ĐEN NHƯ CỘT NHÀ CHÁY

NHANH NHƯ CHỚP

CHẬM NHƯ RÙA

GẦY NHƯ QUE CỦI

ĂN NHƯ MÈO

Tiền

NÉM TIỀN QUA CỬA SỔ

1. Nói quá
a. Khái niệm
(1)- Đêm tháng năm chưa nằm đã sáng.
Ngày tháng mười chưa cười đã tối.
(Tục ngữ)
(2)- Cày đồng đang buổi ban trưa
Mồ hôi thánh thót như mưa ruộng cày.
Ai ơi bưng bát cơm đầy
Dẻo thơm một hạt đắng cay muôn phần

Đêm tháng năm rất ngắn
Ngày tháng mười rất ngắn
Mồ hôi đổ rất nhiều

Nói quá sự thật (Ca dao) Cách nói đúng sự thật

a. Khái niệm
Là biện pháp tu từ dùng cách
phóng đại mức độ, tính chất của
sự vật, hiện tượng được miêu tả.

A
a. Đêm tháng năm chưa nằm đã sáng
Ngày tháng mười chưa cười đã tối
b. Cày đồng đang buổi ban trưa
Mồ hôi thánh thót như mưa ruộng cày

c. Con đường mòn chạy thẳng đến tận
chân trời

Nối

B
1. Phóng đại về mức
độ

2. Phóng đại về quy
mô
3.Phóng đại về tính
chất

b. Đặc điểm

Phóng đại quy mô
Phóng đại tính chất
Phóng đại mức độ

Sử dụng biện pháp nói quá
(1) - Đêm tháng năm chưa nằm đã sáng
Ngày tháng mười chưa cười đã tối.
(2)- Cày đồng đang buổi ban trưa,
Mồ hôi thánh thót như mưa ruộng cày.

Hay, gây ấn tượng

Không sử dụng biện pháp nói quá
(3)- Đêm tháng năm ngắn
Ngày tháng mười ngắn.
(4)- Cày đồng đang buổi ban trưa,
Mồ hôi rơi nhiều và liên tục.

Bình thường,
không gây ấn tượng

c. Tác dụng
Nhấn mạnh ý
Gây ấn tượng
Tăng sức biểu cảm cho
lời văn

- Nói quá còn có tên gọi khác là khoa trương, ngoa
dụ, thậm xưng, phóng đại, cường điệu.
- Để nhận ra biện pháp nói quá cần đối chiếu nội
dung lời nói với thực tế. Phải nắm được cái ý nghĩa
hàm ẩn của lời nói (tức là hiểu theo nghĩa bóng chứ
không hiểu theo nghĩa đen).

2. Nói giảm nói tránh
a. Khái niệm
“Cách mấy tháng sau, đứa con lên sài bỏ đi
để chị ở lại một mình.” (Nguyễn Khải)
- Cụm từ “bỏ đi” biểu thị cái
chết của nhân vật đứa con
- Tránh gây cảm giác quá đau
buồn khi nói về nỗi đau của
người mẹ trước việc mất người
thân.

Nói giảm nói tránh

 Nói giảm nói tránh
(nhã ngữ) là biện pháp
tu từ dùng cách diễn đạt
tế nhị, khéo léo.

b. Tác dụng
Tránh gây cảm giác quá đau
buồn, nặng nề
Tránh sự thô tục, thiếu
lịch sự.
c. Các cách nói giảm nói tránh thông dụng
Dùng các từ đồng nghĩa, đặc biệt là từ Hán Việt.
Dùng cách nói vòng.
Dùng cách nói phủ định.

Là biện pháp tu từ dùng
cách phóng đại mức độ,
tính chất của sự vật,
hiện tượng được miêu tả
nhằm gây ấn tượng,
tăng sức biểu cảm.

Nói giảm nói tránh (nhã
ngữ) là biện pháp tu từ
dùng cách diễn đạt tế
nhị, khéo léo nhằm
tránh gây cảm giác quá
đau buồn, nặng nề hoặc
tránh sự thô tục, thiếu
lịch sự.

Xác định biện pháp tu từ nói quá trong những câu dưới đây. Cách
nói quá trong mỗi trường hợp đó biểu thị điều gì? Chỉ ra tác dụng
của chúng.
a)
Đêm tháng Năm chưa nằm đã sáng
Ngày tháng Mười chưa cười đã tối.
b)

Thuận vợ thuận chồng, tát Biển Đông cũng cạn.

c)

Cày đồng đang buổi ban trưa
Mồ hôi thánh thót như mưa ruộng cày
Ai ơi bưng bát cơm đầy
Dẻo thơm một hạt, đắng cay muôn phần!

(Tục ngữ)
(Tục ngữ)

(Ca dao)

a)

Đêm tháng Năm chưa nằm đã sáng
Ngày tháng Mười chưa cười đã tối.

(Tục ngữ)

- Cách nói quá thể hiện qua cụm từ chưa nằm đã sáng và chưa cười đã
tối biểu thị ý: Đêm tháng Năm và ngày tháng Mười (âm lịch) ngắn đến
nỗi chưa kịp làm gì thì đã hết.
- Tác dụng của biện pháp tu từ nói quá được dùng ở câu tục ngữ này là tạo
được ấn tượng sâu sắc về thời gian quá ngắn của đêm tháng Năm và ngày
tháng Mười (âm lịch); qua đó, ngầm thể hiện ý: Con người cần biết và có
cách ứng xử phù hợp với quy luật của thời gian.

b)

Thuận vợ thuận chồng, tát Biển Đông cũng cạn.

(Tục ngữ)

- Cách nói quá thể hiện qua cụm từ tát Biển Đông cũng cạn biểu thị sức
mạnh của sự đồng thuận, đoàn kết (giữa vợ chồng trong gia đình nói
riêng, giữa mọi người trong một tập thể, cộng đồng nói chung): Đồng
thuận, đoàn kết sẽ tạo nên sức mạnh to lớn giúp thực hiện thành công ở
bất kì việc gì, dù khó khăn, to lớn đến đâu.
- Biện pháp tu từ nói quá được dùng ở câu tục ngữ này đã tạo được ấn
tượng sâu sắc khi nói về sức mạnh của sự đoàn kết, qua đó, ngầm khuyên
nhủ mọi người: Hãy luôn coi trọng, giữ gìn, xây dựng tinh thần đoàn kết,
sự đồng thuận trong gia đình, cộng đồng.

c)

Cày đồng đang buổi ban trưa
Mồ hôi thánh thót như mưa ruộng cày
Ai ơi bưng bát cơm đầy
Dẻo thơm một hạt, đắng cay muôn phần!

(Ca dao)

- Cách nói quá thể hiện qua câu Mồ hôi thánh thót như mưa ruộng cày,
tác giả dân gian đã tạo nên hình ảnh cảm động, gây ấn tượng hết sức sâu
sắc về công việc vô cùng cực nhọc, vất vả của người nông dân (phải đổ
nhiều mồ hôi, công sức trên đồng ruộng trong điều kiện thời tiết nóng bức
của buổi trưa hè) để làm ra sản phẩm quý giá là lúa gạo.
- Qua đó, nhắc nhở mỗi người cần biết quý trọng người lao động và
những sản phẩm mà họ tạo ra.

Cách nói quá
1) nghìn cân treo sợi tóc
2) trăm công nghìn việc
3) hiền như đất
4) trói gà không chặt

Cách nói thông thường
a) rất hiền lành
b) quá yếu, không quen lao động
chân tay
c) rất bận
d) ở tình thế vô cùng nguy hiểm

Xác định biện pháp tu từ nói giảm nói tranh trong những câu sau. Cách nói
giảm nói tranh trong mỗi trường hợp đó biểu thị điều gì? Chỉ ra tác dụng của
chúng.
a)
Có người thợ dựng thành đồng
Đã yên nghỉ tận sông Hồng, mẹ ơi!
b)

Ông mất năm nao, ngày độc lập
Buồm cao đỏ sóng bóng cờ sao
Bà “về” năm đói, làng treo lưới
Biển động: Hòn Mê, giặc bắn vào

c) Năm ngoái, cụ Bọ Ngựa già yếu đã khuất núi. (Tô Hoài)

(Thu Bồn)

(Tố Hữu)

a)

Có người thợ dựng thành đồng
Đã yên nghỉ tận sông Hồng, mẹ ơi!

(Thu Bồn)

- Ở hai dòng thơ của Thu Bồn, tác giả sử dụng từ yên nghỉ để
nói về việc Chủ tịch Hồ Chí Minh từ trần.
- Biện pháp tu từ nói giảm – nói tránh được sử dụng ở đây
nhằm tránh gây cảm giác quá đau buồn; đồng thời, thể hiện
lòng kính yêu của tác giả đối với Bác Hồ và niềm tiếc thương
sâu sắc trước sự ra đi của Người.

b)

Ông mất năm nao, ngày độc lập
Buồm cao đỏ sóng bóng cờ sao
Bà “về” năm đói, làng treo lưới
Biển động: Hòn Mê, giặc bắn vào

(Tố Hữu)

- Ở hai dòng thơ của Tố Hữu, cái chết của các nhân vật được thể
hiện bằng các từ mất và về.
- Biện pháp tu từ nói giảm – nói tránh được sử dụng ở đây nhằm
tránh gây cảm giác quá đau buồn; đồng thời, thể hiện tình cảm yêu
thương của tác giả đối với hai ông bà đã nuôi giấu mình trong
những ngày hoạt động bí mật.

c) Năm ngoái, cụ Bọ Ngựa già yếu đã khuất núi. (Tô Hoài)

- Ở câu trên, tác giả Tô Hoài đã sử dụng cụm từ đã khuất núi là
một cách nói giảm nói tránh biểu thị cái chết của nhân vật.
- Cách nói giảm – nói tránh ở câu này thể hiện sự kính trọng của
nhân vật Dế Màn đối với nhân vật cụ Bọ Ngựa.

Viết một đoạn văn (khoảng 5-7 dòng) về
một chủ đề tự chọn, trong đó có sử dụng
biện pháp tu từ nói quá hoặc nói giảm nói
tránh.

Đoạn văn mẫu:
Đọc câu ca dao: Cày đồng đang buổi ban trưa/Mồ hôi
thánh thót như mưa ruộng cày, em hình dung ra cảnh lao động
vô cùng vất vả, cực nhọc của người nông dân trên đồng ruộng.
Giữa buổi trưa hè nắng như đổ lửa, họ đã phải đổ không biết
bao nhiêu mồ hôi trên những luống cày để mong sẽ có được
mùa màng bội thu. Có thể nói, mỗi bát cơm trắng, dẻo thơm
mà chúng ta ăn hàng ngày đã phải đổi bằng một bát mồ hôi rơi
trên đồng ruộng. Câu ca dao trên giúp em càng trân trọng, yêu
quý người lao động và những sản phẩm quý giá mà họ làm ra.

Trong đoạn văn, các cụm từ in đậm “nắng như đổ lửa”,
“một bát mồ hôi rơi trên đồng ruộng” là những cách
nói quá để miêu tả nỗi vất vả của người lao động và giá
trị của sản phẩm họ tạo ra.

Bài tập nhanh
Chuyển những câu đã cho sau đây thành câu có vận dụng cách
nói giảm nói tránh:
a. Bài tập này em làm kém quá!
 Bài tập này em làm chưa thật sự tốt.
b. Sao dạo này trông cậu xấu tệ vậy?
 Sao dạo này trông cậu không được khỏe và tươi tắn lắm.
c. Cuốn sách này dở nhất trong số sách mình từng đọc.
 Cuốn sách này chưa đạt được kì vọng của mình như những
cuốn sách trước.
d. Gần đây, cô thấy em rất lười biếng.
 Gần đây, cô thấy em chưa dành nhiều thời gian cho việc học.