Phiếu học tập
Ai đã đặt tên cho dòng sông?
HS: Nguyễn Thị Mai Linh
Hoàng Phủ Ngọc Tường
Tiết 45,46: Đọc văn
HOÀNG PHỦ NGỌC TƯỜNG
AI ĐÃ ĐẶT TÊN CHO DÒNG SÔNG?


(Trích)
I/ TÌM HIỂU CHUNG
1.Tác giả:
Hoàng Phủ Ngọc Tường sinh ngày 9 tháng 9 năm 1937.
Là một trí thức yêu nước, có vốn hiểu biết sâu rộng trên nhiều lĩnh vực.
- Quê gốc ở Quảng Trị nhưng sống, học tập, trưởng thành và gắn bó sâu sắc với Huế.
Chuyên viết thể loại bút ký.
Năm 2007, ông được trao tặng giải thưởng Nhà nước về văn học nghệ thuật.
Kết hợp nhuần nhuyễn giữa chất trí tuệ và tính trữ tình, giữa nghị luận sắc bén với suy tư đa chiều được tổng hợp từ vốn kiến thức phong phú về triết học, văn hoá, lịch sử, địa lý... Tất cả được thể hiện qua lối hành văn hướng nội, súc tích, mê đắm và tài hoa.
Cuộc đời
Phong cách nghệ thuật
- Các tác phẩm tiêu biểu:
+ Ngôi sao trên đỉnh Phu Văn lâu (1971).
+ Rất nhiều ánh lửa (1979, 1980)
+ Ai đã đặt tên cho dòng sông? (1981)
+ Bản di chúc của cỏ lau (truyện ký, 1984)
+ Hoa trái quanh tôi (1995)…
Sự nghiệp
2. Tác phẩm
a. Hoàn cảnh sáng tác, xuất xứ: Là bài bút kí xuất sắc, viết tại Huế, ngày 4/1/1981, in trong tập sách cùng tên xuất bản 1986.
b. Thể loại: Bút kí
b. Bố cục: 2 phần
Đoạn 1: ″Trong những dòng sông … quê hương xứ sở″: Sông Hương dưới góc nhìn địa lí
+Từ ″Trong những dòng sông…dưới chân núi Kim Phụng″: Sông Hương vùng thượng nguồn là dòng chảy có mối quan hệ sâu sắc với dãy Trường Sơn.
+ Từ ″Phải nhiều thế kỷ ... quê hương xứ sở″: Sông Hương những mối quan hệ với kinh thành Huế.
- Đoạn 3: ″Hiển nhiên là sông Hương... cho dòng sông?″: Sông Hương trong mối quan hệ với lịch sử dân tộc, với cuộc đời và thi ca.
I/ TÌM HIỂU CHUNG
3. Đoạn trích
a. Vị trí : Đoạn trích thuộc phần thứ nhất của tác phẩm “ Ai đã đặt tên cho dòng sông?”
a. Sông Hương ở thượng nguồn
+ Được so sánh như “bản trường ca của rừng già” với nhiều tiết tấu hùng tráng, dữ dội
II/ ĐỌC –HIỂU VĂN BẢN
1/ Đoạn 1: Sông Hương dưới góc nhìn địa lí
a1/ Trước khi về đến vùng châu thổ
“rầm rộ dưới bóng cây đại ngàn”
“mãnh liệt qua những ghềnh thác”
“Cuộn xoáy như cơn lốc vào những đáy vực sâu”
Vẻ đẹp hùng vĩ, dữ dội
+ “Có lúc nó trở nên dịu dàng và say đắm…hoa đỗ quyên rừng ”  Vẻ đẹp nên thơ, tình tứ, mê đắm
+ Bằng biện pháp so sánh và nhân hoá, tác giả liên tưởng: Sông Hương như một “cô gái Di – gan phóng khoáng và man dại” với một “bản lĩnh gan dạ, một tâm hồn tự do và trong sáng”
 Vẻ đẹp nữ tính, vừa dịu dàng vừa mãnh liệt hoang sơ
II/ ĐỌC –HIỂU VĂN BẢN
1/ Đoạn 1: Sông Hương dưới góc nhìn địa lí
a. Sông Hương ở thượng nguồn
a1/ Khi ra khỏi rừng già
+ Sông Hương còn là "người mẹ phù sa của một vùng văn hoá xứ sở":
+ Là khởi nguồn, sự bắt đầu của một không gian văn hoá - văn hoá Huế
+ Đã góp phần tạo nên và bảo tồn văn hóa của thiên nhiên xứ sở
Ca Huế trên sông Hương
Phu Văn Lâu
Chùa Thiên Mụ
Đồi Vọng cảnh
Tiểu kết: Tác giả đã vận dụng nhiều bút pháp nghệ thuật liên tưởng, so sánh, nhân hóa để khắc họa nhiều nét tính cách của sông Hương. Đồng thời đoạn văn cũng xuất hiện nhiều động từ, tính từ, các màu sắc sống động với gam màu nóng chủ đạo, không chỉ cảnh con sông mà còn với núi rừng đại ngàn tạo nên một bức tranh vô cùng hài hòa, sống động về thiên nhiên xứ Huế.
+ Dịu dàng và trí tuệ
+ Đóng kín tâm hồn sâu thẳm ở cửa rừng
II/ ĐỌC –HIỂU VĂN BẢN
1/ Đoạn 1: Sông Hương dưới góc nhìn địa lí
b. Hình ảnh sông Hương khi chảy xuôi về đồng bằng và ngoại vi thành phố Huế:
* Tác giả thể hiện lối hành văn lịch lãm và tài hoa khi diễn tả dòng sông Hương chảy qua nhiều địa danh khác nhau:
- Chảy qua giữa cánh đồng Châu Hoá đầy hoa dại sông H­ương mang vẻ đẹp đầy lãng mạn như­ “ng­ười con gái đẹp nằm ngủ mơ màng” được đánh thức bởi tiếng gọi của tình yêu, bắt đầu hành trình gian truân, “tìm kiếm có ý thức” đến với Huế, lần đầu đến với tình yêu một mặt rất e lệ, một mặt táo bạo chủ động “vẫn đi trong dư vang của Trường Sơn”. -> Sự liên tưởng, so sánh tinh tế và lãng mạn gợi nhớ câu chuyện tình yêu nhuốm màu cổ tích.
- Nhưng khi ra khỏi vùng núi, sông Hương như một nàng tiên được đánh thức, như bỗng bừng lên sức trẻ và niềm khao khát của tuổi thanh xuân: “Chuyển dòng một cách liên tục, vòng giữa khúc quanh đột ngột”, “uốn mình theo những đường cong thật mềm”…
 như đang làm duyên, đang múa lượn: lúc thì trôi theo hướng Nam Bắc theo điện Hòn Chén, vấp Ngọc Trản; lúc thì chuyển hướng sang Tây Bắc vòng qua bãi Nguyệt Biều, Lương Quán.
II/ ĐỌC –HIỂU VĂN BẢN
1/ Đoạn 1: Sông Hương dưới góc nhìn địa lí
b. Hình ảnh sông Hương khi chảy xuôi về đồng bằng và ngoại vi thành phố Huế:
- Rồi nó “đột ngột vẽ một hình cung thật tròn về phía Đông Bắc ôm lấy chân đồi Thiên Mụ, xuôi dần về Huế”.
- "trôi đi giữa hai dãy đồi sừng sững như thành quách, với những điểm cao đột ngột”
II/ ĐỌC –HIỂU VĂN BẢN
1/ Đoạn 1: Sông Hương dưới góc nhìn địa lí
b. Hình ảnh sông Hương khi chảy xuôi về đồng bằng và ngoại vi thành phố Huế:
- Có lúc "mềm như tấm lụa" khi qua Vọng Cảnh, Tam Thai, Lựu Bảo.
Đồi Vọng Cảnh
sớm xanh
trưa vàng
chiều tím
- Vẻ đẹp của sông Hương thay đổi trong ngày theo sắc màu của nước với "những mảng phản quang nhiều màu sắc": “sớm xanh, trưa vàng, chiều tím” lúc đi qua những dãy đồi phía Tây Nam thành phố.
* Tác giả nhìn sông Hương qua nhiều trạng thái và vẻ đẹp khác nhau:
II/ ĐỌC –HIỂU VĂN BẢN
1/ Đoạn 1: Sông Hương dưới góc nhìn địa lí
b. Hình ảnh sông Hương khi chảy xuôi về đồng bằng và ngoại vi thành phố Huế:
- Có khi mang "vẻ đẹp trầm mặc nhất" "như triết lí, như cổ thi" khi vòng qua bao lăng tẩm, đền đài
LĂNG GIA LONG
LĂNG THIỆU TRỊ
LĂNG KHẢI ĐỊNH
LĂNG ĐỒNG KHÁNH
- Có lúc tươi tắn, bừng sáng khi gặp “tiếng chuông chùa Thiên Mụ ngân nga tận bờ bên kia, …”
Tác giả sử dụng nhiều bút pháp nghê thuật liên tưởng, so sánh, nhân hóa, liệt kê, nhiều hình ảnh tình tứ, dịu dàng và dùng hệ thống động từ đặc tả dòng chảy ấy làm cho sông Hương hiện lên chân thực, sắc nét, có hồn như một sinh thể sống động và giàu sức sống.
II/ ĐỌC –HIỂU VĂN BẢN
1/ Đoạn 1: Sông Hương dưới góc nhìn địa lí
c. Sông Hương khi gặp thành phố Huế:
* Khi chảy vào thành phố Huế, sông Hương mang những nét đặc trưng riêng:
- Sông Hương như "vui tươi hẳn lên giữa những biền bãi xanh biếc của vùng ngoại ô Kim Long…”  tâm trạng của một người đi xa "tìm đúng đường" về đang nao nức bồi hồi.
- Giáp mặt thành phố ở cồn Giã Viên: "uốn một cánh cung rất nhẹ sang cồn Hến", làm cho dòng sông mềm hẳn đi như một tiếng "vâng" không nói ra của tình yêu. Một so sánh lạ: dùng tiếng "vâng" e ấp, ngập ngừng, thiêng liêng trong tình yêu để tả hình dáng mềm mại của dòng sông cái nhìn tình tứ của nhà văn
- So sánh sông Hương với sông Xen của Pa-ri, sông Đa-nuýp của Bu-đa-pét những con sông là linh hồn của thủ đô, biểu tượng văn hoá của quốc gia lòng tự hào về sông Hương và kinh thành Huế.
 Sông Hương gặp Huế như người con gái đến với điểm hẹn của tình yêu, dịu dàng, e lệ.
II/ ĐỌC –HIỂU VĂN BẢN
1/ Đoạn 1: Sông Hương dưới góc nhìn địa lí
c. Sông Hương khi gặp thành phố Huế:
* Khi sông Hương giữa lòng thành phố Huế:
- Trôi đi chậm, thực chậm, cơ hồ chỉ còn là một mặt hồ yên tĩnh
- Là điệu slow tình cảm dành riêng cho Huế - điệu chảy lững lờ vì quá yêu quý và muốn nhìn ngắm nhiều hơn thành phố thân thương trước khi rời xa  tình cảm sông Hương (và nhà văn) dành cho Huế.
- Ngập ngừng như muốn đi muốn ở
- Người tài nữ đánh đàn lúc đêm khuya làm nhà văn liên tưởng:
+ Nền âm nhạc cổ điển Huế "được sinh thành trên mặt nước của dòng sông này”. Nó gắn với lịch sử âm nhạc lâu đời của Huế, là cái nôi hình thành nền âm nhạc truyền thống.
+ Đến Nguyễn Du và Truyện Kiều: tiếng đàn của Kiều là "Tứ đại cảnh" (một điệu nhạc Huế) khẳng định dòng sông gắn bó với các giá trị văn hoá, văn học kinh điển của dân tộc.
=> Sụng Huong trong lũng th�nh ph? nhu m?t ngu?i tỡnh d?u d�ng, d?m say v� thu? chung v?i v? d?p l?ng l?, ờm d?m, nú tr?m l?ng, nú bỡnh th?n, ch?m rói nhu tõm tỡnh ngu?i Hu? v?y.
II/ ĐỌC –HIỂU VĂN BẢN
1/ Đoạn 1: Sông Hương dưới góc nhìn địa lí
c. Sông Hương khi gặp thành phố Huế:
* Sông Hương khi rời khỏi thành phố Huế: bồi hồi, lưu luyến, nhớ nhung
- “Rời khỏi kinh thành, sông Hương chếch về hướng chính bắc”.
- “Và rồi, như sực nhớ lại một điều gì chưa kịp nói, nó đột ngột đổi dòng, rẽ ngoặt sang hướng đông tây để gặp lại thành phố lần cuối ở góc thị trấn Bao Vinh xưa cổ”.
- Khúc ngoặt bất ngờ đó tựa như một "nỗi vương vấn, cả một chút lẳng lơ kín đáo của tình yêu”  rất giống con người ở đây.
- So sánh: sông Hương như nàng Kiều trở lại tìm Kim Trọng để nói lời thề trước khi đi xa.
=>Hoàng Phủ Ngọc Tường đã miêu tả dòng sông từ nhiều không gian, thời gian khác nhau. Ở mỗi góc độ nhà văn đều thể hiện cảm nghĩ sâu sắc mới mẻ về non sông. Qua đó, ta thấy được tình cảm yêu mến thiết tha, niềm tự hào và một thái độ trân trọng gìn giữ đối với vẻ đẹp tự nhiên đậm màu sắc văn hóa của nhà văn với dòng sông quê hương.
II/ ĐỌC –HIỂU VĂN BẢN
2/ Đoạn 2: Sông Hương trong mối quan hệ với lịch sử, cuộc đời và thơ ca:
a/ Sông Hương trong mối quan hệ với lịch sử:
Sông Hương mang vẻ đẹp của một bản hùng ca ghi dấu những thế kỉ vinh quang của dân tộc:
- Thời Vua Hùng sông Hương là dòng sông biên thùy.
- Thế kỉ XV ở sách "Dư địa chí" của Nguyễn Trãi, nó mang tên là Linh Giang, “dòng sông viễn châu đã chiến đấu oanh liệt bảo vệ biên giới phía tây nam của tổ quốc Đại Việt qua những thế kỉ trung đại”.
- Thế kỉ XIX, nó "sống hết lịch sử bi tráng … với máu của những cuộc khởi nghĩa“.
- Thế kỉ XVIII, nó "vẻ vang soi bóng kinh thành Phú Xuân của người anh hùng Nguyễn Huệ“.
- Thế kỉ XX, nó “đi vào thời đại CMT8 bằng những chiến công rung chuyển”, “rồi mùa xuân Mậu Thân 1968…sự tàn phá của đế quốc Mĩ…” trong những năm tháng bi hùng nhất của lịch sử với cuộc khởi nghĩa chống Mĩ ác liệt, sông Hương tham gia, trải nghiệm những thăng trầm của lịch sử dân tộc.
- Đặt sông Hương trong chiều dài lịch sử từ thời dựng nước-thời chống Mĩ. Ta thấy cả tình yêu và niềm tự hào đối với dòng sông quê hương ->sông Hương –dòng sông anh hùng.
II/ ĐỌC –HIỂU VĂN BẢN
2/ Đoạn 2: Sông Hương trong mối quan hệ với lịch sử, cuộc đời và thơ ca:
b/ Sông Hương còn gắn với cuộc đời và thơ ca:
- Sông Hương mang vẻ đẹp giản dị mà khác thường trong cuộc đời:
+ Khi nghe lời gọi của tổ quốc: "nó biết cách tự hiến đời mình làm một chiến công"
+ Khi trở về với cuộc sống bình thường: "làm một người con gái dịu dàng của đất nước"
 Lịch sử - hùng tráng và đời thường - giản dị. Nó tự biết thích ứng với từng hoàn cảnh khác nhau để có thêm những vẻ đẹp mới  mang dáng dấp và vẻ đẹp của đất nước và con người Việt Nam.
- Vẻ đẹp của sông Hương không bao giờ lặp lại mình trong cảm hứng của các nghệ sĩ. Dòng thi ca về sông Hương luôn đổi màu:
+ Có khi nó là “dòng sông trắng – lá cây xanh” trong cái nhìn tinh tế của Tản Đà.
+ Vẻ đẹp hùng tráng như kiến dựng trời xanh trong thơ Cao Bá Quát.
+ Nỗi quan hoài vạn cổ vạn cổ với bóng chiều bảng lảng trong thơ Bà Huyện Thanh Quan.
+ Nó đột khởi thành sức mạnh phục sinh của tâm hồn trong thơ Tố Hữu.
II/ ĐỌC –HIỂU VĂN BẢN
2/ Đoạn 2: Sông Hương trong mối quan hệ với lịch sử, cuộc đời và thơ ca:
b/ Sông Hương còn gắn với cuộc đời và thơ ca:
- Lí giải tên gọi:
+ Có nhà thơ đến đây hỏi với trời, với đất, một câu thật bâng khuâng: "Ai đã đặt tên cho dòng sông?” Không hỏi nguồn gốc của địa danh mà muốn nhấn mạnh, ẩn chứa niềm tự hào sâu sắc về dòng sông.
+ Mượn huyền thoại để lí giải  khẳng định vẻ đẹp vĩnh hằng và danh thơm muôn thuở.
III/ TỔNG KẾT:
- Đoạn trích bài bút kí Ai đã đặt tên cho dòng sông? Là đoạn văn xuôi xúc tích và đầy chất thơ về sông Hương. Nét đặc sắc làm nên sức hấp dẫn của đoạn văn là những xúc cảm sâu lắng được tổng hợp từ một vốn hiểu biết phong phú về văn hóa, lịch sử, địa lí và văn chương cùng một văn phong tao nhã, hướng nội, tinh tế và tài hoa.
- Nhà văn có liên tưởng, so sánh độc đáo, lối viết tài hoa, uyên bác, văn đầy chất thơ, chất họa, chất nhạc, chất khoa học.
- Nhà văn có tình yêu tha thiết, say đắm với thiên nhiên và đất nước.