BÀI 2.
NHỮNG CUNG BẬC TÂM TRẠNG

THỰC HÀNH TIẾNG VIỆT

BIỆN PHÁP TU TỪ ĐIỆP THANH VÀ
BIỆN PHÁP TU TỪ ĐIỆP VẦN

KHỞI ĐỘNG

GV TỔ CHƠI TRÒ CHƠI THẢ THƠ
GV chia lớp thành 4 đội chơi
GV chiếu một số câu thơ lên bảng, mỗi ngữ liệu bị mất đi một vài
chữ quan trọng. HS dự đoán chữ bị mất là từ nào trong số
các đáp án được đưa ra và giải thích lí do.
- GV viết các số từ 1 đến 30 lên bảng theo trình tự ngẫu nhiên. Các đội
chơi chọn ra 1 người đứng đầu hàng. GV đọc một con số bất kì, các đội
chơi giành quyền trả lời câu hỏi bằng cách chạm tay nhanh nhất vào
con số mà GV vừa đọc. Nếu đội chơi giành được quyền trả lời mà trả
lời sai, cơ hội trao cho 3 đội còn lại.

Chọn từ thích hợp để “thả” vào chỗ trống trong câu thơ sau:
Cuối trời mây trắng bay
Lá vàng ......................
Phải chăng lá về rừng
Mùa thu đi cùng lá
Mùa thu ra biển cả
HẾT GIỜ
Theo dòng nước mênh mang
(Theo Xuân Quỳnh, Thơ tình cuối mùa thu)
A

thưa thớt quá

B

rụng nhiều quá

C

mênh mang quá

2. Ao thu lạnh lẽo nước trong veo,
Một chiếc thuyền câu ..........
Sóng biếc theo làn hơi gợn tí,
Lá vàng trước gió sẽ đưa vèo.
(Theo Nguyễn Khuyến, Thu điếu)
A

nổi bồng bềnh

B

bé tẻo teo

C

dưới ánh trăng

HẾT GIỜ

3. Từ lúc nghe lời ru của mẹ
Cánh cò bay trong .........
Từ lúc nghe truyền thuyết mẹ Âu Cơ
Từ lúc tôi còn chập chững tuổi thơ.
(Theo Huy Tùng, Việt Nam ơi)
A

những giấc mơ

B

ánh nắng mai

C

giấc mơ xanh

HẾT GIỜ

4. Gió và tình yêu thổi trên đất nước tôi
Gió rừng cao xạc xào lá đổ
Gió mù mịt những ............................
Những dòng sông ào ạt cánh buồm căng.
(Theo Lưu Quang Vũ, Gió và tình yêu thổi trên đất nước tôi)
A

cánh đồng lộng gió

B

núi đồi mờ tỏ

C

con đường bụi đỏ

HẾT GIỜ

5. Rặng liễu đìu hiu đứng chịu tang,
Tóc buồn buông xuống.............
Đây mùa thu tới - mùa thu tới
Với áo mơ phai dệt lá vàng.
(Theo Xuân Diệu, Đây mùa thu tới)
A

lệ ngàn hàng

B

sông mênh mang

C

bờ vai nàng

HẾT GIỜ

GV kết nối các câu thơ được đưa ra trong trò chơi với bài học về
biện pháp tu từ điệp thanh và biện pháp tu từ điệp vần: Các câu
thơ các em vừa “thả thơ” sử dụng biện pháp tu từ điệp thanh
hoặc điệp vần để tạo nên ấn tượng về mặt âm thanh và ý nghĩa.

HÌNH THÀNH
KIẾN THỨC

I. Biện pháp tu từ điệp thanh và biện pháp
tu từ điệp vần
1. Biện pháp tu từ điệp thanh

HS đọc Tri thức ngữ văn trong SGK (tr. 40);
đọc khung Nhận biết biện pháp tu từ điệp
thanh và biện pháp tu từ điệp vần trong SGK
(tr. 47 - 48) để thảo luận, vẽ sơ đồ tư duy.

1. Biện pháp tu từ điệp thanh
Điệp thanh là biện pháp tu từ ngữ âm, tạo nên bằng cách lặp lại thanh điệu
cùng loại (thanh bằng hoặc thanh trắc) để làm tăng tính nhạc, nâng cao hiệu
quả diễn đạt.
Điệp thanh có thể được tạo nên bằng cách sử dụng lặp lại một loạt âm tiết có
cùng thanh điệu (thanh bằng hoặc thanh trắc). Điệp thanh cũng có thể được tạo
nên bằng cách sử dụng lặp lại thanh điệu theo từng nhóm âm tiết

I. Biện pháp tu từ điệp thanh và biện pháp
tu từ điệp vần
2. Biện pháp tu từ điệp vần

2. Biện pháp tu từ điệp vần
Điệp vần là biện pháp tu từ ngữ âm, sử dụng những âm tiết có vần giống
nhau nhằm tạo ra sự trùng điệp về âm hưởng, tăng tính nhạc để biểu đạt cảm
xúc của người viết (người nói), đồng thời gây ấn tượng thẩm mĩ cho người
đọc (người nghe).
- Điệp vần trong thơ có thể xuất hiện ở vị trí các âm tiết gieo vần: âm tiết cuối
cùng của câu thơ (vần chân) hoặc âm tiết nằm ở khoảng giữa câu thơ (vần
lưng), tạo tính liên kết, tính nhạc cho câu thơ. Ở một số bài thơ, việc gieo vần
tạo được ấn tượng hoặc cảm xúc đặc biệt, có hiệu quả tu từ rõ nét, đó chính là
điệp vần. Điệp vần còn có thể xuất hiện ở những vị trí âm tiết không đóng vai
trò gieo vần, tạo ra sự trùng điệp về âm hưởng, tăng nhạc tính để chuyển tải
cảm xúc cần biểu đạt trong thơ.

LUYỆN TẬP

1. Bài tập 1
HS thực hiện bài
tập 1 trong SGK,
tr. 47 - 48 (làm việc
cá nhân).

1. Bài tập 1

Câu a

Biện pháp tu từ điệp thanh được tạo
nên bằng cách lặp lại các âm tiết có
cùng loại thanh điệu là thanh trắc
(các âm tiết dùng thanh trắc: khóc,
nước, mắt, thắt, gọi, chửa, dính,
chặt), đặc biệt là các thanh trắc ở
các vị trí gieo vần (mắt, thắt, chặt).

Tác dụng: tạo âm hưởng về
một cảm xúc đau đớn đang
phải cố nén lại.

1. Bài tập 1
Câu b
.

Biện pháp tu từ điệp thanh được tạo
nên bằng cách lặp lại một loạt âm
tiết có cùng loại thanh điệu là thanh
bằng.

Tác dụng: tạo âm hưởng về một
nỗi niềm (nỗi buồn) nhẹ nhàng,
êm dịu.

1. Bài tập 1 C â u c

Sau 3 câu thơ dùng nhiều thanh trắc,
miêu tả cảnh thiên nhiên với núi
non hùng vĩ, địa hình hiểm trở, câu
thơ thứ 4 sử dụng biện pháp tu từ
điệp thanh với một loạt âm tiết có
cùng thanh bằng.

Tác dụng: tạo âm hưởng như
tiếng thở phào thảnh thơi của
người vừa vượt qua chặng
đường gian nan, đồng thời gợi
hình dung về một khung cảnh
rộng mở, bình yên.

2. Bài tập 2

HS thực hiện bài tập 2 trong
SGK, tr. 48 (làm việc cá nhân).

Có 5 trường hợp điệp thanh theo từng nhóm âm tiết
t ro n g c ù n g m ộ t c â u t h ơ :
Đầm mưa xuống, nẻo đồi
Mưa hoa rụng, mưa hoa
04 mưa xuống (bằng - bằng 01 xuân rụng (bằng - bằng trắc)
trắc)
Bóng dương tà ... rụng
05 bóng tà dương (trắc Mưa xuống lầu, mưa
bằng - bằng)
02 xuống thềm lan (bằng Sự lặp lại thanh điệu theo từng nhóm
trắc - bằng)
âm tiết tạo nên tính nhạc cho câu thơ,
đồng thời giúp người đọc cảm nhận
Lầu mưa xuống, thềm
được sự vật đang ở trong một trạng thái,
một xu thế không thay đổi (những giọt
03 lan mưa xuống (bằng bằng - trắc)
mưa đang rơi mau ở khắp chốn/ bóng
chiều buông xuống).

3. Bài tập 3

HS thực hiện bài tập 3
trong SGK, tr. 48 (làm
việc theo nhóm).

3. Bài tập 3

Câu a

Trong đoạn thơ, vần ương xuất hiện
3 lần:
Rơi hoa hết mưa còn rả rích
Càng mưa rơi càng tịch bóng
dương
Bóng dương với khách tha hương
Mưa trong ý khách muôn hàng lệ
rơi.

Vần ương ngân dài, lặp lại ở
hình ảnh “bóng dương” và
“khách tha hương” không chỉ
tạo nên cảm nhận về một nỗi
khắc khoải, day dứt mà còn
gây ấn tượng về sự đồng điệu
giữa cảnh vật (bóng dương) và
con người (khách tha hương).

3. Bài tập 3

Câu b

Trong đoạn thơ, các vần ưa, át xuất
hiện 3 lần; các vần ai, a xuất hiện 2
lần, kết hợp với việc sử dụng từ láy
(xôn xao, ngân nga):
Tôi lại về quê mẹ nuôi xưa Một
buổi trưa, nắng dài bãi cát Gió lộng
xôn xao, sóng biển đu đưa Mát rượi
lòng ta ngân nga tiếng hát...

Tác dụng: đem lại cho
người đọc cảm nhận về
những con sóng biển từng
đợt, từng đợt rì rào xô tới
rồi lại lùi ra khỏi bờ cát,
dìu dặt, nhẹ nhàng.

VẬN DỤNG

Nhiệm vụ
HS viết đoạn văn thể hiện
cảm xúc, suy nghĩ về một bài
thơ/ đoạn thơ có sử dụng
biện pháp tu từ điệp thanh
hoặc điệp vần.

Ví dụ: Trong đoạn thơ sau, Thâm Tâm sử dụng
rất nhiều thanh bằng (gạch chân).
Đưa người, ta không đưa qua sông,
Sao có tiếng sóng ở trong lòng?
Bóng chiều không thắm, không vàng vọt,
Sao đầy hoàng hôn trong mắt trong?
Đưa người, ta chỉ đưa người ấy
Một giã gia đình, một dửng dưng...
(Thâm Tâm, Tống biệt hành)

Đoạn văn của HS thể hiện cảm xúc, suy nghĩ về
một bài thơ/ đoạn thơ có sử dụng biện pháp tu từ
điệp thanh hoặc biện pháp tu từ điệp vần.

HẸN GẶP LẠI