7

ĐÔ THỊ: LỊCH SỬ VÀ HIỆN TẠI
 MỤC TIÊU BÀI HỌC

• Phân tích được các điều kiện địa lí và lịch sử góp phần hình thành và
phát triển một đô thị cổ đại và trung đại
• Trình bày được mối quan hệ giữa đô thị với các nền văn minh cổ đại;
vai trò của giới thương nhân với sự phát triển đô thị châu Âu trung đại.

1
2

Đô thị và sự hình thành các nền văn minh cổ đại

Các đô thị châu Âu thời trung đại và vai trò của giới
thượng lưu

1

Đô thị và sự hình thành các nền văn minh cổ đại
a. Đô thị và các nền văn minh cổ đại phương Đông

a. Đô thị và các nền văn minh cổ đại phương Đông

HĐ: nhóm 4

NHÓM TÀI NĂNG

Thời gian
phút)

(

4

 Hãy nêu và phân tích những điều kiện địa lí và lịch sử dẫn
đến sự hình thành các đô thị ở phương Đông thời cổ đại?
 Các đô thị cổ ở phương Đông có vai trò như thế nào trong sự
hình thành và phát triển các nền văn minh cổ đại?

VĂN MINH
LƯỠNG HÀ

VĂN MINH
SÔNG NIN

VĂN MINH HOÀNG
HÀ, TRƯỜNG GIANG
VĂN MINH SÔNG
ẤN, SÔNG HẰNG

*Điều kiện địa lí và lịch sử
 Các quốc gia cổ đại phương Đông được hình thành dọc theo lưu vực những con sông
lớn. Tại các khu vực này đất đai màu mỡ và rất thuận lợi để phát triển nông nghiệp.
 Từ cuối thiên niên kỷ thứ
IV đến thiên niên kỷ thứ III
(TCN), 4 quốc gia cổ đại
đầu tiên và lớn nhất lần
lượt hình thành

• Ai Cập: sông Nin
• Lưỡng Hà: sông Ti-gơrơ và sông Ơ-phơ-rát
• Ấn Độ:
sông Ấn và sông Hằng
• Trung Quốc:
sông Hoàng Hà và
Trường Giang.

Lược đồ các quốc gia cổ đại phương Đông

Làm ruộng

Gặt hái

Chăn nuôi

Thủ công nghiệp

ĐÔ THỊ VÀ CÁC NỀN VĂN MINH CỔ ĐẠI PHƯƠNG ĐÔNG
Lưỡng Hà - năm 4000 - 3500 trước Công Nguyên
Có nghĩa là “giữa hai con sông” trong tiếng Hy
Lạp, Lưỡng Hà (nằm ở Iraq, Kuwait và Syria
ngày nay) được coi là nơi khai sinh ra nền văn
minh.
Nền văn hóa lớn lên giữa hai con sông Tigris và
Euphrates được ghi nhận vì những tiến bộ quan
trọng trong việc đọc viết, thiên văn học, nông
nghiệp, luật pháp, thiên văn học, toán học, kiến
trúc và hơn thế nữa, mặc dù chiến tranh gần
như liên miên. Lưỡng Hà cũng là nơi có các
thành phố đô thị đầu tiên trên thế giới, bao gồm
Babylon, Ashur và Akkad.
Kenneth Harl, Giáo sư danh dự về lịch sử tại Đại học
Tulane, cho biết: “Lưỡng Hà là nền văn minh thành
thị sớm nhất trên thế giới - và người Sumer, những
người đã thành lập nền văn minh, đã thiết lập các quy
tắc cơ bản”.

THÀNH BABILON

ĐÔ THỊ VÀ CÁC NỀN VĂN MINH CỔ ĐẠI PHƯƠNG ĐÔNG

Babylon (tiếng Hy Lạp: Βαβυλών, tiếng Akkad
: Babili, Babilla) là một thành quốc của Lưỡng Hà cổ
đại. Các di tích của thành quốc này được phát hiện
ngày nay nằm ở Hillah, Babil, Iraq, khoảng 85 km
(55 dặm) về phía nam thủ đô Baghdad. Tất cả
những gì còn lại của thành phố ban đầu của Babylon
cổ đại nổi tiếng ngày nay là một gò đất, hoặc các toà
nhà xây bằng các gạch bùn và các mảnh vỡ ở vùng
đồng bằng màu mỡ Lưỡng Hà giữa hai dòng 
sông Tigris và Euphrates. Babylon từng được ước
tính là thành phố lớn nhất thế giới trong giai đoạn
1770 TCN - 1670 TCN, và  612 TCN - 320 TCN. Có
lẽ nó là thành phố đầu tiên có dân số trên 200,000.[2]

Phiên bản khôi phục của Cổng Ishtar xanh dương,
cửa ngõ phía bắc Babylon. Nó được đặt theo tên nữ
thần tình yêu và chiến tranh. Trang trí trên cánh cổng
là các biểu tượng bò và rồng, những biểu tượng của
thần Marduk.

ĐÔ THỊ VÀ CÁC NỀN VĂN MINH CỔ ĐẠI PHƯƠNG ĐÔNG

Vườn treo Babylon - Thiên đường
xanh giữa không trung

Vườn treo Babylon dựng ngay
cạnh cung điện nhà vua, bên bờ
sông Euphrate thuộc lưu vực
Lưỡng Hà, cách thành Baghdad,
Iraq 50 km về phía nam. vườn
treo Babylon là món quà đặc
biệt của nhà
vua Nabuchadnezzar (605-562
TCN) của vương triều Chaldean
xứ Babylon tặng hoàng hậu
được sủng ái là công chúa xứ
Medes.

ĐÔ THỊ VÀ CÁC NỀN VĂN MINH CỔ ĐẠI PHƯƠNG ĐÔNG
Nền văn minh sông Nin ( Ai Cập)
Nhà sử học Hy Lạp Hêrôđôt đã nhận xét
rằng “ Ai Cập là tặng phẩm của sông Nin”.
Sông Nin huyền thoại là dòng sông của sự
sống bảo vệ cho mảnh đất Ai Cập đầy huyền
bí. Đây là nơi sản sinh ra một trong những
nền văn minh sớm nhất ở trên thế giới.
Nền văn minh Ai Cập được thống nhất vào
năm 3150 TCN. Ai Cập đạt được nhiều thành
tựu đáng chú ý như chữ viết, văn học, kiến
trúc và các kiến thức khoa học tự nhiên. Họ
có những di sản vươn tầm thế giới như: kim
tự tháp Ai Cập, nghệ thuật ướp xác, kiệt tác
hội họa, điêu khắc…

THÀNH PHỐ MEM-PHIT

ĐÔ THỊ VÀ CÁC NỀN VĂN MINH CỔ ĐẠI PHƯƠNG ĐÔNG

ền văn minh sông Ấn, sông Hằng ( Ấn Độ)
ĐÔ THỊ MÔ-HEN-GIÔ ĐA- RÔ
Diện tích thành khoảng 100km2 chia thành 2 khu Đông
Tây. Khu Đông là phố phường lớn, khu Tây là thành
quách. Kiến trúc thành quách phía Tây cao 10m. Trong
thành có kho thóc xây bằng gạch và những công trình
kiến trúc dùng để tắm rửa gọi là "Hồ khe lớn"
Khu Đông là những đường phố thông đi 4 phương với
kích thước rộng hơn 10m theo hướng Đông Tây và
Nam Bắc. Nhà dân đều có giếng nước và sân vườn.
Nhà cửa xây bằng gạch đá đốt qua lửa.
ở đây có một hệ thống thoát nước hoàn chỉnh. Trình độ
hoàn thiện của hệ thống thoát nước này ở một số các đô
thị hiện đại bậc trung cũng chưa thể đạt tới được. Đường
cống ngầm chằng chịt khắp thành phố. Đứng trước hệ
thống cống ngầm chằng chịt này, mọi người không khỏi
khâm phục sức sáng tạo của người xưa. Tất cả các khu
nhà ở đều có đặt vọng góc.

ĐÔ THỊ VÀ CÁC NỀN VĂN MINH CỔ ĐẠI PHƯƠNG ĐÔNG

Nền văn minh Trung Hoa
Văn minh Trung Hoa là một trong những
nền văn minh xuất hiện sớm nhất của
lịch sử nhân loại. Với một vùng lãnh thổ
rộng lớn và dân cư đông đúc. Văn minh
Trung Hoa đạt được nhiều thành tựu to
lớn. Về văn học, nghệ thuật, toán học,
tôn giáo, tín ngưỡng, kiến trúc, hội họa,
… Tất cả những thành tựu này đã làm
nên một đế chế Trung Hoa phát triển rực
rỡ và trở thành trung tâm văn minh quan
trọng ở vùng Viễn Đông và cả trên thế
giới

Vạn lý trường thành

*Điều kiện địa lí và lịch sử
 Do sản xuất phát triển, dân số tăng lên, những khu vực định cư nhỏ ban đầu đã mở
rộng thành các khu dân cư đông đúc và có sự phân công lao động => hình thành các
đô thị cổ đại: Ba-bi-lon, Mem-phit, Mô-hen-giô Đa- rô….

Hình 2. Đô thị cổ Mô-hen-giô Đa-rô (phục dựng)

Lược đồ các đô thị ở Lưỡng Hà cổ đại

*Mối quan hệ giữa đô thị và các nền văn minh cổ đại

Sự ra đời của các đô thị đóng vai trò quan trọng đối với sự
xuất hiện của các nền văn minh cổ đại

Là trung tâm hành chính, quân sự,
đầu mối kinh tế và giao thông của
các quốc gia cổ đại. Gắn với sự
phát triển của các nền văn minh cổ
đại

b. Đô thị và các nền văn minh Hi Lạp, La Mã cổ đại

HĐ: nhóm 4

NHÓM TÀI NĂNG

Thời gian
phút)

(

4

 Khai thác tư liệu 1 và thông tin mục b, hãy cho biết điều
kiện địa lí và lịch sử có ảnh hưởng như thế nào đến sự
hình thành các đô thị ở Hi Lạp và La Mã cổ đại.
 Đô thị ở Hy Lạp và La Mã cổ đại có vai trò như thế nào đối
với sự phát triển của các nền văn minh cổ đại châu Âu.

* Điều kiện địa lí và lịch sử

 Đất đai, khí hậu không thuận lợi cho sản xuất lương thực, chỉ thích hợp trồng
các loại cây nho, ô liu... làm thủ công, đồ gốm, rượu nho… để buôn bán, lấy thu
nhập để mua lương thực, thực phẩm. 
- Vào khoảng đầu thiên
niên kỉ I TCN, hai quốc gia
cổ đại phương Tây là Hy
Lạp và Rô-ma hình thành
trên 2 bán đảo Ban căng
và Italia
Hình 6. Xưởng chế biến dầu Ô liu ở nam I-ta-li-a (kho chum
đựng dầu được phát hiện, có khoảng 40 chum chứa gần
6000 lít dầu ăn)

Ro-ma

Hi Lạp

Gốm sứ Hi Lạp

Lược đồ các quốc gia cổ đại phương Tây

*Điều kiện địa lí và lịch sử

Nhiều vũng vịnh sâu và kín gió, thuận lợi cho hình thành hải cảng => giao
thương đường biển và buôn bán.
 Khu vực có nhiều nhiều tài nguyên (đá quý, quặng sắt, đất sét,...)=> phát
triển thủ công nghiệp
=> Nền kinh tế chính của Hy Lạp và Rô-ma là thủ công nghiệp và thương nghiệp , hải
cảng trở thành trung tâm đô thị.

Nhập ngũ cốc ở cảng Ô-si-ta, cửa sông Ti-bơ
thành Rô-ma

Buôn bán giao thương ở hải cảng Pire (Hi Lạp)

VĂN MINH
LA MÃ

VĂN MINH HI
LẠP

ĐÔ THỊ VÀ CÁC NỀN VĂN MINH HY LẠP, LA MÃ CỔ ĐẠI
Nền văn minh Hy Lạp
Người Hy Lạp cổ đại đã tạo ra một
nền văn minh huy hoàng. Họ đạt được
những thành tựu nổi bật về chính trị,
văn học, kiến ​trúc và tư tưởng triết
học. Đồng thời được mệnh danh là
“cái nôi của nền văn minh phương
Tây”. Hy Lạp không phải là nền văn
minh cổ đại lâu đời nhất. Nhưng nó là
đóng góp
Lạp
mộtNhững
trong những
nềncủa
vănngười
minh Hy
có ảnh
cổ
đại nhất.
được ghi vào lịch sử nhân loại
hưởng
như những ánh hào quang rực rỡ nhất.
Đến giờ con người vẫn không ngừng
học hỏi những tri thức từ nền văn
minh này. Đảm bảo sự đi lên của tinh
hoa nhân loại. Bởi sự thịnh vượng của
nhân loại không chỉ đến từ một nền

Đền Parthenon, một ngôi đền được xây dựng cho nữ thần 
Athena nằm trên khu vực Acropolis ở Athens

ĐÔ THỊ VÀ CÁC NỀN VĂN MINH HY LẠP, LA MÃ CỔ ĐẠI
Nền văn minh La Mã

Thông qua Quân đội và Chiến
tranh. Người La Mã đã xây dựng
một đế chế để lại ảnh hưởng sâu
sắc lên văn minh phương Tây. Các
quân đoàn La Mã đã chinh phạt
khắp các lãnh thổ xung quanh Địa
Trung Hải. Mang vinh quang và của
cải về cho La Mã.
Khi ở đỉnh cao của quyền lực, La
Mã đã cai trị một vùng đất rộng
lớn. Tất cả những quốc gia thuộc
vùng Địa Trung Hải đều thuộc một
phần của La Mã. Trước đây La Mã
được vua cai trị, tuy nhiên sau sự
cai trị của 7 vị vua thì người dân

ĐẤU TRƯỜNG CÔ-LI-DÊ( LA MÃ)

Là một đấu trường lớn ở thành phố Rôma, gồm sân đấu hình êlip (kích thước 86,54 m) và
khán đài có 80 hàng bậc thang, chia làm 4 tầng, chứa được 50 nghìn khán giả. Được xây
bằng đá, kết cấu chịu lực bằng gạch và bê tông. Kiến trúc hùng vĩ nhờ hình khối lượn tròn
mềm mại và phân vị theo chiều cao thành 4 tầng bằng kiến trúc cổ điển khác nhau.

*Điều kiện địa lí và lịch sử

- Ở Hy Lạp, La Mã cổ đại, đất đai khô cằn chỉ thích hợp trồng
những cây lâu năm. Có nhiều vũng, vịnh thuận lợi cho việc
hình thành những hải cảng. 
- Do sống gần biển, lại có nhiều mỏ khoảng sản nên cư dân
ở đây sớm phát triển mạnh hoạt động buôn bán hàng hải và
sản xuất thủ công nghiệp.

* Mối quan hệ giữa đô thị cổ và các nền văn minh Hi Lạp, La Mã

Các đô thị ở Hy Lạp, La Mã cổ đại đều đóng vai trò là trung
tâm kinh tế, chính trị của nhà nước, đồng thời cũng đặt nền
tảng cho sự hình thành và phát triển của các nền văn minh.

Văn minh Hy Lạp, La Mã dựa trên sự phát triển của nền kinh
tế công thương nghiệp. Một bộ phận dân cư tại các đô thị
tham gia vào những sáng tạo văn học, nghệ thuật, triết học,
khoa học - kĩ thuật.... .. Nhiều thành tựu văn hoá rực rỡ còn
được bảo tồn và phát huy giá trị to lớn đến tận ngày nay.

2

Các đô thị châu Âu thời trung đại và vai trò của giới
thượng lưu

Nhóm 1,3: Phân tích điều kiện dẫn đến sự
ra đời các đô thị trung đại ở Tây Âu?
Thử tài
của em

HĐ: cặp đôi

Thời gian
phút)

Nhóm 2,4: Khai thác tư liệu 2 và thông tin trong

(

mục, cho biết tầng lớp thương nhân có vai trò như
thế nào đối với các đô thị trung đại ở châu Âu?

3

a.Sự ra đời của các đô thị châu Âu thời trung đại

 Từ thế kỉ XI, do sản xuất phát triển
 Một số thợ thủ công đã tìm cách trốn khỏi lãnh địa => họ đến
những nơi đông dân cư, gần nguồn nguyên liệu, nơi giao nhau
của các trục đường chính,... nhóm nhau lại để cùng sản xuất,
buôn bán => các đô thị hình thành.

2. Các đô thị châu Âu thời trung đại và vai trò của
giới thương nhân .
a, Sự ra đời của các đô thị châu Âu thời trung đại.
- Từ thế kỉ XI, sản xuất nông nghiệp, thủ công ... Trong các

lãnh địa phong kiến có nhiều biến đổi.
- Một số thợ thủ công đã tìm cách trốn khỏi lãnh địa => họ
đến những nơi đông dân cư, gần nguồn nguyên liệu, nơi giao
nhau của các trục đường chính,... nhóm nhau lại để cùng sản
xuất, buôn bán => các đô thị hình thành.
- Bên cạnh đó, có các đô thị do lãnh chúa, hoặc Giáo Hội xây
dựng hoặc phục hồi.

ĐẠI HỌC OXFORD Ở ANH ( thành lập 1096)

ĐẠI HỌC SORBONNE Ở PHÁP ( thành lập 1257)

Sự chuyên môn hoá trong thủ công nghiệp

a. Sự ra đời của các đô thị châu Âu thời trung đại

Hội chợ ở Đức

Cảnh sinh hoạt trong thành thị phương Tây

Cảng Ham bourg (Đức)thế kỉ XV

Hội chợ Săm-pa-nhơ Pháp

b. Vai trò của thương nhân trong các đô thị châu Âu trung đại

 Thương nhân và thợ thủ công là người nắm giữ hoạt động
kinh tế, tài chính của các đô thị.

Thương nhân buôn bán tại đô thị Xê-na ở I-ta-li-a (tranh vẽ,khoảng thế kỉ XIII)

+ Vai trò của thương nhân : thu mua hàng hoá của nơi sản xuất,
bán cho người tiêu thụ và tổ chức các hội chợ để thúc đẩy thương
mại.

b. Vai trò của thương nhân trong các đô thị châu Âu trung đại

Hình 4. Ngân hàng Môn-te Đây Pat-chi đi Si-ê-na
(I-ta-li-a)- ngân hang lâu đời nhất thế giới

Hình 5. Lễ hội Han-se-tic (ở Lít-va ngày nay) có truyền thống
từ hội chợ thời trung đại

b. Vai trò của thương nhân trong các đô thị châu Âu trung đại

 Hoạt động của thương nhân và thương hội đã thúc đẩy
kinh tế hàng hoá phát triển, làm tan rã dần nền kinh tế tự
nhiên, đóng kín trong các lãnh địa trước đây.
 Việc buôn bán giữa các nước ngày càng sôi động, đặc
biệt xung quanh vùng Địa Trung Hải.

2. Các đô thị châu Âu thời trung đại và vai trò
của giới thương nhân .
b, Vai trò của các thương nhân trong các đô
thị châu Âu thời trung đại.
- Thu mua hàng hoá của nơi sản xuất, bán cho
người tiêu thụ và tổ chức các hội chợ để thúc đẩy
thương mại.
- Họ phản đối văn hóa phong kiến lỗi thờ, lạc hậu
và đòi hỏi xây dựng nền văn hóa mới. Do đó,
phong trào văn hóa phục hưng nảy nở.

Con đường buôn bán từ phương Đông sang phương Tây

Vai trò của thành thị:
+ Phá vỡ nền kinh tế tự cấp tự túc, tạo điều kiện
cho kinh tế hàng hoá giản đơn phát triển.
+ Tạo ra không khí dân chủ tự do trong các thành
thị, hình thành các trường đại học lớn.
+ Góp phần xoá bỏ chế độ phong kiến phân
quyền, thống nhất quốc gia.
=>Góp phần làm cho chế độ phong kiến ở Châu Âu
suy vong.

LUYỆN TẬP
VÀ VẬN DỤNG

LUYỆN TẬP
Những điều kiện đia lí và lịch sử dẫn đến sự hình thành các đô thị
phương Đông và phương Tây cổ đại có những điểm gì khác nhau?
2 phút
1 phút

Cá nhân ghi ý kiến ra giấy
NOTE
Chia sẻ với bạn về ý kiến của cá nhân

VẬN DỤNG
Dựa vào kiến thức đã học và hiểu biết của bản thân,hãy nêu ví dụ
về sự phát triển hay suy tàn của một nền văn minh thời cổ đại gắn
liền với sự thịnh vượng hay suy tàn đô thị

THỬ THÁCH CHO EM
Theo em, sự phát triển của đô thị châu Âu thời trung đại
gắn liền với vai trò của tầng lớp thương nhân có ý nghĩa
đối với sự phát triển của các quốc gia ngày nay không?
Vì sao?

1

Dặn
dò

Xem lại bài đã học

2
3

Về nhà vẽ sơ đồ tóm tắt bài 38 – làm bài
tập 1 trang 118 SGK
Chuẩn bị bài Dân cư Bắc Mĩ

Đô thị là trung tâm kinh tế, nơi tập trung của thương nhân và
thợ thủ công,là nơi gặp gỡ của các tuyến đường thương mại,
thúc đẩy quá trình tập trung dân cư => ra đời của nhà nước,
chữ viết, luật pháp…
Là trung tâm hành chính, quân sự => nơi ra đời các hình thức
chính quyền cổ đại.
Nơi lưu giữ và truyền bá các thành tựu của văn minh cổ đại.