AI ĐÃ ĐẶT TÊN
CHO DÒNG SÔNG?
(Trích)

HOÀNG PHỦ NGỌC TƯỜNG
I. TÌM HIỂU CHUNG
1. Tác giả
- Sinh năm 1937 tại Huế.
Quê gốc ở Quảng Trị,
Là một trong những nhà văn hiện đại chuyên viết bút kí.
Nét đặc sắc trong sáng tác của ông là sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa chất trí tuệ và tính trữ tình, giữa nghị luận sắc bén với suy tư đa chiều được được tổng hợp từ vốn kiến thức phong phú về triết học, văn hóa, lịch sử, đại lí,… Tất cả được thể hiện qua lối hành văn hướng nội, súc tích, mê đắm, tài hoa.
- Tác phẩm tiêu biểu: SGK
2. Tác phẩm

a. Hoàn cảnh sáng tác và xuất xứ
Tác phẩm “Ai đã đặt tên cho dòng sông?” được viết tại Huế đầu năm 1981, in trong tập sách cùng tên.
b. Vị trí đoạn trích
Bài kí gồm 3 phần, đoạn trích trong SGK thuộc phần đầu tác phẩm.
 
c. Thể loại: Bút kí
Ghi chép về người thật, sự vật, sự việc, phong cảnh thật, …mà nhà văn đã tìm hiểu, nghiên cứu cùng với những cảm nghĩ của mình nhằm thể hiện một tư tưởng nào đó.
II. Đọc hiểu văn bản
Vẻ đẹp của sông Hương qua cảnh sắc thiên nhiên
a. Sông Hương ở thượng nguồn
Khắc họa bằng hai hình ảnh so sánh:
+ Như “một bản trường ca của rừng già”, dòng sông chảy “rầm rộ giữa bóng cây đại ngàn”, “mãnh liệt qua các ghềnh thác”, “cuộn xoáy như cơn lốc”,… nhưng cũng có lúc nó thật “dịu dàng và say đắm” khi chảy “giữa những dặm dài chói lọi màu đỏ của hoa đỗ quyên rừng”.
+ Như một “cô gái Di-gan” mang vẻ đẹp “phóng khoáng và man dại”, trẻ trung và đầy cá tính, với hai phẩm chất “một bản lĩnh gan dạ và một tâm hồn tự do, trong sáng”.
 Với nghệ thuật nhân hóa, so sánh kết hợp với việc sử dụng hình ảnh mới mẻ, sáng tạo và cách dùng linh hoạt các động từ, tính từ, sông Hương toát lên vẻ đẹp quyến rũ, có sức sống mãnh liệt, hoang dại, đầy cá tính.
b.Sông Hương khi đến đồng bằng và ngoại vi thành phố

- Chế ngự sức mạnh bản năng ở người con gái của mình
+ trở thành “người mẹ phù sa” với vẻ đẹp dịu dàng và trí tuệ, tự hiểu thấu tâm hồn sâu thẳm của mình .
+ như cô gái đẹp ngủ mơ màng được người tình mong đợi đến đánh thức
→ dòng chảy của con sông.
- Khi ra khỏi vùng núi, sông Hương bừng lên sức sống của tuổi thanh xuân với những đường nét, hình khối, màu sắc cụ thể (chuyển dòng liên tục, đột ngột, uốn mình, chuyển hướng, vòng qua,...)
- Có lúc “mềm như tấm lụa, với những chiếc thuyền xuôi ngược chỉ bé bằng con thoi”
- Có lúc biến ảo phản quang nhiều màu sắc sớm xanh, trưa vàng, chiều tím
+ Có vẻ đẹp “trầm mặc, như triết lí, như cổ thi”
 Bằng bút pháp kể và tả nhuần nhuyễn, tài hoa kết hợp với nghệ thuật ẩn dụ, so sánh và nhân hóa, nhà văn đã khắc họa một dòng chảy sống động của sông Hương.
c. Sông Hương khi chảy vào thành phố Huế
- Dòng sông trở nên vui tươi hẳn lên “như một tiếng "vâng" không nói ra của tình yêu” (cách ví độc đáo, sáng tạo) và đặc biệt chậm rãi, êm dịu, mềm mại.
- Sông Hương và những chi lưu được cảm nhận ở nhiều góc độ qua vẻ đẹp cổ kính của cố đô:
+ Về hội họa
+ Về phong tục lễ hội
+ Về âm nhạc
+ Tác giả vận dụng kí ức về những dòng sông đã từng đến
 Với lối so sánh, ẩn dụ, nhân hóa độc đáo, Tác giả đã khám phá nét độc đáo của sông Hương ở nhiều phương diện (văn hóa, hội họa, âm nhạc,…) Tất cả tạo nên nét đẹp cổ kính, sâu lắng, trữ tình khó tìm thấy ở những con sông khác.
d. Sông Hương khi rời kinh thành Huế

- Nó “ôm lấy cồn Hến” để rồi lưu luyến ra đi giữa màu xanh biếc của tre trúc và những vườn cau Vĩ Dạ.
- Như sực nhớ “điều chưa kịp nói” sông Hương “đột ngột đổi dòng” để gặp lại “người tình” lần cuối, nói một “lời thề tình yêu” trước khi về biển cả.
- Dùng dằng trong tâm trạng “vấn vương” và một “chút lẳng lơ kín đáo của tình yêu”.
Với bút pháp so sánh, liên tưởng độc đáo, tác giả miêu tả được tâm trạng quyến luyến, bịn rịn trong buổi chia ly của sông Hương với Huế. Với tác giả, sông Hương như cô gái si tình say đắm trong tình yêu; như tấm lòng của người Huế đối với quê hương xứ sở.
2. Vẻ đẹp của sông Hương trong lịch sử, trong thi ca và trong đời thường
a. Trong lịch sử:
- Sông Hương từng:
+ có tên là Linh Giang trong sách địa dư của Nguyễn Trãi.
+ là biên thuỳ xa xôi của đất nước các vua Hùng.
+ soi bóng kinh thành Phú Xuân của Nguyễn Huệ
+ chứng kiến bao cuộc khởi nghĩa, rồi đến Cách mạng tháng Tám năm 1945, chiến dịch Mậu Thân 1968, …
+ là “dòng sông của thời gian ngân vang, là sử thi viết dưới màu cỏ lá xanh biếc”.
 Với nghệ thuật nhân hóa, ẩn dụ, và trí tưởng tượng đầy tài hoa, tác giả cho thấy dòng sông của thiên nhiên đã thành dòng sông của lịch sử. Nó là chứng nhân của mọi thời đại, ghi dấu sự lớn mạnh không ngừng của đất nước, của dân tộc.
b. Trong thi ca

- Dòng sông với vẻ đẹp trầm tĩnh, gắn bó với kinh thành Huế, là cái nôi của nền văn học dân gian, nhạc cung đình Huế…
- Dòng sông cũng hiện lên đủ cung bậc, lộng lẫy mà diễm ảo trong thơ Tản Đà, Cao Bá Quát, Bà Huyện Thanh Quan, Tố Hữu,…
 Sông Hương là dòng sông giàu truyền thống thơ ca. Nó là một công trình nghệ thuật tuyệt vời mà tạo hóa ban tặng cho chúng ta. Với vẻ đẹp nên thơ, dòng sông đã tạo thêm bề dày cho lịch sử, văn hóa Huế.
c. Trong đời thường
Sau nhiều biến cố lịch sử và những chiến công, Sông Hương “trở về với cuộc sống bình thưởng, làm một người con gái dịu dàng của đất nước”,... và vì thế, dòng sông càng đẹp. Đẹp trong sự giấu mình qua vẻ khiêm nhường, trầm mặc mà sâu lắng,…
3. Tấm lòng và phong cách nghệ thuật của tác giả
III. TỔNG KẾT