Bài 1
BẦU TRỜI TUỔI THƠ

“Trẻ thơ tìm thấy tất cả ở nơi chẳng có gì…”
(Gia-cô-mô Lê-ô-pác-đi)

GIỚI THIỆU BÀI HỌC

BẦU TRỜI TUỔI THƠ

BẦU TRỜI TUỔI THƠ

CẢM ƠN
CUỘC SỐNG
ĐÃ CHO TÔI
NHỮNG
KHOẢNH
KHẮC
TUYỆT VỜI
NƠI TUỔI
THƠ!

-Em có cảm xúc gì khi xem một số bức tranh trên?
-HS đọc phần Giới thiệu bài học trong SGK.
-Chủ đề:
Bầu trời tuổi thơ.
-Thể loại:
Bầy chim chìa vôi (Nguyễn Quang Thiều), Đi lấy mật (trích Đất
rừng phương Nam – Đoàn Giỏi), Ngôi nhà trên cây (trích Tốt-tôchan bên cửa sổ, Cư-rô-ya-na-gi Tê-sư-cô).
-> Truyện

TRI THỨC NGỮ VĂN

1. Đề tài và chi tiết
a. Đề tài
Khái niệm

Đề tài là phạm vi đời sống được phản ánh, thể hiện
trực tiếp trong tác phẩm văn học.
Dựa vào sự kiện được miêu tả: đề tài lịch sử, đề tài
chiến tranh, đề tài gia đình, đề tài phiêu lưu…

Phân loại

Dựa vào không gian được tái hiện: đề tài miền núi,
đề tài nông thôn, đề tài thành thị...
Dựa vào loại nhân vật trung tâm của tác phẩm: đề tài
trẻ em, đề tài người nông dân, đề tài người lính,…

Một tác phẩm có thể đề cập nhiều đề tài, trong đó có một đề tài
chính.

Ví dụ: Hãy xác định đề
tài của các tác phẩm sau:
Văn bản
Bài học đường
đời đầu tiên.
Cô bé bán
diêm.
Cây khế.
Mây và sóng

Đề tài
Cuộc sống của các loài vật. Tình bạn.
Những mảnh đời bất hạnh. Trẻ em.
Gia đình. Tình anh em.
Tình mẫu tử .Trẻ em

=> Mỗi văn bản có thể có nhiều đề tài, trong đó có một đề tài
chính.

b. Chi tiết
Chi tiết là yếu tố nhỏ nhất tạo nên thế giới hình tượng (thiên nhiên, con
người, sự kiện...) nhưng có tầm ảnh hưởng quan trọng đặc biệt trong việc
đem lại sự sinh động, lôi cuốn cho tác phẩm văn học.

Ví dụ: Chi tiết trong văn bản “Gió lạnh đầu mùa” của nhà văn Thạch
Lam:
Khi chợt nhớ ra là mẹ cái Hiên rất nghèo, chỉ có nghề mò cua bắt ốc,
Sơn động lòng thương, đã cùng chị Lan mang chiếc áo bông cũ cho
Hiên.
=>Sơn là một cậu bé giàu tình cảm, dễ thương, trong sáng và nhân
hậu.

Ví dụ về chi tiết
Trong truyện ngắn “Bức tranh của em gái tôi” (Tạ Duy Anh), chi
tiết cuối truyện miêu tả lại diễn biến tâm trạng của người anh khi
ngắm nhìn bức tranh cô em gái vẽ chính mình là một chi tiết tiêu
biểu. Chi tiết này đã diễn tả những cung bậc cảm xúc của người anh
đi từ ngạc nhiên, sung sướng hãnh diện, rồi thấy xấu hổ, hối hận
khi nhận ra tấm lòng bao dung của em gái dành cho mình. Chi tiết
cũng cho thấy sức mạnh cảm hoá của lòng nhân hậu.

2. Tính cách nhân vật

Những đặc điểm riêng tương đối ổn định của nhân vật, được bộc lộ qua
mọi hành động, cách ứng xử, cảm xúc, suy nghĩ,…

Thể hiện qua các mối quan hệ, qua lời kể và suy nghĩ của nhân vật
khác.

Hãy nêu tính cách của các nhân vật trong các văn bản đã học dưới
đây:
+ Nhân vật cáo trong “Nếu cậu muốn có một người bạn”
=> Có hiểu biết và kinh nghiệm sâu sắc luôn chân thành và khát
khao tìm bạn.
+ Nhân vật Lý Thông trong truyện Thạch Sanh.
=> Ích kỷ, độc ác tham lam, gian sảo, hèn nhát
+ Nhân vật Sơn trong “Gió lạnh đầu mùa”.
=> Là cậu bé có tâm hồn ngây thơ trong sáng và tấm lòng nhân
hậu.
+ Nhân vật người anh trai trong “ Bức tranh của em gái tôi”.
=>Là cậu bé hồn nhiên, có lúc đố kỵ, ganh ghét với người khác
nhưng biết vượt lên để hoàn thiện nhân cách.

Ví dụ về tính cách nhân vật

Trong truyện ngắn "Bức tranh của em gái tôi" (Tạ Duy Anh):
Nhân vật người anh trai hiện lên là người ích kỉ, đố kị.
+ Thể hiện qua suy nghĩ;
+ Thể hiện qua hành động;
+ Thể hiện qua thái độ, cảm xúc.

Văn bản 1

BẦY CHIM CHÌA VÔI
(Nguyễn Quang Thiều)

KHỞI
ĐỘNG
? Hãy chia sẻ một trải nghiệm đẹp của tuổi thơ em. Ghi lại một số từ ngữ diễn

tả cảm xúc của em khi nghĩ về trải nghiệm đó.
-Tuổi thơ em có rất nhiều những kỉ niệm đẹp, đáng nhớ. Đó là lúc cùng các
bạn thả diều, chơi lò cò, chơi ô ăn quan, thả diều cùng các bạn, ra đồng gặt lúa,
tắm mưa, đi bắt cua, cá ngoài đồng…
Khi nhớ về những kỉ niệm thơ ấu đó em thấy trong trái tim mình tràn ngập
sự xúc động, bồi hồi, một cảm giác hạnh phúc được lan truyền, bất giác em
tự mỉm cười vì một phần kí ức. Những kỉ niệm đó là mảnh ghép đẹp nhất, trân
quý nhất của em về những ngày tháng tuổi thơ đã trôi qua.
- HS nghe ca khúc “Quê hương tuổi thơ tôi” của Từ Huy:
https://www.youtube.com/watch?v=600rebPvzeo
-Nhà văn Nguyễn Quang Thiều có những kỉ niệm tuổi thơ rất đẹp và đáng
yêu bên những người bạn trên dòng sông Đáy.

I

ĐỌC- TÌM HIỂU CHUNG

1 Đọc- chú thích

- HS đọc phân vai: Người kể chuyện,
Mên, Mon.
- Giọng đọc to, trôi chảy, phù hợp về tốc
độ đọc; phân biệt được lời người kể
chuyện và lời nhân vật; đoạn miêu tả
cảnh bầy chim chìa vôi non bay lên và
cảm xúc của hai nhân vật.
-Từ khó: chìa vôi, chũm, ngập bủm.

2.Tìm hiểu chung

-

a. Tác giả

+ Nguyễn Quang Thiều sinh 1957, quê Hà Nội.
+Ông sáng tác thơ, viết truyện, vẽ tranh...
+ Truyện viết cho thiếu nhi của Nguyễn Quang
Thiều chân thực, gần gũi với cuộc sống đời
thường; thể hiện sự nhạy cảm, trong sáng, tràn
đầy niềm yêu thương vạn vật của tâm hồn trẻ thơ.

MỘT SỐ TÁC PHẨM

b.Tác phẩm

- Thể loại:

Truyện ngắn

- Xuất xứ:

Trích từ tác phẩm “Mùa hoa cải bên sông”.

-Đề tài:

Trẻ em

-Ngôi kể:

Ngôi thứ ba

-Nhân vật chính:

Mên và Mon

Phần 1: Từ đầu ...
“sinh nở của chúng”
 Cuộc trò chuyện

của Mon và Mên về
tổ chim chìa vôi.

Phần 2: Tiếp... “của
ông Hào mà đi”
 Cuộc trò chuyện

của Mon và Mên
về quyết định đi
cứu bầy chim chìa
vôi.

Phần 3: Còn lại
 Cảm xúc của hai
anh em khi chứng
kiến cảnh bầy chim
chìa vôi non đập
cánh bay lên.

Tóm tắt văn bản:
Mên và Mon lo lắng cho bầy chim chìa vôi non,
sợ chúng bị chết đuối khi thấy mưa to và nước sông
dâng cao ngoài bãi sông. Hai anh em đã đi dò ra bãi
cát giữa sông để cứu tổ chim sắp bị ngập nước và
xúc động khi chứng kiến cảnh đàn chim bé bỏng bứt
khỏi dòng nước khổng lồ bay lên.

Tìm hiểu lời người kể
chuyện, lời nhân vật
Hoàn thiện PHT số 1
để tìm hiểu về lời
người kể chuyện và lời
nhân vật

Chỉ ra đâu là lời người kể chuyện, đâu là lời nhân vật trong đoạn văn sau:

Khoảng hai giờ sáng Mon tỉnh giấc. Nó xoay mình sang
phía anh nó, thì thào gọi:
- Anh Mên ơi, anh Mên!
- Gì đấy? Mày không ngủ à? – Thằng Mên hỏi lại, giọng
nó ráo hoảnh như đã thức dậy từ lâu lắm rồi.

Chỉ ra đâu là lời người kể chuyện, đâu là lời nhân vật trong đoạn văn sau:

Khoảng hai giờ sáng Mon tỉnh giấc. Nó xoay mình sang
phía anh nó, thì thào gọi:
- Anh Mên ơi, anh Mên!
- Gì đấy? Mày không ngủ à? – Thằng Mên hỏi lại, giọng
nó ráo hoảnh như đã thức dậy từ lâu lắm rồi.

II. KHÁM PHÁ VĂN BẢN
1. Cuộc trò chuyện của hai anh em Mên và Mon lúc nửa
đêm ( phần 1)

Thời gian
Hoàn cảnh
(thời tiết)
Nội dung cuộc
trò chuyện

Tâm trạng
Chi tiết nào thể
hiện rõ nhất tâm
trạng đó?

Khoảng hai giờ sáng.
Trời mưa to. Trong tiếng mưa hình như có tiếng nước sông dâng
cao , xiên xiết chảy.
Mon

Mên

- Anh bảo mưa có to không?
- Nhưng anh bảo nước sông lên có to
không?
- Em bảo. Thế cái bãi cát giữa sông đã
ngập chưa?
- Em sợ những con chim chìa vôi non
bị chết đuối mất.
- Thế anh bảo chúng nó có bơi được
không?
- Sao nó lại không làm tổ ở trên bờ?

- Lại chẳng to.
- Bây giờ phải ngập đến cánh bãi
dưới rồi.
- Ừ nhỉ. Có lẽ sắp ngập đến bãi cát
rồi.
- Tao cũng sợ.
- Chim thì bơi làm sao được.
- Tao không biết.

Thời gian
Hoàn cảnh
(thời tiết)
Nội dung cuộc
trò chuyện

Khoảng hai giờ sáng.
Trời mưa to. Trong tiếng mưa hình như có tiếng nước sông dâng
cao , xiên xiết chảy.
Mon

Mên

Tâm trạng

Mên và Mon lo sợ bầy chim chìa vôi non sẽ bị chết đuối trước nguy
cơ bãi cát giữa sông bị ngập.

Chi tiết nào thể
hiện rõ nhất
tâm trạng đó?

-Em bảo - Mon ngập ngừng. - Thế cái bãi cát giữa sông đã ngập
chưa?
- Ừ nhỉ. - Giọng thằng Mên chợt thảng thốt. - Có lẽ sắp ngập
mất bãi cát rồi.
-Em sợ những con chim chìa vôi non bị chết đuối mất.
-Tao cũng sợ.

2. Nhân vật Mon (phần 2)
? Trong cuộc trò chuyện ở phần (2), Mon nói với Mên những chuyện gì?
Nội dung cuộc trò chuyện ấy giúp em nhận ra được những nét tính cách
nào của nhân vật Mon?
- Mon nói với anh về:
+Việc thả cá bống bố bắt được.
+Nỗi lo lắng cho bầy chim chìa vôi non: Tổ chim có bị ngập không? Bầy
chim non có bị chết không? Cần phải tìm cách nào để cứu chúng?
+ Rủ anh mang tổ chim vào bờ.

-> Tính cách của Mon: Một cậu bé có tâm hồn trong sáng, nhân
hậu, giàu lòng yêu thương loài vật, trân trọng sự sống.

3. Nhân vật Mên (phần 3)
? Nêu một số chi tiết miêu tả nhân vật Mên ở phần (3). Em hãy dựa vào những
chi tiết đó để khái quát tính cách của nhân vật Mên.

Lời nói
- Chứ còn sao. - Lúc này giọng thằng Mên
tỏ vẻ rất người lớn. - Nào xuống đò được rồi
đấy.
-Phải kéo về bến chứ, không thì chết. Bây
giờ tao kéo còn mày đẩy.

Cử chỉ, hành động
Thằng Mên quấn cái dây
buộc đò vào người nó và
gò lưng kéo.

=> Mặc dù còn nhỏ tuổi nhưng Mên đã tỏ rõ là một người sống có trách nhiệm,
biết suy nghĩ, hành động mạnh mẽ, biết quan tâm mọi thứ xung quanh và cũng
là một người yêu động vật và thế giới tự nhiên.

4. Khung cảnh bãi sông trong buổi bình minh

- HS đọc đoạn “Khi ánh bình minh...” đến hết.
-? Khi đọc đoạn văn miêu tả khung cảnh bãi sông trong
buổi bình minh, em có ấn tượng nhất với chi tiết nào? Vì
sao?
-HS tự do lựa chọn chi tiết và thể hiện được cảm nhận
riêng của mình.

Chi tiết gây ấn tượng:
Ví dụ:

-Chi tiết miêu tả cảnh tượng như huyền thoại: “Từ
mặt nước sông, những cánh chim bé bỏng và ướt át
đột ngột bứt khỏi dòng nước khổng lồ bay lên”.
Chi tiết này gây ấn tượng nhờ sự tương phản của
hai hình ảnh cánh chim bé bỏng - dòng nước khổng
lồ và cảm xúc ngỡ ngàng, vui sướng của hai anh
em Mên, Mon khi thấy bầy chim chìa vôi non
không bị chết đuối mặc dù dải cát nơi chúng làm tổ
đã chìm trong dòng nước lũ.

-Chi tiết miêu tả bầy chim:
+Chim bố và chim mẹ: “Nước sông dâng lên đến đâu”... “đảm bảo”.
+Bầy chim non: “ Nếu bây giờ chim cất cánh sớm hơn”... “chúng sẽ
bị dòng nước cuốn chìm”.
Chi tiết này giúp người đọc cảm nhận được điều kì diệu của thế giới
tự nhiên và sự sống.
- Chi tiết miêu tả bầy chim non: “Cuối cùng bầy chim non” ... “một
lùm dứa dại bờ sông”.
->Đây là chi tiết thể hiện sức sống mãnh liệt của thiên nhiên; gợi
liên tưởng đến vẻ đẹp của lòng dũng cảm, của những khoảnh khắc
con người vượt qua gian nan, thử thách để trưởng thành.

5. Kết thúc truyện
? Trong đoạn kết của truyện, Mên và Mon
hình như không hiểu rõ vì sao mình lại khóc.
Em hãy giúp các nhân vật lí giải điều đó.
-Khi ngắm nhìn cảnh tượng bầy chim chìa
vôi non cất cánh bay lên trong buổi bình
minh, Mên và Mon đã khóc từ lúc nào.
-Khóc vì vui sướng, hạnh phúc khi thấy tất
cả những con chim chìa vôi đều bay được
vào bờ.
=> Vẻ đẹp hồn nhiên, thơ ngây, trong sáng
của hai anh em.

III. TỔNG KẾT
HS thảo luận theo khăn trải bàn.

Nội dung

Nghệ thuật

-Sức sống kì diệu của bầy
chim chìa vôi.
-Tâm hồn trong sáng, nhân
hậu của hai nhân vật Mên
và Mon.

-Cốt truyện đơn giản nhưng hấp
dẫn.
-Lời văn bình dị, gần gũi.
-Am hiểu, miêu tả thiên nhiên tinh
tế.
-Khắc hoạ nhân vật đặc sắc từ cử
chỉ, hành động, ngôn ngữ đến cảm
xúc, suy nghĩ.

VẬN DỤNG

Viết đoạn văn (5-7 câu) kể lại sự việc bầy chim chìa vôi
bay lên khỏi bãi sông bằng lời của một hoặc hai nhân
vật Mon hoặc Mên( ngôi kể thứ nhất).

1,

Xác đinh yêu cầu:
+ Dạng bài viết: đoạn văn
+ Dung lượng đoạn văn: từ 5-7 câu
+ Chủ đề: kể lại sự việc kể lại sự việc bầy chim chìa vôi
bay lên khỏi bãi sông bằng lời của một hoặc hai nhân vật
Mon hoặc Mên.
=> ngôi kể thứ nhất( nhân vật xưng “tôi” để kể lại )

2, Tìm ý:
Ghi lại những nội dung chính trong cốt truyện từ đoạn miêu
tả bầy chim chìa vôi bay lên khỏi bãi sông:
+ Bối cảnh: cảnh bên bờ sông vào lúc bình minh; dải cát bị
dòng nước khổng lồ nuốt chửng.
+ Cảnh tượng những con chim non bay lên khỏi dòng nước.
+ Cảnh tượng một chú chim non bị đuối sức, rơi xuống dòng
nước nhưng đã mạnh mẽ bứt mình bay lên cao.
+ Cảm xúc của người kể (Mên hoặc Mon) khi chứng kiến tất
cả cảnh tượng đó ( khóc vì xúc động mãnh liệt, vui sướng
khi bầy chim non đã thoát khỏi dòng nước lớn).

3, Viết đoạn :
- Viết đoạn văn.
- Kiểm tra lại đoạn văn, rà soát lỗi chính tả hoặc lỗi diễn đạt.

Đoạn văn tham khảo
Tôi cùng anh Mên đứng một bên để quan sát quá trình những con
chim chìa vôi non bay lên cao. Khi bình minh lên soi sáng những hạt cát
ven sông thì những cánh chim chìa vôi non bé bỏng, ướt át bứt ra khỏi
mặt nước, giương cao đôi cánh bay lên trời cao. Từ chiều qua, chúng
liên tục di chuyển đến phần cao nhất của dải cát khi dòng nước ngày
một dâng cao, nhảy lò cò trên những đôi chân mảnh dẻ chưa thật sự
cứng cáp. Sau cả một quá trình thì cuối cùng những chú chim chìa vôi
non đã tự tin bay lên trên bầu trời. Đột nhiên, một chú chim chìa vôi non
đã mất đà do đuối sức, đôi cánh của nó dừng lại, rơi như một chiếc lá,
thế nhưng nó vẫn kiên cường dùng sức lực của chính bản thân mình để
bay lên hòa mình với cả bầy. Cuối cùng bầy chim non đã thực hiện xong
chuyến bay quan trọng đầu tiên trong cuộc đời mình. Tôi và anh Mên
đứng nhìn bầy chim bay lên mà không biết cả hai anh em khóc từ lúc
nào.