “Mẹ và quả” là lời của ai nói với ai, về việc
gì?
- Chỉ ra các phương thức biểu đạt sử dụng trong văn
bản?
- Văn bản có thể chia thành mấy phần? Nội dung
chính từng phần?

 
 
 
 

Trả lời

I. ĐỌC VÀ TÌM HIỂU CHUNG
1. Tác giả

Nêu những hiểu biết của em về tác
giả Nguyễn Khoa Điềm ?

I. ĐỌC VÀ TÌM HIỂU CHUNG
1. Tác giả
- Nguyễn Khoa Điềm sinh ngày 15 - 4 - 1943
- Quê: Thừa Thiên - Huế
- Thơ của Nguyễn Khoa Điềm lấy chất liệu từ văn
học Việt Nam và cảm hứng từ quê hương, con
người và tinh thần chiến đấu của người chiến sĩ
Việt Nam yêu nước... Thơ ông hấp dẫn bởi sự kết
hợp giữa cảm xúc nồng nàn và suy tư sâu lắng của
người trí thức về đất nước và con người Việt Nam.
- Các tác phẩm nổi tiếng: Người con gái chằm nón
bài thơ, Nơi Bác từng qua, Nỗi nhớ, Đất nước…

I. ĐỌC VÀ TÌM HIỂU CHUNG
2. Tác phẩm
a. Xuất xứ

Bài thơ được sáng tác năm 1982, trích Thơ Nguyễn Khoa Điềm,
Tuyển tập 40 năm do tác giả chọn, NXB Văn học, Hà Nội, 2012
b. Đọc, chú thích
- Từ “lặn” và “mọc” được sử dụng trong bài thơ có ý nghĩa mùa
quả hết rồi mùa quả lại tới, là sự đều đặn, tuần hoàn cũng giống
như cái lặn và mọc tuần hoàn của Mặt Trời và Mặt Trăng.

I. ĐỌC VÀ TÌM HIỂU CHUNG
2. Tác phẩm
c. Đặc điểm hình thức của bài thơ

- Bài thơ được viết theo thể thơ gì? Chỉ rõ cách gieo vần,
ngắt nhịp của bài thơ có nét độc đáo gì?
- Văn bản “Mẹ và quả” là lời của ai nói với ai, về việc gì?
- Chỉ ra các phương thức biểu đạt sử dụng trong văn bản?
- Văn bản có thể chia thành mấy phần? Nội dung chính
từng phần?

I. ĐỌC VÀ TÌM HIỂU CHUNG
2. Tác phẩm
c. Đặc điểm hình thức của bài thơ

- Thể loại: tự do (Số tiếng ở mỗi dòng: 7 - 8 tiếng xen kẽ nhau)
- Vần: vần chân cách
Nhịp điệu: 3/4, 3/5, 3/2/3, 2/5.
- Chủ đề: Bài thơ là lời của người con (tác giả) nói với mình cũng
như nói với mẹ và với mọi người về công lao của người mẹ.
- Phương thức biểu đạt: biểu cảm kết hợp miêu tả

I. ĐỌC VÀ TÌM HIỂU CHUNG
2. Tác phẩm
c. Đặc điểm hình thức của bài thơ
- Bố cục: 2 phần
+ Phần 1: 2 khổ thơ đầu: Hình ảnh người mẹ gắn với những mùa quả.
+ Phần 2: Khổ cuối: Suy tư của người con về mẹ và những mùa quả.

II. ĐỌC HIỂU VĂN BẢN:
1. Hình ảnh người mẹ và những mùa quả qua hai khổ thơ đầu:
a. Khổ 1
Hình ảnh mùa quả do tay mẹ vun trồng được miêu tả qua câu thơ nào?
1. Từ “lặn”, “mọc” ở bài thơ gợi lên trong em hình dung như thế nào
về mùa quả? Chỉ ra và phân tích biện pháp tu từ ở khổ thơ đầu?
- Từ đó, hình ảnh người mẹ được gợi lên như thế nào ?
2. Dù không được miêu tả trực tiếp nhưng người đọc vẫn nhận ra được
phẩm chất của bà qua những dòng thơ nào?
3. Phân tích nét độc đáo của bài thơ thể hiện qua một trong các yếu tố:
từ ngữ, hình ảnh, vần, nhịp, biện pháp tu từ,...?

II. ĐỌC HIỂU VĂN BẢN:

1. Hình ảnh người mẹ và những mùa quả qua hai khổ thơ đầu:
Những mùa quả mẹ tôi hái được
a. Khổ 1
Mẹ vẫn trông vào tay mẹ vun trồng
Những mùa quả lặn rồi lại mọc
Như mặt trời, khi như mặt trăng.
- Hình ảnh những mùa quả:
+ Biện pháp tu từ so sánh: “Những mùa quả lặn rồi lại mọc
Như Mặt Trời, khi như Mặt Trăng.”
+ Điệp ngữ: “Những mùa quả”
+ Từ ngữ, hình ảnh bình dị được miêu tả: “lặn”, “mọc”, “Như Mặt Trời,
khi như Mặt Trăng.”
+ Giọng thơ tự sự, lời tâm tình

1. Hình ảnh người mẹ và những mùa quả qua hai khổ thơ đầu:
a. Khổ 1
- Hình ảnh những mùa quả:
Tác dụng:
+ gợi đến vườn cây của mẹ nơi quê nhà yên bình. Cứ hết mùa quả này
mẹ lại trồng mùa quả khác, cũng giống như vòng tuần hoàn lặp đi lặp lại
của Mặt Trời và Mặt Trăng
+ gợi ra mảnh vườn xanh tươi, đầy màu sắc. Những mùa quả “như Mặt
Trời” rộ chín của cam vàng, ớt đỏ, bí ngô già; “khi như Mặt Trăng” trắng
dịu màu hoa, xanh màu ngọc như quả cà, quả bầu, quả mướp

1. Hình ảnh người mẹ và những mùa quả qua hai khổ thơ đầu:
a. Khổ 1
- Hình ảnh người mẹ
 + Ý thơ gợi liên tưởng này hình dung ra những công lao to lớn của
mẹ. Người mẹ hiện lên với hình ảnh vất vả, lam lũ, tần tảo, chịu
thương chịu khó, thức khuya dậy sớm vun trồng, chăm sóc cây trái
nhưng mẹ vẫn lạc quan, trông mong, tin tưởng quả được mùa

1. Hình ảnh người mẹ và những mùa quả qua hai khổ thơ đầu:
b. Khổ 2
- Hình ảnh trong bài đã minh họa cho nội dung nào của bài thơ?
- Chỉ ra và phân tích tác dụng của phép tu từ ở hai câu thơ đầu?
- Hình ảnh “Giọt mồ hôi mặn” trong bài thơ là hình ảnh thơ độc
đáo. Tại sao vậy?
- Khổ thơ khắc họa được vẻ đẹp nào ở người mẹ, tâm trạng và cảm
xúc gì của tác giả được gửi gắm trong khổ thơ?
Trả lời câu hỏi: Hình ảnh trong tranh minh họa cho nội dung
người mẹ trồng bí, bầu và đã đến lúc được thu hoạch (“Lũ
chúng tôi từ tay mẹ lớn lên/ Còn những bí và bầu thì lớn
xuống”).

b. Khổ 2
Những mùa quả mẹ tôi hái được
Mẹ vẫn trông vào tay mẹ vun trồng
Những mùa quả lặn rồi lại mọc
Như mặt trời, khi như mặt trăng.
- Hình ảnh đối lập: con cái “lớn lên” > => thể hiện sự trái ngược trong quá trình phát triển của cây cối và
con người. Con người “lớn lên” chỉ sự trưởng thành, chững chạc
theo tháng năm còn “lớn xuống” lại nói đến sự chín muồi của quả
bí quả bầu trên giàn, ngày càng dài để chạm gần xuống mặt đất.

b. Khổ 2

Chúng mang dáng những giọt mồ hôi mặn
Rỏ xuống lòng thầm lặng mẹ tôi

+ “Giọt mồ hôi mặn” là hình ảnh liên tưởng, so sánh độc đáo. Vì
từ dáng hình của bầu, bí “lớn xuống”, tác giả ví với dáng hình
của giọt mồ hôi mặn. Cách nói ấy khẳng định về những hi sinh
lặng thầm mà lớn lao của mẹ. Từ đó, tác giả bày tỏ lòng biết ơn,
sự thấu hiểu những công lao to lớn của mẹ.

b. Khổ 2
- Hình ảnh người mẹ với những phẩm chất tốt đẹp: trông chờ mọi
thành quả vào đôi bàn tay lao động của mình; lao động chăm chỉ,
cần cù; yêu thương, nuôi nấng, dạy dỗ các con; lặng thầm chịu
đựng những gian truân, vất vả; …
- Tình cảm của tác giả:
 + Ngậm ngùi, thấu hiểu những vất vả hi sinh thầm lặng của mẹ đều
vì các con.
 + Kính trọng, biết ơn, ngợi ca tình yêu thương, sự tần tảo, chịu
đựng của mẹ theo tháng năm.

2. Những suy tư của người con – khổ cuối

Nhóm 1: câu 1
Nhóm 2: câu 2
Nhóm 3: câu 3

2. Những suy tư của người con – khổ cuối
1. Ở hai dòng thơ cuối, vì sao nhà thơ lại “hoảng sợ” khi nghĩ
mình vẫn còn là “một thứ quả non xanh”? (Gợi ý: “Quả non
xanh” chỉ điều gì? Tại sao điều ấy làm tác giả “hoảng sợ”?). Bài
thơ thể hiện được vẻ đẹp gì trong suy nghĩ, tình cảm của nhà thơ?
1. Từ “quả” ở khổ thơ 1 có gì giống và khác nhau về nghĩa với từ
“quả” ở khổ 3?
2.Chỉ ra biện pháp tu từ được nhà thơ dùng ở khổ thơ cuối? Phân
tích giá trị miêu tả, biểu cảm của biện pháp tu từ ấy?
3. Ở hai dòng thơ cuối, vì sao nhà thơ lại “hoảng sợ” khi nghĩ
mình vẫn còn là “một thứ quả non xanh”? (Gợi ý: “Quả non
xanh” chỉ điều gì? Tại sao điều ấy làm tác giả “hoảng sợ”?). Bài
thơ thể hiện được vẻ đẹp gì trong suy nghĩ, tình cảm của nhà thơ?

II. Đọc hiểu văn bản

2. Những suy tư của người con – khổ cuối
Và chúng tôi, một thứ quả trên đời
Bảy mươi tuổi mẹ đợi chờ được hái
Tôi hoảng sợ ngày bàn tay mẹ mỏi
Mình vẫn còn một thứ quả xanh non?
- Từ ngữ đặc sắc: Nghĩa của từ “quả” ở khổ thơ 1 ở khổ 3
- Giống nhau: mang ý nghĩa tả thực: "Những mùa quả mẹ tôi hái
được"; "Những mùa quả lặn rồi lại mọc", “một thứ quả xanh non”.
- Khác nhau: từ "quả" ở khổ cuối còn mang ý nghĩa biểu tượng "Và
chúng tôi, một thứ quả trên đời"; "Mình vẫn còn một thứ quả non
xanh". => ý nghĩa biểu tượng: chỉ những đứa con lớn lên bằng sự
chăm sóc, tình yêu thương của mẹ.

II. Đọc hiểu văn bản

2. Những suy tư của người con – khổ cuối
- Các biện pháp tu từ:
+ Hoán dụ: "Bàn tay mẹ mỏi" để nói đến sự già yếu của mẹ (lấy cái cụ
thể để chỉ cái trừu tượng)
+ Nói giảm nói tránh: “ngày bàn tay mẹ mỏi” chính là nhắc đến lúc
mẹ già yếu, không còn được ở bên mẹ.
+ Ẩn dụ "một thứ quả non xanh" - chỉ người con, ý nói người con
vẫn còn non nớt, chưa trưởng thành, chín chắn, chưa báo đáp
được ơn sinh thành và dưỡng dục của mẹ.

II. Đọc hiểu văn bản

2. Những suy tư của người con – khổ cuối
- Các biện pháp tu từ:

+ Dùng câu hỏi tu từ “Mình vẫn còn một thứ quả xanh non?”=> Tăng
sức gợi hình và biểu cảm cho câu thơ; tác giả bộc lộ cảm xúc xót xa, lo
lắng, sợ hãi khi nghĩa đến một ngày mẹ tuổi đã già, còn mình vẫn chưa
đủ khôn lớn, trưởng thành; lo lắng khi không còn có mẹ bên cạnh bảo
ban, sẻ chia, động viên; sợ mình chưa thể báo đáp công ơn to lớn của mẹ.
Þ Tác giả “hoảng sợ” khi nghĩ đến lúc mẹ già yếu, gần đất xa trời mà
mình vẫn chưa khôn lớn, trưởng thành hoặc chưa đáp đền được công
ơn của mẹ.
Bài thơ cho thấy tình yêu thương, biết ơn, trân trọng của nhà thơ đối
với mẹ; đồng thời bộc lộ sự day dứt, xót xa khi chưa làm cho mẹ
thanh thản lúc cuối đời.

III. Tổng kết

- Chỉ ra đặc sắc nghệ thuật, nội dung, của bài thơ?
- Qua các văn bản thơ đã học ở bài 2, 7, em rút ra những lưu
ý gì khi đọc hiểu các văn bản thơ?

III. Tổng kết
1. Nghệ thuật
- Thể thơ tự do với nhịp thơ chậm dãi, giọng điệu tâm tình, trầm lắng
giàu chất suy tư.
- Từ ngữ và hình ảnh thơ giản dị, gần gũi, mang ý nghĩa biểu tượng.
- Sử dụng hiệu quả các biện pháp tu từ ẩn dụ, hoán dụ, so sánh, điệp
ngữ, đối lập,…

2. Nội dung
- Hình ảnh người mẹ tần tảo, vất vả, lam lũ, giàu đức hi sinh và tình
yêu thương con.
- Tình yêu và lòng biết ơn, nỗi lo lắng của con khi tuổi mẹ xế chiều.

III. Tổng kết
3. Cách đọc văn bản thơ
- Xác định thể thơ, và những đặc điểm chính của thể thơ.
- Tìm hiểu chủ thể trữ tình của bài thơ: lời của bài thơ là lời của ai,
nói với ai, trong hoàn cảnh nào?
- Xác định chủ đề của bài thơ
- Chú ý từ ngữ, hình ảnh, giọng điệu, vần, nhịp, phép tu từ..của bài thơ
- Tìm hiểu được cảm xúc, tình cảm của tác giả gửi gắm trong bài thơ.
- Chú ý đến những rung động, cảm xúc của mình khi đọc bài thơ

LUYỆN
TẬP

Lũ chúng tôi từ tay mẹ lớn lên
Còn những bí và bầu thì lớn
xuống
Chúng mang dáng giọt mồ hôi
mặn
Rỏ xuống lòng thầm lặng mẹ
tôi.
 
Và chúng tôi, một thứ quả
trên đời
Bảy mươi tuổi mẹ đợi chờ
được hái
Tôi hoảng sợ ngày bàn tay mẹ

Câu 1: Phương thức biểu
đạt chính của đoạn văn bản
trên là gì?
Câu 2: Chỉ ra và nêu tác
dụng của biện pháp nghệ
thuật được sử dụng trong
câu thơ “Lũ chúng tôi từ
tay mẹ lớn lên/ Còn những
bí và bầu thì lớn xuống”?

Lũ chúng tôi từ tay mẹ lớn lên
Còn những bí và bầu thì lớn
xuống
Chúng mang dáng giọt mồ hôi
mặn
Rỏ xuống lòng thầm lặng mẹ
tôi.
 
Và chúng tôi, một thứ quả
trên đời
Bảy mươi tuổi mẹ đợi chờ
được hái
Tôi hoảng sợ ngày bàn tay mẹ

Câu 3: Hình ảnh “Tôi
hoảng sợ ngày bàn tay
mẹ mỏi/ Mình vẫn còn
một thứ quả non xanh?”
gợi cho em suy nghĩ gì?

Lũ chúng tôi từ tay mẹ lớn lên
Còn những bí và bầu thì lớn
xuống
Chúng mang dáng giọt mồ hôi
mặn
Rỏ xuống lòng thầm lặng mẹ
tôi.
 
Và chúng tôi, một thứ quả
trên đời
Bảy mươi tuổi mẹ đợi chờ
được hái
Tôi hoảng sợ ngày bàn tay mẹ

Câu 1: Phương thức biểu
đạt chính của đoạn văn bản
trên là gì?
Trả lời: Phương thức
biểu đạt chính của đoạn
văn bản trên là biểu cảm.

Câu 2: Chỉ ra và nêu tác dụng của biện pháp nghệ thuật được sử
dụng trong câu thơ “Lũ chúng tôi từ tay mẹ lớn lên/ Còn những
bí và bầu thì lớn xuống”?
Trả lời: Biện pháp nghệ thuật được sử dụng trong câu thơ: “Lũ
chúng tôi từ tay mẹ lớn lên/ Còn những bí và bầu thì lớn xuống”
+ Biện pháp đối lập: con cái “lớn lên” > + Nhân hóa bí bầu “lớn xuống” hành động như con người.

=>Tác dụng:
+ thể hiện sự trái ngược trong quá trình phát triển của cây cối và con
người. Con người “lớn lên” chỉ sự trưởng thành, chững chạc theo
tháng năm còn “lớn xuống” lại nói đến sự chín muồi của quả bí quả
bầu trên giàn, ngày càng dài để chạm gần xuống mặt đất.
+ Ca ngợi người mẹ với những phẩm chất tốt đẹp: trông chờ mọi
thành quả vào đôi bàn tay lao động của mình; lao động chăm chỉ, cần
cù; yêu thương, nuôi nấng, dạy dỗ các con; lặng thầm chịu đựng
những gian truân, vất vả;
+ Tác giả bày tỏ tâm trạng ngậm ngùi, thấu hiểu những vất vả hi sinh
thầm lặng của mẹ đều vì các con; kính trọng, biết ơn, ngợi ca tình yêu
thương, sự tần tảo, chịu đựng của mẹ theo tháng năm.
+ Khơi gợi cảm, cảm xúc nơi người đọc.

Câu 3: Hình ảnh “Tôi hoảng sợ ngày bàn tay mẹ mỏi/ Mình vẫn
còn một thứ quả non xanh?” gợi cho em suy nghĩ gì?
Trả lời:
Hình ảnh “Tôi hoảng sợ ngày bàn tay mẹ mỏi/ Mình vẫn còn một thứ
quả non xanh?” gợi suy nghĩ:
•Sẽ là một nỗi sợ nếu phải rời xa vòng tay mẹ khi chưa đủ trưởng
thành để đối diện với phong ba bão táp ngoài kia; sẽ không còn bến
đỗ bình yên chúng ta có thể quay về sau những mệt mỏi.
•Nhắc nhở em cần yêu kính, biết ơn mẹ; nỗ lực học tập, rèn luyện để
trưởng thành hơn.

VẬN
DỤNG

Em thích dòng thơ, hay khổ thơ nào nhất? Bài thơ giúp em điều gì
khi nghĩ về cha mẹ mình?

Em thích dòng thơ, hay khổ thơ nào nhất? Bài thơ giúp em điều gì
khi nghĩ về cha mẹ mình?
Ý 1: Bày tỏ quan điểm yêu thích một câu hoặc một khổ thơ trong bài
Lí giải về quan điểm cá nhân:
- Đặc sắc về nghệ thuật và nội dung của câu thơ, đoạn thơ
 Ý 2: Bài thơ giúp em có nhận thức, cảm xúc khi nghĩ về cha mẹ mình:
- Biết ơn, yêu kính cha mẹ; Cảm nhận được những hi sinh thầm lặng
của cho mẹ dành cho con cái.
- Bản thân em cần thay đổi như từ bỏ thói quen xấu, tự ý thức rèn luyện
bản thân để ngày một trưởng thành cho cha mẹ yên tâm.

Hướng dẫn học tập

+ Hoàn thiện bài tập
+ Chuẩn bị ở nhà: Về học kĩ nội dung
của bài học và đọc, chuẩn bị trước bài
“Viết đoạn văn ghi lại cảm xúc sau khi
đọc một đoạn thơ”.